Anna Gmeyner

Manja

De vriendschap van vijf kinderen

Roman

==

==

==

Oorspronkelijke titel Manja. Ein Roman um Fünf Kinder

2014 © Aufbau Verlag GmbH & Co. KG, Berlijn

en Uitgeverij Cossee BV, Amsterdam

Volledig herziene vertaling, naar de

oorspronkelijke uitgave (1938) © 2015 Jantsje Post

en Uitgeverij Cossee BV, Amsterdam

Omslagbeeld Ullstein Bild

==

ISBN 978 90 5936 582 7 / NUR 302

==

www.cossee.com

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015

Het slot als voorspel

Heel even had Cassiopeia met haar vijf stralende sterren helder boven de kerktoren gestaan. Nu verdween ze heel snel achter zwarte, voortjagende wolken.

Het was opeens heel donker. Alleen de lantaarns op de brug en de lichten van de stad weerspiegelden nog zwak in de rivier. Maar de helling met het weiland lag onherkenbaar in het donker, de bomen waren zwart en vreemd, en de vier kinderen, die dicht bij elkaar op de muur zaten, konden opeens elkaars gezicht niet meer onderscheiden.

Van Heini’s gebogen hoofd was alleen het blonde haar te zien.

Harry leek met zijn grote neus met de bril erop een wonderlijke nachtvogel.

Karl leunde op zijn ellebogen, en zijn ronde hoofd op zijn vuisten leek een grote zwarte cirkel, gedragen door twee kleinere.

Franz was de enige die bewoog. Zijn hakken schopten tegen de muur en brokkelden steentjes af, die zachtjes naar beneden vielen.

Opeens was het koud, hun vertrouwde speelplek was vreemd en de nabijheid van de vrienden hinderlijk. Zonet had Cassiopeia nog aan de hemel gestaan. Ergens moest het toch nog zijn, dat wat ze net nog zo gloeiend en levend hadden gevoeld. Niemand had het afgepakt en toch was het weg. En ieder was boos op de ander alsof die het had gepakt.

Het moment, dat zonet nog als een kristal was dat alle licht opvangt en vermenigvuldigt, was opeens vlak en somber. De muur was geen rif meer waarop de stroom van de gebeurtenissen stukloopt. Het water steeg, het kwam van alle kanten en overspoelde het rif.

Manja was er niet, er was alleen het gescheurde zakdoekje dat ze aan het kleine berkje dat op de muur groeide had gebonden. Het was nat van de regen van vier nachten.

En opeens wisten de kinderen helemaal niet meer waarom ze waren gekomen, zonder dat ze het hadden afgesproken; op deze woensdagsavond, net als anders – alsof ze bij de muur konden vinden wat ze zochten.

Ze waren als kleine dieren geweest, die warmte zoeken bij elkaar. Nu was de heerlijke poezenmand van de kindertijd omvergegooid en konden ze er niet meer in terug klauteren.

Ze waren alle vier helemaal alleen, hoewel ze nog dicht tegen elkaar aan zaten, alsof de aanraking hen kon helpen en beschermen. Maar het ‘wij’, ‘ons’ en ‘samen’ waren opeens te klein geworden, als kinderkleren waar je uit bent gegroeid, te strak, versleten en oud.

Het was moeilijk te bevatten dat dezelfde drang die hen hiernaartoe had gedreven, zodat ze op deze donkere, koude avond bij elkaar zaten als spreeuwen op een telefoondraad, hen nu uit elkaar joeg. En toch was het zo. Het hielp niet om je ertegen te verzetten. Het kwam zoals zomer en winter kwamen en avond en regen, of je wilde of niet.

Ze begrepen, ieder op hun eigen bijzondere manier, dat ze elkaar alleen konden vasthouden als ze elkaar loslieten, dat ze alleen bij elkaar konden blijven als ze uit elkaar gingen.

Zo werden ze, voordat ieder van hen terugging naar zijn eigen leven, omhuld door de onverminderde glans van wat verloren was, een glans die zich onttrok aan de greep van de alles vermalende tijd; nog één keer dat onverwoestbare beeld en troostende licht, op het moment dat zij het loslieten en niet langer met krampachtige kindervingers probeerden vast te houden.

Ze zeiden niet zoals anders ‘Tot woensdag dan’ of ‘Tot zaterdag’ en liepen stil over het natte weiland en gingen uit elkaar.

Aan het berkje hing Manja’s zakdoekje.

==

Elk moment groeit als een plant uit de donkere aarde van wat geweest is, wordt er onzichtbaar en ongrijpbaar door gevormd en bepaald, het groeit met verborgen en vertakte wortels in de bodem van het verleden.

Elk woord, elke daad, elke pijn gaat een lange weg door duistere tunnels tot ze duidelijk gestalte hebben gekregen en zichtbaar voor ons staan.

Het leed dat de kinderen hadden geleden zonder het te begrijpen, voerde verder terug dan hun eigen herinnering, reikte terug in de tijd voordat zij er waren en voordat hun leven begon.

En ook dat was niet het begin.

Deel een

##

Vijf nachten

HEINI

Luid sloeg de koekoeksklok in de hal van pension Heinzinger, Luisenstrasse 4. Tien slagen. Ze waren in alle kamers te horen. Maar er waren slechts weinig gasten thuis op dit tijdstip. De meesten hingen rond op straat, in bioscopen of in de kroegen van de stad, die met ongehoord elan aan iedereen liet zien en voelen dat de oorlog voorbij was – gewonnen of verloren, maar in elk geval voorbij; dat het lente was, de lente van 1920 en dat men de schade wilde inhalen van de vier jaar waarin lachen een misdaad was en plezier zondig. De straten baadden in het licht, schreeuwende neonreclames hechtten zich met weerhaken in het brein van de voorbijgangers, prentten hun namen van bars en benen van danseressen in, en wie de cocktails niet kon betalen en de vrouwen niet kon kopen, wist tenminste dat ze te koop waren en waar. Overdaad, verspilling van licht, geen schaarse lampen in donkere straten, door spookachtige kappen afgeschermd tegen vijandige vliegtuigen.

Het was dus geen wonder dat er maar in één kamer van het pension licht brandde. Een kamer die eruitzag als alle andere, met een behang met purperrode rozen en groene papegaaien op alle vier muren en een geelkoperen bed onder een roze hanglamp, waaraan rode pluchen kwastjes waren genaaid, van dezelfde pluche waarmee de sofa was bekleed en die over de tafel en het bed lag, en waarvan ook de gordijnen waren gemaakt, die nieuwsgierige mensen van de overkant beletten naar binnen te kijken.

Op elke baan van het behang keert het patroon van de purperen rozen zesmaal terug en dat van de papegaaien vijf en een half keer. Acht banen, dus achtenveertig rozen en vierenveertig papegaaien op elke muur, beurtelings beginnend met rozen of papegaaien. Alleen door de beide ramen en de kast valt er een stuk van het behang weg. Dus niet achtenveertig maal vier is honderdtweeënnegentig rozen en honderdzesenzeventig papegaaien. Als je de kast zou verschuiven moet daarachter hetzelfde patroon tevoorschijn komen, door de bescherming van de kast niet verschoten, versleten en stoffig. Maar dat is waarschijnlijk alleen te zien met Kerst, Pasen en Pinksteren tijdens de grote schoonmaak.

Hanna Cornelius loopt naar de kast, pakt hem vast om hem van de muur af te schuiven. Maar dan houdt ze verschrikt op en trekt haar handen terug. Zo word je dus gek. Twee stappen naar de tafel, twee terug en naar het bed. De bloemen op het behang tellen, je verdiepen in de kleinste details van de lelijkheid om je heen. Luisteren naar elk geluid, naar elk getoeter van auto’s, elke stem. Wachten tegen beter weten in, tegen alle waarschijnlijkheid in. Maar wachten met elke vezel van je wezen.

Ze kan beter in bed gaan liggen of zich op zijn minst uitkleden. Ze gaat op de rand van het bed zitten, maakt haar veters los, pakt een krant en legt hem weer weg. In de spiegel tegenover haar zit een meisje in een witzijden bloes, waarvan twee knoopjes los zijn, en een gladde, zwarte rok, met een wit gezicht omlijst door donkerblond haar. Het meisje zit roerloos en heeft één schoen in haar hand.

Beneden gaat de buitendeur open. Hanna springt op. Met één schoen in de hand, de andere aan haar voet, loopt ze naar de deur en luistert. Er komen voetstappen de trap op, ze gaan voorbij. Er wordt een sleutel in het slot gestoken, een deur gaat open. Stilte. Niets. Weer getoeter van een auto, de diepe lach van een man. De lamp begint te schommelen door de voetstappen in de kamer boven haar. Achter de muur klinkt zacht gemurmel van de waterleiding. De klok slaat kwart over tien. Weer gaat de buitendeur open. Je hoort stemmen. Een vrouw giechelt en wordt terechtgewezen door de man die bij haar is. Hij fluistert zo hard dat je elk woord door de muur heen kunt verstaan. ‘Schreeuw niet zo! Moet iedereen soms weten dat ik een meisje meeneem naar mijn kamer?’ Lopen op tenen, de trap kraakt. Dan wordt het weer stil. En uit de muren en meubels, van straat en van de trap dringen geluiden door die als spelden in haar zenuwen prikken, zich als giftige pijlen in haar vlees boren, het behangpatroon danst, de kast kraakt alsof hij uit zijn voegen zal barsten.

Twee stappen naar het bed, gaan zitten, opstaan. Twee stappen naar de tafel, naar de deur en terug. En naar de kast. De ene helft van de voorkant is een spiegel. Hanna blijft ervoor staan. Ze heeft geen kleur, geen glans op haar gezicht; haar ogen zijn dof, haar huid is slap, haar neus is rood van het huilen alsof ze te veel heeft gedronken. Drinken, huilen. Wijn, wenen. Onsamenhangend flitsen de gedachten door haar lege hoofd. Geen wonder dat niemand iets van haar wil weten. Geen wonder dat Ernst Heidemann in de trein naar huis zit, geen wonder dat hij haar niet aantrekkelijk vindt – want al het andere wat hij zei zijn smoesjes, onzin en zelfbedrog. De schotwond in zijn longen, dat hij niet gezond genoeg zou zijn en dat het tegenwoordig voor een jonge arts zo goed als onmogelijk is om een baan te vinden en dat hij voorbestemd zou zijn om alleen te leven. Het gordijn beweegt. Tikte daar iets tegen het raam? Als hij nu eens beneden op straat stond en omhoogkeek naar het raam? Hij zou nooit ’s nachts iemand wakker durven maken. Hij zou nooit aanbellen. Misschien staat hij wel op straat. Het zou kunnen. Het is mogelijk. Vast!

Ze schuift het gordijn opzij, doet het raam wijd open en buigt voorover. De straat ligt in het halfduister. Een paar armetierige jonge kastanjebomen staan met hun sprookjesachtig verlichte groen in het schijnsel van de gaslantaarns. Een meisje trekt een hond achter zich aan, een paartje kruipt weg in het donker van een portiek. Verder is de straat verlaten. Natuurlijk is hij verlaten. Hoe zou hij anders dan verlaten zijn? Ze heeft Ernst Heidemann vanmiddag zelf immers naar de trein gebracht. Ze heeft hem een hand gegeven – ze hadden allebei handschoenen aan. Ze keek langs hem heen, maar weet toch nog precies elke trek van zijn gezicht. Afscheid. Geen afscheid voor weken. Ze heeft in de lange jaren dat ze elkaar kennen al zo vaak afscheid van hem genomen; moeilijk afscheid tijdens de oorlog. Maar nu is het een afscheid voorgoed.

Halfelf. Ze gaat op het bed zitten. De kussens zijn warm. Onmogelijk om te gaan liggen. Het bed is niet fris, al is het pas verschoond. Een hotelbed van een derderangs pension, twee platte kussens die met de lelijke kantrandjes tegen elkaar aan liggen. Je ziet de gezichten van handelsreizigers, kantoorbedienden en aanstaande leraren voor je, zoals ze daar met halfopen mond op die kussens liggen te slapen, naast een vreemde vrouw, naast hun eigen vrouw, of een meisje dat ze hebben meegebracht en dat ze drie minuten tegen zich hebben aangedrukt, voordat ze naast haar liggen te snurken. De groene papegaaien zijn in tweeën gesneden door de hoek van de muur.

In tweeën. Niet meer twee, ook niet alleen, maar in tweeën, in tweeën. Haar hart doet pijn. Niet bij wijze van spreken. Het doet echt pijn... Het is gebroken. Een stap naar de tafel. Een sigaret. Het doosje is leeg. Te laat om nog te bellen. Wat zal er gebeuren? Wat zou er moeten gebeuren? Er hangt een kalender aan de muur. Vijfentwintig mei, donderdag. Een heel gewone dag, niets bijzonders. Je hebt verdriet. Er zijn belangrijker dingen op de wereld. Veel ergere dingen zijn er tegenwoordig, nu er mensen op straat neervallen en kinderen verhongeren. Wat denk je eigenlijk wel? Wat heeft jouw verdriet te betekenen in de wereld? Een dag, een gewone dag. Donderdag vijfentwintig mei, en morgen is het vrijdag zesentwintig mei. En dat is goed zo. Juffrouw Cornelius zal haar lessen geven. Heel rustig zal ze achter de piano zitten, heel rustig zal ze zeggen: Cis. En piano. En pedaal. En alles zal zijn zoals altijd. Nee. Zo zal het niet zijn. Leugen. Zelfbedrog. Het is waar dat er hongersnood heerst en dat de wereld in brand staat en dat alles verandert. En toch heeft iedereen recht op zijn eigen wanhoop, ook al is dat het enige recht dat hij heeft.

Goed. Wat dan? Van de eerste verdieping springen? Dan breek je hoogstens een been en kom je in het ziekenhuis terecht, derde klasse. Daar geneest het en alles blijft bij het oude, alleen loop je ook nog mank. Je ophangen aan het gordijnkoord? Dat breekt vast. Want het is versleten, net als alles in pension Heinzinger. Onzin. Flauwekul. Je bent vijfentwintig jaar, je hebt veel meegemaakt, bent volwassen, je verdient je brood en je moet blijven leven. De klok slaat kwart voor elf. Waarom eigenlijk? Voor wie? Achtenveertig rozen en vierenveertig-en-een-halve papegaai. Waarom weten mensen niet, waarom geven ze niet toe dat liefde een ziekte is, een ernstige, gevaarlijke, sluipende ziekte met koorts? Erger. Want voor zieken heb je dokters, verpleegsters, ziekenhuizen. Waarom bouwen ze geen ziekenhuizen voor mensen die ziek van liefde zijn? Grote, witte, stille gebouwen, waar ze genezen van de koorts, de duizelingen, de hartenpijn en de koude rillingen? Waar ze het bed moeten houden tot ze gezond zijn en als genezen ontslagen worden, rustig, bevrijd en dankbaar glimlachend.

De meneer boven haar schenkt waswater in. Hij stoot met de lampetkan tegen de kom. Hij gorgelt. Ze hoort het water dat hij uitspuugt in de lege emmer vallen. Een prettig idee dat ze een nette meneer boven zich heeft. Nu loopt hij heen en weer. De lamp schommelt bedenkelijk. Dan kraakt boven het bed. De meneer is klaar voor de nacht.

Als je een schot in je long hebt gehad, heb je des te meer iemand nodig die voor je zorgt. ‘Het kan elke dag terugkomen.’ Alles kan terugkomen. Maar Ernst Heidemann komt niet meer terug, want die zit in de trein en zal haar schrijven dat hij een goede reis heeft gehad en met Kerst en op haar verjaardag zal hij een groet sturen, omdat ze van jongs af aan met elkaar bevriend zijn.

Deze dag is een keerpunt. Er zijn niet veel van zulke beslissende momenten. Van hier uit lopen de draden die het net van hun leven zullen vormen. Van deze dag hangt het af of wat je aanraakt goud is of pek. De meneer boven hoest ziekelijk en verwijtend.

Er gebeuren geen wonderen. De poorten springen niet open zoals in sprookjes. Mensen komen niet terug op het moment dat alle deuren van een vreemd hart voor hen openstaan, momenten dat je elkaar begrijpt zonder iets te zeggen, elkaar omhelst zonder elkaar aan te raken. De stenen spreken niet en de sterren komen niet naar beneden. Je bent alleen in pension Heinzinger, Luisenstrasse 4, en alleen zal je blijven, wat er ook gebeurt, of je mannen hebt of niet, of je je aan allemaal geeft of ze allemaal afwijst, alleen blijf je.

Elf uur. Elf keer koekoek en weer doet iemand de buitendeur open. Zinloos om te luisteren. Onzinnig om ineen te krimpen van schrik. Ze weet weliswaar niet wie daar naar boven komt, maar ze weet heel goed wie er niet naar boven komt. Er gebeuren geen wonderen. Deuren springen niet open.

‘Neem me niet kwalijk,’ zegt iemand beneden, ‘ik ben mijn sleutel vergeten. Vindt u het goed als ik met u meeloop?’ Een vergissing. Het klopt niet. Het is niet de stem van Ernst. Verbeelding. De hele avond hetzelfde waandenkbeeld. Een andere stem antwoordt aarzelend en nasaal: ‘Ik weet echt niet of ik dat wel kan doen. Er is tegenwoordig zoveel onbetrouwbaar volk op pad. Nee maar... maar dat is toch...’ De indringer schijnt helemaal niet te luisteren naar wat de ander zegt. Zijn voetstappen komen de trap al op. Ongeduldige voetstappen. Ze staan stil voor Hanna’s deur. Ja, beslist voor haar deur. Maar de man klopt niet aan. Hij staat daar maar en houdt de deurklink vast, diezelfde klink die Hanna aan de binnenkant vasthoudt, en het duurt heel lang voor ze opendoet. De verontwaardigde heer is intussen de trap opgerend. ‘Neemt u me niet kwalijk,’ begint hij, en hij kijkt dan stomverbaasd naar de vrouw, die roerloos in de deuropening staat, zwijgend, als versteend van blijdschap, in volmaakte schoonheid van de betovering van haar roerloze gezicht, waarover, zonder dat ze een spier vertrekt, en terwijl de lippen zich openen tot een glimlach, langzaam de tranen druppen en verdwijnen in de halsopening van haar zijden bloes.

‘Neemt u me alstublieft niet kwalijk,’ zegt de man alleen maar, hij duwt Ernst Heidemann de kamer binnen en doet de deur achter hem dicht. Dan loopt hij, zonder dat hij het zelf in de gaten heeft, op de tenen van zijn ouderwetse schoenen door de gang naar zijn eigen kamer.

De man en de vrouw in de kamer staan daar nog en geen van beiden zegt iets. Heidemann houdt haar ijskoude handen in de zijne. Iedere andere liefkozing zou te veel zijn. Ze staan bij de tafel onder de roze lamp in de sjofele kamer, waar de sfeer hangt van onfrisse mensen en vluchtige liefde, ze staan op een berg midden in een eindeloze uitgestrektheid van lucht en zee. Geluk heeft een melodie die lijkt op het verre suizen dat je hoort als je een schelp tegen je oor houdt. Het heeft gewicht en valt in trage druppels. Je zwijgt in zijn tegenwoordigheid, als een gelovige in de kerk. Een wonder is niet het onverwachte, dat wat niet te voorzien was. Het wonder is dat dat wat je verwachtte, waar je vurig en diep naar verlangde gebeurt op het ogenblik waarop je het verwacht.

‘Ik was bang dat je me eruit zou gooien, Hanna. Echt. Dat je zou zeggen: Hoe haal je het in je hoofd hier midden in de nacht binnen te stappen?’

‘Ja?’ Ze veegt met de rug van beide handen de tranen van haar gezicht en neemt zijn hoofd in haar handen. ‘Wat ben je toch dom. Zo dom! Zoals altijd.’ Opeens zijn er geen woorden meer. Haar lachende gezicht raakt het zijne. Zijn ogen zijn zo dicht bij de hare dat ze in elkaar overvloeien tot één groot blauw oog op zijn voorhoofd. Dan omhelst hij haar met beide armen – in een hand houdt hij nog steeds zijn tas – en kust heel zachtjes haar vochtige, wonderlijk lichte ogen, haar hals, haar wangen en haar mond.

‘Je tas!’ Hanna krijgt geen adem want zijn mond laat de hare niet los. ‘Zet je tas toch neer!’ Met haar rechterhand strijkt ze over zijn haar, dan pakt ze zijn hoed en gooit hem met een boog op het bed. Zonder haar los te laten laat hij zijn tas achter haar rug met een plof op de grond vallen. Meteen wordt er een paar keer hard tegen het plafond geklopt en begint de hanglamp weer te schommelen. In de verontwaardigde en verder onverstaanbare woordenvloed die volgt, zijn de woorden ‘onhebbelijk’ en ‘ongehoord’ te verstaan.

Zonder elkaars lippen los te laten, lachen ze als kleine kinderen en in haar mond zegt hij: ‘Ongehoord!’ Dan worden ze plotseling ernstig. Hij laat haar los, kijkt haar open en rustig aan en zegt zacht: ‘Ik blijf bij je.’ Het is geen vraag, meer het vaststellen van een feit en zij antwoordt, terwijl ze hem met opgeheven gezicht aankijkt: ‘Natuurlijk.’

De lamp schommelt nog steeds. Boven kraakt het bed. De meneer gooit zich beledigd van de ene kant op de andere.

‘Je zult wel moe zijn, lieveling. Laten we gaan slapen. Morgenochtend kun je me alles vertellen.’

Wonderlijk hoe dat kleine toneelspelletje helpt, om te doen alsof ze een oud echtpaar zijn dat al jaren elke dag naast elkaar in bed ligt, alsof hij haar man is die terugkomt van een reis, en nog wonderlijker dat het de waarheid is.

Heel langzaam en rustig knoopt ze haar witte bloes open en gaat op het bed zitten om schoenen en kousen uit te trekken net als iedere avond. Maar in elk van die dagelijkse bewegingen is spanning en vreugde, in hun oor klinkt het ruisen van de schelp, de muziek van het geluk. Bruiloft, hoogtijdag.

Ook hij begint zich uit te kleden, niet sneller dan anders, zonder haast, in diepe rust. Het is geen avontuur, geen roes. Hier is het werkelijke. Achter de muur murmelt de waterleiding. Iemand trekt de wc door. Voor hen is er alleen hun liefde. Zij hebben geen lentebos met jong beukengroen nodig, of een lichtende vijver met waterlelies en rustig voortglijdende zwanen, geen bloeiende zomerweide. Pension Heinziger, Luisenstrasse 4.

Ze kijken elkaar aan met ogen die donkerder zijn dan anders. Ze staan een seconde bewegingloos en wachten even, zoals mensen die heel hard hebben gelopen in een onweer nog even stilstaan als ze voor de drempel van hun huis zijn aangekomen om te genieten van de zekerheid van het licht en de warmte die op hen wacht als ze de deur opendoen. Het ruisen van de schelp bruist als de branding in hun oren. Ze genieten van het moment van het naderen, dat voorbij is als ze elkaar hebben bereikt.

En dan is de aanraking en de nabijheid meer dan alles goed als thuiskomen en vreemd en verschrikkelijk als de dood. Dan voltrekt zich het grote wonder van de werkelijkheid dat twee mensen één zijn en zich verenigen in het ogenblik dat ze helemaal voor elkaar openstaan en volkomen ontvankelijk zijn voor elkaar.

==

Die nacht, toen de schoot van een vrouw vruchtbare aarde was, niet verdroogd en dor, niet versteend, verkild en verbruikt, werd er een jongen verwekt. Ze noemden hem later Heini.

FRANZ

Bijna op hetzelfde tijdstip in diezelfde nacht werd in dezelfde stad Frieda Meissner wakker doordat haar dochtertje Mariechen, dat in een kinderbedje aan het voeteneinde van het echtelijk bed lag, schreeuwde in haar slaap. De moeder was eraan gewend dat het kind een lichte slaper was. Ze tilde, zonder haar ogen open te doen, alleen haar hoofd even van het kussen en zei: ‘Wat is er, Mariechen?’

‘Moeder, een zwarte beer!’ antwoordde het slaperige, huilerige kinderstemmetje.

‘Er is geen zwarte beer. Het is nacht. Ga maar weer lekker slapen.’ Daarmee leek het kind gerustgesteld te zijn. Nog een paar keer klonk er een zucht en het geluid van het kleine kinderlijfje dat onrustig in bed woelde, maar toen werd het stil, op de regelmatige, diepere ademhaling van het kind na. Maar Frieda zelf kon, hoewel ze haar ogen dichthield, de slaap niet meer vatten. Het matras naast haar was nog leeg, Anton Meissner zat in de kroeg. De beide avonden dat hij naar zijn stamkroeg ging, woensdag en zaterdag, ging zij zo vroeg mogelijk naar bed, meteen na de kinderen, om te genieten van een paar uur ongestoorde slaap zonder het trompetterende gesnurk van haar man, waaraan ze ondanks negen jaar huwelijk nog steeds niet gewend was en waarvan ze altijd nog wakker schrok.

Ze zal zo wel weer in slaap vallen. Zo meteen. Gewoon nergens aan denken. Wat kostte de boter ook alweer? Vijfenzestig of vijfenzeventig? En zou hij niet bederven met die hitte? Ze had de botervloot in koud water moeten zetten. Zal ze nog opstaan? Maar dan kan ze haar slaap die nacht wel vergeten. Dan ligt ze tot morgenvroeg wakker, en om halfzeven moet ze Tilde wekken zodat die op tijd op school is en zijzelf vooral op tijd de kamer weer op orde kan brengen. Want haar man houdt er niet van als er nog sporen van te zien zijn dat Tilde in de eetkamer slaapt. Daar wordt nooit van gerept. Ze doen net alsof er ergens nog een kinderkamer is, zoals het hoort, door een lange gang van de voorkamer gescheiden. Ook Mariechen slaapt officieel maar tijdelijk bij haar ouders, omdat ze zo zwak is. Daarom mag er niet één kledingstuk in de eetkamer rondslingeren en moet over de bank de gladgestreken ribfluwelen sprei liggen, en daarop, netjes in het gelid, de drie groene kussens. En als Anton Meissner een kindersokje op een stoel ziet rondslingeren, dan loopt hij eropaf alsof het een ratelslang is, houdt het omhoog en zegt: ‘Hoe komt er een kindersok in de eetkamer?’ Op zo’n ochtend komt de melk er bij Mariechen weer uit en haalt Tilde op school een vier.

Niet denken nu. Als je denkt, slaap je niet. En slaap is als een goede, warme jas waar je je in kunt hullen; een mooi, diep dal in het onherbergzame gebergte van haar dagen. Er schijnen mensen te zijn die graag wakker worden. Frieda Meissner hoort daar niet bij. De eieren worden weer duurder; ze komt niet rond als de eieren duurder worden en de prijs van het meel misschien ook nog omhooggaat. ‘Ik begrijp niet wat jij met het geld uitvoert, Frieda!’ Hoe vaak heeft ze die zin niet gehoord. Eén keer heeft ze erop geantwoord, fel en kwaad: ‘Ik héb er geen hoed voor mezelf van gekocht!’ Maar één keer, en daarna nooit weer. Ze zal het rode opgezwollen gezicht met de rode adertjes in het oogwit en de stem van Anton Meissner op die middag nooit vergeten. ‘Wou je soms beweren dat ik mijn gezin niet onderhoud? Dat ik je niet vaak genoeg geld geef?!’ had hij geschreeuwd. En na elke zin had hij met zijn vuist op tafel geslagen als een hamer. Nee, sinds die tijd antwoordt ze niet meer op die vraag. Slapen, niet denken. Een, twee, drie, vier, vijf, zes, zeven, acht. Dan gaat de voordeur open en ze drukt haar gezicht in het kussen. Ze kan nog een keer tot tien tellen, een, twee, hij doet het licht aan en hangt zijn jas aan de kapstok, drie, dophoed erboven, vier, hij knipt het licht uit en doet de deur van de eetkamer open, vijf, zes, zeven, hij loopt tastend door de eetkamer langs de muur, waar alleen het buffet staat, niet aan de kant van de bank waar hij tegen het slapende kind kan aanstoten, dat daar immers niet slaapt. De stoelen staan zo ver mogelijk onder de tafel geschoven, zodat hij zich daar niet aan kan stoten. Het is te hopen dat hem niets in de weg staat. Nee, het gaat goed. Acht, de slaapkamerdeur gaat open, negen, zijn hand tast naar de lichtschakelaar, tien, draait hem om: licht prikt door haar oogleden, maar ze houdt haar ogen dicht. Het kind draait zich onrustig om in bed. Hij keert zijn vrouw de rug toe en fluit wat voor zich uit, terwijl hij, zittend op de stoel, zijn veters losmaakt, kreunend vooroverbuigt en eerst de ene en dan de andere schoen, niet zonder moeite, van zijn voeten trekt. Ze gluurt angstig naar hem door een spleetje tussen haar oogleden. Het hemd wordt langzaam uit de riem getrokken, een streep wit, vet vlees wordt zichtbaar. Dan, helder verlicht, het grote oppervlak van de voorovergebogen, vlezige rug, de harige armen, en nu het hemd eroverheen getrokken is, komt het hoofd weer tevoorschijn op de brede, sterke rode nek. De hand met de korte vingers krabt in het stekeltjeshaar, terwijl hij luidruchtig en voldaan geeuwt. Ooit was er een dag dat de kersenbomen bloeiden. Witte, geurige bloesems tegen een diepblauwe lucht. Een heel eiland vol zulke bloesems; daar voeren ze stroomopwaarts naartoe met een boot waarop een kapel speelde. Zij zaten onder die bloesems op houten banken. Anton was in uniform, zijzelf had haar lichtblauwe jurk aan – waaruit ze later jurkjes voor Tilde en Mariechen heeft gemaakt, die ze, na ze eerst zondags te hebben gedragen, nu nog steeds naar school aan hebben. ‘Heut geh ich zu der Frieda’ had de kapel gespeeld. En toen had Anton onder de houten tafel in haar hand geknepen en vlak bij haar oor gefluisterd: ‘Ik ook, als ik mag.’ En zijn ogen hadden geschitterd...

‘En, Frieda?’ Ze veert overeind en doet haar ogen open. Zijn brede, rode hand ligt op haar arm onder het witte kantrandje. Hij heeft zijn nachthemd met de blauwe boord aan. Hij heeft er twee met rood en twee met blauw. Hoe vaak heeft ze die niet gewassen, gestreken, versteld. Zijn gezicht is rood, zijn ogen glanzen, de sabelhouw op zijn wang gloeit als een wijnvlek. Hij kijkt naar haar zoals ze erbij ligt, het dunne, blonde haar in een vlecht, waarvan het puntje over de rand van het kussen hangt. Het kleurloze, vermoeide gezicht, de verbitterde mond met de smalle lippen, de lange bedroefde neus, die hem aan een kippensnavel doet denken, de wijd opengesperde blauwe ogen met de witblonde wimpers waar hij ooit verliefd op is geweest. Hij doet het licht uit. De vrouw trekt de deken tot haar kin en vouwt haar handen over haar buik. ‘Was het gezellig, Anton?’ vraagt ze snel.

‘Geweldig, de stemming zat er goed in! We hebben eens goed gezegd waar het op staat, ook politiek. Nou ja, laat ook maar, dat begrijp jij toch niet.’ Hij is in bed gaan liggen; het kraakt. Meissner lacht voor zich uit: ‘Er gebeurde nog iets heel grappigs. Terwijl wij bij elkaar zitten en Von Pless tekeergaat over die jodenbende, wie denk je dat daar de kroeg in komt? Mijn collega, Rosenstock! Loopt naar de tap, bestelt een glas bier en heeft ook nog het lef om naar onze tafel toe te komen. Maar we hebben hem eens even goed op zijn nummer gezet. Daar stond-ie met uitgestoken hand – en geen één die keek, we deden net alsof hij lucht was. Geen woord, snap je? Hij was zo wit als een doek, zeg ik je. Hij draaide zich om en liep de deur uit.’

‘Rosenstock?’ vraagt Frieda Meissner ontzet. Ze kent hem, de gezette, goedgehumeurde man; hij is vertegenwoordiger bij dezelfde firma als haar man, maar – volgens Meissner door zijn valse kruiperij – een veel betere verkoper, die driemaal zoveel bestellingen binnenbrengt dan haar man en die de rechterhand is van de chef.

‘Rosenstock?’ bauwt Meissner haar geërgerd na. ‘Ja, wie anders? Waarom vraag je dat zo stom?’

‘Maar als hij het nou aan je chef vertelt? Die heeft toch zoveel met hem op?’

‘Laat-ie het hem maar vertellen! Hij doet z’n best maar. Mijn zegen heeft-ie,’ schreeuwt Meissner, maar hij kalmeert meteen weer. Hij is in een opperbeste stemming en laat zich niet uit zijn humeur brengen. Hij steekt een hand naar haar uit. Maar Frieda’s handen liggen gevouwen onder de deken op haar buik.

‘Wat zit je toch altijd te sippen. Altijd maar zeuren en zeiken, hè, Friedelchen? Terwijl een man thuis toch behoefte heeft aan een beetje lachen, een beetje gezonde vrolijkheid. Nou, zeg je niks? Altijd janken, altijd verdrietig! En dan moet je het als man ook nog leuk vinden om naar huis te gaan!’ Frieda slikt het antwoord in dat op haar lippen ligt.

‘Hoor je wel wat ik zeg, Frieda, of ben je ook nog doof soms?’

‘Ik hoor het, Anton,’ fluistert ze met droge lippen.

‘Als ik jou weer eens wil horen lachen, moet ik je zeker kietelen, hè?’ En grinnikend begint hij zijn inval uit te voeren. Zijn hete bieradem strijkt over haar gezicht. Hij trekt de deken weg en tast onder haar nachthemd naar haar oksel.

‘Lachen! Kom op, lach eens eventjes!’ Verstard ligt ze erbij, de knieën tegen elkaar gedrukt, verkrampt in weerloze ellende.

‘Lachen!’ zijn andere hand tast naar haar buik.

‘Anton, laat me, laat me alsjeblieft!’ haar stem klinkt verstikt, geluidloos; hij houdt het voor lachen.

‘Stel je niet zo aan! Wees eens een beetje aardig tegen je man! Nou, Frieda?’ IJskoude rillingen gaan over haar rug. ‘Nou, Frieda?’ dat klinkt al dreigend. Maar alles op de wereld, alleen dát niet. Mariechen heeft nieuwe schoenen nodig, Tilde moet schoolboeken hebben, de kliniek kost geld, en dan heb je nog een hulp in de huishouding nodig. Alles liever dan dat! Haar magere lichaam wordt hard als een plank onder de greep van zijn handen. Dat maakt hem woest, maar tegelijk windt het hem op, het verzet van dat anders zo apathische, gewillige lichaam.

‘Je wilt niet? Je moet niks van je man hebben? Tegenstribbelen, hè? Je lijkt wel een maagd.’ Hij giechelt weer.

‘Je bent me nog een stamhouder verschuldigd, Frieda, begrepen?’ En terwijl hij die woorden met toegeknepen mond in haar afwijzende gezicht sist, trekt hij haar handen uit elkaar en pakt de tegen elkaar gedrukte knieën beet. Hij doet haar pijn. Zij geeft toe – zoals altijd.

Toen, negen jaar geleden, bloeiden de kersen. Nu bloeien er geen kersen meer. Ze moet mevrouw Binder vragen, die kent een kruidendrankje dat helpt. Lieve god, als het weer een meisje wordt? Hoe hij keek toen Mariechen geboren werd! Lieve god, zoveel slechte vrouwen hebben tegenwoordig geen kinderen. Ze zondigen en krijgen geen kinderen. Lieve god, geen kind. Is dat zondigen? Zondigt ze nu? ‘Heut geh ich zu der Frieda’... En de kersen bloeiden, witte bloesems...

Anton Meissner ademt weer rustig, draait haar zijn rug toe en valt meteen in slaap. Frieda ligt klaarwakker, roerloos te luisteren naar het getrompetter van haar man alsof het de bazuinen van het laatste oordeel zijn. Ze durft niet stil te blijven liggen, mevrouw Binder zei: als je beweegt, krijg je geen kind. Daarom beweegt ze stilletjes onder de dekens haar benen heen en weer, op en neer, op en neer. Tot ze het, met tranen van vermoeidheid in haar ogen, weer opgeeft, zoals altijd, en in slaap valt.

==

En uit deze omhelzing van liefdeloze begeerte en weerloze angst, kwam een zoon voort, die Franz werd genoemd.

HARRY

De laatste gasten verlieten de villa van Kommerzienrat Hartung. Het trappenhuis baadde in licht, dat niet direct fel in je oog scheen, maar volgens de laatste mode vanuit matglazen vierkanten tegen het plafond werd geprojecteerd. Er stonden nog twee heren naast de gastheer, die met een sigaar in de mond de laatste anekdote opdiste. Zijn smoking, van de duurste stof, door een geraffineerde kleermaker aangemeten, vermocht de ronding van zijn buik niet te verdoezelen en hem een sportiever figuur te geven. Als een zwarte kolos stond hij daar bij de trapleuning. Uit zijn glinsterende oogjes, die bijna verdwenen in de kussentjes van zijn wangen, straalde het plezier om de grap, waarom hijzelf het allerhardst lachte. De beide heren kenden de mop allang, maar lachten toch. Von Adrian, die, asblond en slank, naast de gezette heer des huizes bij de trapleuning stond, bewoog alleen zijn lippen, zonder dat de nerveuze, onrustige uitdrukking uit zijn ogen verdween. De oudere man, professor en directeur van het stedelijk ziekenhuis, lachte luidkeels.

‘Kostelijk!’ Zijn vingers met kortgeknipte nagels speelden met zijn baard. Hij wilde graag naar huis, naar zijn jonge vrouw, die hij verontschuldigd had wegens ziekte, omdat hij geen zin had haar mee te nemen naar deze parvenu’s. Maar hij had zijn voornemen, de eigenlijke reden waarom hij was gekomen, nog niet uitgevoerd, en de hele avond zou verspild zijn als hij dat nu niet alsnog deed.

‘Ik heb trouwens nog een belangrijk verzoek aan u, Herr Kommerzienrat,’ begon hij zonder overgang. ‘Daar heb ik tijdens dit schitterende feest nog helemaal geen gelegenheid voor gehad.’

‘Hoeveel?’ vroeg Hartung met een knipoog.

‘U bent geweldig, Kommerzienrat! U laat zich niets wijsmaken.’ Hij lachte weer. ‘Het gaat om het ziekenhuis, dat staat er niet zo best voor. De subsidies van de staat, afijn, daar weet u alles van. En nu had ik aan u gedacht als redder in nood.’

‘En, hoeveel had u gedacht?’ vroeg Hartung botweg.

‘Dat laat ik over aan uw bekende edelmoedigheid.’

Hartung fronste zijn voorhoofd. Edelmoedigheid was het duurst. ‘Stuur morgen maar iemand naar de bank,’ zei hij, ‘dan schrijf ik een cheque.’

‘Duizendmaal dank,’ riep de professor enthousiast en stak zijn hand uit. Hartung hield hem even vast.

‘En de volgende keer,’ zei hij met een ironisch glimlachje, ‘hoop ik dat uw vrouw niet ziek is. Tot ziens, beste vriend.’

De professor antwoordde niet meteen, hij had een paar tellen nodig om zich te hernemen. ‘Zeker,’ zei hij, terwijl hij zijn hoed en handschoenen pakte, ‘en groet uw mooie vrouw van mij.’ Toen gaf hij Von Adrian een hand en liep snel naar de deur.

Adrian bleef nog. Hartung bood hem een sigaar aan. Hij bedankte en nam een sigaret uit zijn eigen etui. Zijn vingers trilden. Hartung beet het puntje van zijn sigaar af en stak hem op. Hij wachtte. Hij had geen reden om de ander tegemoet te komen, wat het ook kon zijn wat hij van hem wilde. Hij gaf hem vuur en bracht zijn gezicht met de brandende sigaar dicht bij dat van Adrian. In een onbedwingbare afkeer, een oncontroleerbare, fysieke walging deinsde Adrian even terug toen Hartungs gezicht het zijne bijna aanraakte. Hartung glimlachte. Op hetzelfde moment schoot hem te binnen hoe Adrian zich na het diner over zijn vrouw had gebogen om haar een vuurtje te geven en het glimlachje waarmee zij hem bedankte. Hij zweeg en trok aan zijn sigaar. Geen vinger zou hij uitsteken om het gemakkelijker te maken voor dat voorname heerschap, dat letterlijk misselijk werd van zijn nabijheid en toch telkens terugkwam, stil, nerveus, onberispelijk elegant in een smoking, die duidelijk niet nieuw was. Goede manieren, dacht Hartung, terwijl hij de ander zonder een zweem van gêne taxeerde. Hysterisch, hoogmoedig, niet dom. Hij dacht aan de blik waarmee Adrian hem had aangekeken toen hij voor het eerst kennismaakte met zijn vrouw, alsof hij er een verklaring voor moest vinden dat Hilde echt Hartungs vrouw was. Dat alles amuseerde hem. Maar als zijn gast nu niet voortmaakte, zou hij weer onverrichter zake vertrekken, want Hartung had geen zin om de hele nacht hier op de trap te staan.

‘Ik heb een zakelijk voorstel dat ik aan u zou willen voorleggen, meneer Hartung.’ Hij vermeed de titel; hij vond het kruiperig die te gebruiken. Hij sprak heel zacht.

‘Een zakelijk voorstel?’

‘Onze familie bezit een landgoed, Bucheneck, twee uur buiten de stad, zo’n veertig hectare.’ Hij was even stil en bevochtigde zijn lippen. ‘Ik zou graag een hypotheek nemen.’

‘Hm.’ Hartung maakte een smakkend geluid en keek Adrian aan. ‘Een tweede hypotheek.’

‘Uiteraard!’ stoof Adrian op en zijn gezicht werd rood tot aan de asblonde slapen.

‘Uiteraard,’ herhaalde Hartung. Hij blies de rook door zijn neus. ‘U zei: een zakelijk voorstel. Een tweede hypotheek is alleen aantrekkelijk voor degene die hem opneemt. Laten we man en paard noemen. U hebt schulden, verplichtingen, u wilt dat ik u help.’ Adrian wilde antwoorden, maar Hartung gaf hem geen kans.

‘Wacht even,’ zei hij. ‘U wilt natuurlijk geen verplichtingen aan mij hebben! Geen filantropie tussen ons; een zakelijk voorstel, meneer Adrian.’ Hij liet het woordje ‘von’ weg, net zoals Adrian met zijn titel deed.

‘Maar ik heb zo’n gevoel dat ik wel iets aan u kan hebben. Als u morgen om tien uur op de bank komt, zal ik zaken met u doen – ook al krijg ik er waarschijnlijk spijt van. Tot ziens, goedenacht.’

‘Ik zal erover denken,’ zei Adrian, en met een stram, militair buiginkje herstelde hij de afstand tussen hem en Hartung. ‘Staat u me toe dat ik afscheid neem.’

‘Zeker, waarde Adrian, tot morgen dan maar.’ Ze gaven elkaar geen hand.

Nu stond Max Hartung alleen in de verlichte hal, en in de driedelige aankleedspiegel zag hij drie keer, van voren, van rechts en van links, Max Hartung. De blauwachtig zwarte, geschoren rechter- en dito linkerwang, de grote oren met de toefjes haar erin en de faunsmond met de gelige tanden. Nee, knap is hij niet, dat staat vast. Des te prijzenswaardiger dat hij het zover heeft geschopt. Want bij zijn geboorte had niemand dat kunnen voorzien. Ze hebben met fikse tegenzin een plaatsje in de wereld voor hem ingeruimd, móéten inruimen. Al noemen ze hem nog zo vaak een zwendelaar, een gemene uitzuiger, een oorlogswinstmaker. Hij weet wel wat voor aardige dingen zijn gasten elkaar over hem toefluisteren als ze naar huis gaan, maar toch is er niet een die het waagt de volgende keer een uitnodiging af te slaan. Die gedrilde marionetten met hun manieren die elke chimpansee kan leren, als je maar genoeg moeite doet. Hij heeft geen manieren. Daar heeft hij geen tijd voor gehad. Want als je de zoon bent van de Joodse klokkenmaker Samuel Hamburger en een dochter van een christelijke meubelmaker uit Wilna, van wie beide families onverdraagzaam en wraakzuchtig elke poging verijdelden die zijn schuchtere vader ondernam – dan heb je geen tijd voor manieren. Dat is een deel van zijn jeugd dat Max Hartung zorgvuldig voor anderen verbergt, maar waar hij zelf graag aan denkt om niet te vergeten welke weg hij heeft afgelegd en hoeveel kracht en intelligentie daarvoor nodig waren.

Hij loopt de met grijs vilt beklede trap op, kauwt op zijn sigaar en opent op de eerste verdieping de deur van de salon. In het voorbijgaan werpt hij een blik op het grote portret aan de blauwgrijze muur, het enige schilderij dat in de kamer hangt. Het stelt een blonde vrouw voor met blauwe ogen in een treurig nonnengezicht. ‘Mijn moeder,’ zegt Hartung alleen maar als mensen vragen wie er op dat schilderij staat, dat zo is geschilderd en opgehangen dat het iedereen moet opvallen. Een beroemde schilder heeft het gemaakt naar een portretje van de fotograaf uit Wilna van Samuel en Mathilde als bruid en bruidegom. De kunstenaar schilderde in plaats van het sluike haar een kapsel met goudblonde krullen, in plaats van de brede werkhanden, die onbeholpen over de borst gevouwen lagen, een smalle hand met een kostbare ring, verder gaf hij haar platte, onopvallende figuur vrouwelijke rondingen en trok haar een japon aan waar de arme vrouw haar hele leven zelfs niet van had durven dromen. Alleen haar gezicht, hoewel ook geflatteerd en mooier gemaakt, had iets van de uitdrukking van de monastieke verstildheid en de kinderlijke angst die het tot haar vroege dood had behouden. Hartung liep nooit langs het schilderij zonder er minstens bij wijze van groet even een blik op te werpen. Van zijn vader, Samuel Hamburger, hing er nergens in huis een portret.

Hartung kleedde zich uit in zijn slaapkamer. Langs de lange muur van zijn grote, witgeschilderde kamer waren touwladders, een rekstok en een boksbal aangebracht. Hij gebruikte ze nooit. Maar ze waren er, hij kon trainen wanneer hij maar wilde. Hij pakte een groene pyjama uit de kast, besprenkelde die met lavendelwater en ging in hemd en op pantoffels naar de badkamer.

Een paar minuten later liep hij de slaapkamer van zijn vrouw binnen. Ze zat in een witte kapmantel voor de spiegel. Haar gitzwarte haar was los en omhulde haar hoofd als een glanzende omslagdoek. Ze zat daar heel rustig met de kam in de hand, zonder te kammen, keek met wijd open, zeeblauwe ogen door haar eigen spiegelbeeld heen en zag zichzelf tegelijk van achteren in de grote kristallen spiegel die aan de muur boven het hemelbed hing. Haar man bleef staan en verlustigde zich in de volmaakte, popperige schoonheid van haar gezicht, het lage, smetteloze voorhoofd, de huid, zacht als een bloemblaadje, de lange gekrulde wimpers, de gewelfde lippen. Zij zag hem in zijn nijlgroene pyjama tussen haar beide spiegelbeelden in stappen, zijn haar met een natte borstel tegen de slapen geplakt, en ze keek door hem heen zoals eerder door haar eigen gezicht, alsof het geen spiegel was, maar glas. Hij deed een stap in haar richting en legde een hand in haar nek.

‘Ben je niet moe, liefste?’

‘Nee, Max.’

‘Ga je niet slapen?’

‘Ja, zo meteen.’

‘Zal ik je nog even gezelschap houden, liefste?’

‘Dat is goed.’

‘Heb je je geamuseerd? Het was een geslaagde avond, vond je niet?’

‘Ja, heel geslaagd.’

Voor Hartung was zo’n soort gesprek met zijn vrouw niets nieuws. Zelden kreeg hij meer dan zulke antwoorden, die klonken als uit het hoofd geleerde verjaardagsversjes van een klein meisje, dat met een toonloos, hoog stemmetje iets opzegt dat ze zelf niet begrijpt. Meestal was hij dan verrukt over haar naïviteit, haar verfrissende onnozelheid, zoals hij het noemde. Vaak wond het hem op als ze zo voor zich uit zat te dromen en zo onbenaderbaar ver weg was; soms zweepte het zijn begeerte op, soms maakte het hem woest.

‘Je was betoverend vanavond, iedereen zei het.’

‘Heus, Max? Dat doet me plezier.’ Hartung, die altijd en tegenover iedereen zelfbewust en agressief was, was bij deze vrouw onzeker en niet in staat om te doorzien wat ze achter haar masker verborg. Of zou ze in geniale koketterie hebben begrepen dat alleen haar ongenaakbaarheid hem boeide, dat hij allang was weggegaan als ze hem dichterbij had laten komen? Irritant, die ellendige spiegels, waarin hij zichzelf voortdurend van voren en van achteren in de meest potsierlijke vervormingen zag. Een dwaas idee was dat van hem geweest om haar schoonheid, waarvan hij maar niet genoeg kon krijgen, vast te willen houden en te vermenigvuldigen; zij wilde nu geen afstand meer doen van de spiegels, terwijl hij ze steeds onuitstaanbaarder en hinderlijker vond.

‘Ik zal je schoenen uittrekken, dan hoef je je niet te bukken, hè?’ En terwijl hij knielde, zag hij zichzelf van achteren, de groene strepen van zijn pyjama leken op hoepels van een vat. Hij beroerde met zijn mond haar zijden kous. Zij trok haar voet terug en probeerde op te staan.

‘Max, alsjeblieft, laat me vanavond met rust.’

‘Waarom?’ Hij liet haar onmiddellijk los en stond op.

‘Ik ben moe.’

‘Dat is niet waar,’ zei Hartung zachtjes, ‘je was niet moe.’ Hij pakte haar bij de schouders, kwam met zijn gezicht dicht bij het hare en probeerde haar blik, die hem ontweek, vast te houden. Toen hij met zijn mond de hare aanraakte, zag hij voor de tweede keer die avond dat terugdeinzen, die afkeer van hem – en hun gemeenschappelijke afschuw verbond Adrian en Hilde als in een obscene omhelzing waarbij hij hen had betrapt. De herinnering aan hun gezichten zo dicht bij elkaar in het schijnsel van de lucifer kwam weer pijnlijk en scherp boven.

‘Wat had jij met Adrian te bespreken?’

‘Niets bijzonders, Max. Hoe kom je daar zo bij?’

Hartung antwoordt niet. Daar staat hij. Tienmaal het profiel van een woedende man, het vertrokken gezicht van een jaloerse man, de rusteloze ogen van een Othello. Maar hoe kan een man een vrouw die volkomen rustig voor de spiegel zit en traag haar haar vlecht onder een kussen laten stikken? Hij staat daar volledig hulpeloos. Het triomfgevoel over de avond is afgebladderd, stukje bij beetje van hem afgevallen, zoals een slang zijn huid verliest. Verdwenen zijn de geestigheid, de ironie, de humor. Alleen nog spiegels. Er was eens een heel huis vol spiegels. Een zaaltje met meisjes die lachten en dansten; het doemt op voor zijn geestesoog als een toneel dat langzaam wordt verlicht. Spiegelhuis. Zijn zakken zitten vol bankbiljetten. Hij is in een bijzondere stemming na een lange periode van eenzaamheid. Smijten met geld waarvoor hij zich vernederd heeft om het te verdienen. Dan het meisje met wie hij naar boven gaat. Haar naam is hem ontvallen, ook haar gezicht. Alleen spiegels, een zwarte vlecht, een blanke arm, haar dijen, weerspiegeld in het felle licht van de spiegel aan de muur. Pakken. Grijpen. Gemeenschap tegen elke prijs. Ook moord is gemeenschap. Bezitten. En tegelijk voelt hij: alles kun je bezitten, behalve wat je liefhebt.

‘Het is twee uur, Max, je moet morgen vroeg op.’ Even kijkt ze hem aan met de grote ogen in het witte gezicht, terwijl ze langzaam crème inmasseert.

‘Nee, liefste, ik ga niet weg. De ene keer ben je moe, de andere keer ziek. Vandaag blijf ik.’ Ze maakt één beweging, verbijsterend en beschamend, die alle spiegels opvangen. Ze drukt haar handen tegen de slapen, haar mond gaat een beetje open als bij een verschrikt kind. Het is meteen voorbij. Een tel later is het alsof er nooit iets is gebeurd, zo rustig zit ze weer met haar vingertoppen haar voorhoofd te masseren. Op dat moment is Hartung bereid om af te druipen als een hond. Maar in dezelfde seconde wordt hij met ongekende hevigheid uit het heden teruggeslingerd naar een lang verdrongen voorval uit zijn jeugd. Hongerig, klein en smerig staat hij voor de spiegelruit van een delicatessenwinkel waar hammen, kazen en vette ganzen opgestapeld liggen. Het water loopt hem in de mond, tranen staan in zijn ogen, hij heeft een brandende pijn in zijn maag. En dan lost alles zich op in een overweldigend geluksgevoel, omdat hij zich, ondanks een agent die een eindje verderop patrouilleert, bukt en een scherpe steen pakt.

‘Max, wat is er met je?’

Hildes verschrikte uitroep haalt hem als met een lasso dertig jaar terug. Hij ziet zijn eigen opgeheven hand met de kristallen eau-de-colognefles, zet die trillend terug en ziet tegelijk de reddende schakelaar aan de muur. Hij doet het licht uit. Het is een enorme overgang van het felle licht naar de complete duisternis, waarin zelfs geen omtrekken meer te onderscheiden zijn.

‘Max, Max, wat doe je!’

Hij staat heel stil, ze hoort hem alleen ademhalen. De gedachte dat zij diezelfde knop alleen maar hoeft om te draaien, komt niet bij haar op. Die hoort bij een andere wereld.

‘Max, waarom zeg je niets?’ Ze staat op, de stoel schuift over het parket, ze loopt op de tast naar hem toe, raakt hem aan.

‘Waarom sta je daar zo?’ Ze pakt zijn handen en hij trekt haar langzaam naar zich toe. De angst vormt plotseling een band tussen hen. Haar kinderlijke angst voor hem en voor het onbestemde, en zijn huiver voor de werkelijkheid, voor het onverbiddelijke, vormen een gemeenschappelijke duistere grond, waarop voor het eerst die avond een brug tussen hen mogelijk is.

Een paar seconden zoeken haar handen de zijne. Even is ze dankbaar en opgelucht als hij ze vastpakt en vasthoudt. Even is het mogelijk dat hij tegen haar zegt: ‘Je zult nooit van me houden, dat weet ik. Maar als je van een ander houdt...’

‘Ik hou niet van iemand anders, Max, echt niet.’

Dan probeert ze zich, gerustgesteld, al weer van hem los te maken, en klampt hij zich al weer vast aan een nieuwe hoop.

De zwakke brug stort weer in. De duisternis blijft. Het is als een spons die warm over een gewond lichaam gaat, het is het tegendeel van de gruwelijke spiegelwerkelijkheid, het is vergetelheid. Hij laat haar niet meer los, tilt haar op en draagt haar naar het bed. Zij ligt met wijd open ogen over zijn schouder naar het plafond te staren, alsof de man boven haar geen werkelijkheid is, maar een spookgestalte uit een droom, die haar als een golem over de maanbeschenen daken draagt. Ze hoort zijn koortsachtige stem, zoals kinderen ’s nachts het huilen van de wind horen, angstig, maar toch met het gevoel dat het ver weg is en zij beschermd zijn door grendels en muren. Heel in de verte, vele kamers verderop, fluistert iemand: ‘Liefste, mijn liefste.’

==

En, tegen elk redelijk begrip in en zonder bewuste wil werd in de schoot van de vrouw, terwijl haar lichaam van de man was afgekeerd en voor hem gesloten, haar gedachten voor hem vluchtten en haar ziel zich voor hem had verborgen, een kind verwekt. Ze noemden het later Harry.

KARL

Twee avonden daarna wachtte op de derde verdieping van een rode huurkazerne aan de rand van de stad het gezin van Eduard Müller vergeefs op de thuiskomst van de vader. Anders kwam hij altijd meteen na zijn werk naar huis. Om halfzeven was hij er altijd, daar kon je de klok op gelijk zetten. Toen hij er dus om acht uur nog steeds niet was, moest dat een reden hebben.

‘Misschien is hij nog naar een bijeenkomst gegaan,’ opperde de tienjarige Hans.

‘Dan komt hij toch eerst thuis om het tegen moeder te zeggen,’ antwoordde zijn jongere zusje Hede, terwijl ze met een grote, geblokte theedoek de borden afdroogde, die haar moeder druipend uit het afwasteiltje haalde en op de keukentafel legde.

‘Zal ik even naar de fabriek lopen en het gaan vragen, moeder?’ Hans had zijn hand al op de deurknop. Anna droogde haar handen, rood van het wassen, af aan haar schort.

‘Nee, jongen, dat heeft geen zin. Daar is hij allang niet meer.’

‘Maar als er nou iets is gebeurd, moeder?’

‘Als er wat gebeurd was, hadden we allang bericht gehad. Ga jij nu maar je huiswerk maken en dan naar bed!’

‘Toe nou, moeder, laat me er even heenlopen. Alsjeblieft! Ik ben binnen tien minuten terug. Erewoord!’

Het viel niet mee de jongen iets te weigeren als hij er op die toon en met die blik om vroeg.

‘Nou toe dan maar, ga maar even, maar haast je!’

De keukendeur viel met een klap dicht achter de jongen die naar buiten rende. Hij kon geen seconde verliezen om hem netjes dicht te doen. Anna Müller bracht de borden naar de keukenkast en stapelde ze zorgvuldig op. Kleine Hede had het gevoel dat dat veel langer duurde dan anders. Haar moeder zat geknield voor de open kast als een machtige, blauwwit gestreepte berg. Ze bewoog niet. Alleen de borden rammelden onder haar grote, opgezette handen, en daarna rammelden de borden ook niet meer. Het was zoiets onbekends, zo beangstigend als moeder zo stilzat, dat ze een stapje dichterbij kwam.

‘Misschien is hij alleen maar onder de bus gekomen,’ zei het kind troostend. ‘Misschien hebben ze hem alleen maar een been afgereden en is verder alles goed.’ Met een ruk draaide de wit-blauwe berg zich om en het was moeder weer. Haar grote, ronde gezicht, haar lachende ogen verdwenen in een kring van kleine rimpeltjes. Ze stond op en aaide het kind over het haar. Het hoofdje ging bijna helemaal schuil onder de grote, goede hand.

‘Je hebt me heel mooi getroost, Hedelchen. En nu pak je warm water uit de boiler en ga je je lekker wassen. En wil je even kijken of de kleine jongen wel goed toegedekt is?’ Gehoorzaam, gerustgesteld en trots ging het kind naar de slaapkamer, haalde een lege kan en zette die onder het kraantje van de boiler. De moeder liep naar het fornuis, waarin het vuur langzaam aan het uitdoven was, legde er een houtblok op, nam het deksel van de pan waarin Eduard Müllers avondeten al twee uur warm werd gehouden en legde het er weer op. Toen werd de deur opengerukt, met hetzelfde kabaal waarmee de jongen hem eerder had dichtgedaan. ‘Hij is om zes uur weggegaan, voorgoed.’

De moeder draaide zich met een ruk om. ‘Met wie heb je gesproken?’

‘De conciërge heeft het me verteld.’

‘Wat heeft hij nog meer verteld?’

‘Ik heb verder niks gevraagd,’ zei het kind nors. Anna Müller keek hem aan en vroeg niet door. Ze begreep dat die onvriendelijke toon haar niet gold. Waarschijnlijk had de conciërge iets afkeurends over zijn vader gezegd of zijn tevredenheid geuit over het feit dat Eduard Müller eruit gegooid was.

‘Nou goed, het had erger gekund,’ zei ze. ‘Vader vindt wel weer wat anders, misschien wel wat beters. Dank je wel, jongen.’

Dat was het dus. En hoewel Anna wist wat het betekende als Eduard zonder werk zat; dat zij weer voor vreemde mensen de was zou moeten doen tot in de avond, terwijl de buren een oogje op de kinderen hielden en Hede voor de jongste zorgde, en dat zij als ze thuiskwam nog moest koken voor de volgende dag – toch was ze bijna opgelucht dat dit alles was. Dit kende ze. Het was al een paar keer eerder gebeurd, en na moeilijke weken of moeilijke maanden weer voorbijgegaan. Het was niet iets onherroepelijks, niet zoiets vreselijks als ze zich in haar angst had voorgesteld. Een onherkenbaar verminkte man op straat, de kogel van een politieke tegenstander uit een hinderlaag van een donkere straathoek, een steekpartij, zoals die tegenwoordig aan de orde van de dag waren, en die een man in een bloederige hoop vlees veranderden. Ontslagen dus. Alleen maar ontslagen. En de reden dat hij niet thuiskwam, was dat hij bang was voor haar, dat was alles. Opeens moest ze lachen. Haar diepe, aanstekelijke lach, waarmee de kinderen na een moment van verwondering opgelucht instemden.

‘Wat zeggen jullie ervan, zullen voor het naar bed gaan nog wat appels poffen?’

‘Appels poffen?’ riepen ze in koor, ongelovig, want appels poffen betekende een bijzondere dag, feest, het deed je denken aan Kerstmis. Appels poffen onderscheidde de dag van alle gewone dagen, rangschikte hem onder de verjaardagen of de dagen dat ze met hun rapport thuiskwamen. Dan was moeder dus blij dat vader ontslagen was, dan was het dus iets wat gevierd moest worden, ook al leek het heel anders. Met stralende gezichten volgden ze de voorbereidingen, zagen hun moeder verdwijnen in de provisiekast en terugkomen met grote groene appels, die je op deze warme avond ook rauw had kunnen eten. Maar dan waren het gewone appels, geen feestdagappels die de hele keuken vulden met hun geur. Terwijl Anna ze afveegde en eindelijk het bakblik in de zwarte muil van de oven schoof, verbaasde ze zich over haar eigen dwaze inval. Het liefst had ze, zoals je een film terugdraait, de appels er een voor een weer uitgepakt, totdat ze weer groen op de plank in de provisiekast lagen. Want als Eduard nu thuiskwam, terwijl de kinderen met gezichtjes vol verwachting bij het fornuis stonden, hoe moest hij dan met zijn nieuws voor de dag komen? Maar alles ging voorbij zonder dat hij thuiskwam: het knapperen en sissen, het openen van het ovendeurtje, het met volle overgave opeten van de bruinige, geurige appels, op het klokhuis na, het wassen van de kinderen in de ronde teil onder gejoel en geplas en het goedenacht zeggen bij hun bed, het laatste over-en-weer roepen, wat elke dag verboden werd en wat ze toch elke dag opnieuw probeerden, alleen maar vanwege het geruststellende gevoel dat moeder in de keuken bezig was met naaien of wassen en dát ze er was en met haar warmte de kamer vulde, al zei ze alleen maar: ‘En nu geen woord meer, anders zwaait er wat.’

Anna pakt de mand met sokken en kousen, schuift een stoel bij de tafel, trekt de lamp diep naar beneden en gaat aan het werk. De gestopte zwarte sok van haar man, die ze over haar grote hand heeft getrokken, heeft weer een nieuw gat naast de krans van stopmatjes. Weer een versleten plek waar haar huid wit doorheen schemert. En bij de aanblik van dat gat schiet haar weer te binnen wat er gebeurd is, en ze voelt een oneindige vermoeidheid. Ze voelt de reeks dagen waarin zij strijdt als een veldheer tegen het verslijten van sokken, het breken van glazen, het vies en sleets worden van meubels. En nu wordt het weer zo dat bij die strijd, die al haar krachten vergt, opnieuw de strijd om het bestaan komt, terwijl thuis de boel in verval raakt omdat zij niet op haar post is. Eduard had beloofd om zijn mond te houden en zijn goeie baan als draaier niet op het spel te zetten. En nu is het weer zover. Nu wordt ze pas kwaad. Ze zal hem straks eens goed zeggen waar het op staat. Ditmaal zal ze hem niet met fluwelen handschoenen aanpakken. Ze werpt een boze blik op het bord dat al drie uur op tafel staat te wachten, rechts het mes, links de vork – alsof Eduards hoofd er al overheen gebogen is, alsof hij al met de rug van zijn hand langs zijn bruine, zachte snor veegt, zoals hij altijd doet als hij verlegen en onzeker is. En tegen die Eduard Müller zegt ze: ‘Dat is toch om gek van te worden als een man zich niets laat zeggen, een man met vrouw en kinderen.’ En de koppige Müller antwoordt, met zijn hand bij zijn snor, ‘Ik ben toch meer dan alleen een huisvader?’ En woedend valt ze uit: ‘O ja? En wie onderhoudt jou als je er telkens weer uitgegooid wordt? Net zolang tot niemand je meer neemt?’ Ze zal hem vragen waarom hij niet aan de kinderen denkt. En ze hoort hem antwoorden dat hij, juist omdat hij aan zijn kinderen denkt, moet strijden voor een betere orde, opdat zíj een menswaardig bestaan zullen hebben. En zij schreeuwt ertegenin dat ze voor die tijd verhongerd zijn als hij zo doorgaat, en dat zij er genoeg van heeft, dat ze het niet meer kan aanzien, telkens weer heeft hij beloofd om tenminste op de fabriek zijn mond te houden en voorzichtig te zijn. Maar hij kan zich nu eenmaal niet stilhouden. En dat heeft niks met overtuiging te maken, hij is gewoon een ouwe kletsmajoor... En dan zwijgt Eduard, hij brengt zijn hand naar zijn voorhoofd en trekt zijn wenkbrauwen op en kijkt vanonder die hand tersluiks naar haar, precies zoals de jongen ook kan kijken.

Maar op dat moment hoort ze de voetstappen van de werkelijke Eduard op de trap. Hij loopt heel langzaam, kucht, en eindelijk gaat de deur open. Daar staat hij; het licht valt precies op zijn gezicht en hij draait aan zijn snor en zegt zonder haar aan te kijken: ‘Goeienavond, Anna,’ loopt niet naar haar toe, maar naar het fornuis, doet het deurtje open van de oven waarin zijn eten warmgehouden wordt, tilt het deksel op en zegt: ‘Lekker, erwten met spek.’ En dat klinkt zo onnozel, zo doorzichtig, dat Anna op haar lippen moet bijten om niet te lachen. Want Anna weet dat dat een gerecht is dat hij altijd zonder commentaar naar binnen werkt, omdat het goedkoop is en voedzaam; eigenschappen die zij vaak heeft moeten roemen, juist omdat het niet bepaald zijn lievelingskostje is.

‘Nog nieuws, Anna?’ vraagt hij, terwijl hij het bord van tafel pakt en volschept.

‘Niks bijzonders, Eduard.’ Ze kijkt niet op van de sok en stelt geen van de vragen die hij verwacht.

Eduard Müller blijft met zijn bord voorzichtig in beide handen, even achter zijn vrouw staan en kijkt over haar brede schouders naar haar hand, die in zijn zwarte sok op de klauw van een roofdier lijkt. Dan vermant hij zich en zegt heel snel: ‘Ik moet het je toch zeggen, Anna. Ik sta weer op straat.’

Daarna zet hij zijn bord neer en wacht. Hij is bereid alle verwijten aan te horen en te pareren, alles tegen haar te zeggen wat hij zich onderweg heeft voorgenomen. Maar het wachtwoord blijft uit. Anna heeft niet de minste zin om het gesprek van zo-even met de werkelijke Eduard te herhalen. Ze draait zich langzaam naar hem om. Daar staat hij, precies zoals ze zich heeft voorgesteld, met zijn hand aan zijn voorhoofd en hij kijkt precies zoals de jongen als die kattenkwaad heeft uitgehaald, klaar om zich te verdedigen, hij wacht alleen tot zij hem aanvalt. Maar in plaats daarvan glimlacht ze. Steeds breder en stralender wordt de glimlach, die ze niet meer onderdrukt, omdat ze geen moeite meer doet om kwaad te zijn terwijl ze het hem allang vergeven heeft. Eduard Müller staart ongelovig naar het gezicht van zijn vrouw, het brede, ronde kindergezicht met de forse jukbeenderen, omlijst door dun bruin haar, dat bovenaan steeds dunner en grijzer wordt, en waarin de schitterende tanden plotseling in volmaakte schoonheid opblinken en de kleine ogen bijna helemaal verdwijnen in lachrimpeltjes.

‘Dus, ze hebben je op straat gezet, vader? Dat ze daar niet eerder op zijn gekomen! Ik zou je niet eens hebben aangenomen!’ En nu staat Eduard Müller helemaal sprakeloos aan zijn snor te draaien, alsof er geen haar van op zijn plaats mag blijven. Eindelijk schiet hij ook in de lach en zijn ogen worden vochtig; dat wijt hij aan de paar biertjes die hij heeft gepakt om zich moed in te drinken. Het is onbegrijpelijk dat ze hem geen enkel verwijt maakt, en hij denkt aan de vrouwen van zijn collega’s, bruine, blonde, magere en dikke. Er is er niet een bij die haar man onder dezelfde omstandigheden niet met gejammer en verwijten had ontvangen en hem niet de hele nacht wakker had gehouden met gezeur. En hier zit zijn Anna, een blauwgestreepte berg van een vrouw met een zwarte sok over haar grote hand, en er gaat zoveel steun en warmte van haar uit dat hij, als hij niet een klassenbewuste proletariër was en geen hekel had aan romantiek, haar hand uit de sok getrokken en gekust had. Maar nu besluit hij met een ruk zijn niet erg mannelijke ontroering af te schudden, pakt zijn bord en zegt: ‘We hebben toch zaterdag nog erwten gegeten?’

‘De komende tijd zullen we wel een paar keer per week erwten eten, jongen, en dan mogen we nog van geluk spreken,’ antwoordt zijn vrouw rustig. En dat is de enige toespeling die ze op het gebeurde maakt.

Het is weer een gewone avond, net als alle andere. Ze zitten tegenover elkaar. Hij eet en zij naait. En de flakkerende lamp hangt vlak boven hun hoofd. Eduard vertelt hoe het is gekomen. Er was een jonge collega die ziekteverlof moest opnemen, heel onverwacht. Tuberculose. Hij mocht geen dag langer in de fabriek blijven. En toen wilden ze niet zijn loon voor de hele week uitbetalen. Je kon die jongen wel omverblazen, zo zwak was hij, en hij had er nog bijna genoegen mee genomen ook. Maar toen was hij, Eduard, tussenbeide gekomen en hij had de meesterknecht eens even de waarheid gezegd. En toen had hij zich laten gaan. Maar Anna had precies hetzelfde gezegd als ze erbij was geweest, dat wist hij zeker. Zijn collega’s hadden gezegd dat er niet een zo kon praten als hij. Maar ja, hij had wel de zak gekregen, op staande voet.

Hij vertelt met vuur en zij zit daar te stoppen en stelt af en toe een vraag of luistert alleen maar. En terwijl hij onder het praten kijkt naar haar witte, brede gezicht dat door de lamp en vanbinnen uit wordt verlicht door haar goedheid, blijft, als een klein vlammetje, de liefde en dankbaarheid in hem branden. Maar pas ’s nachts, als ze naast elkaar in bed liggen overwint hij zijn schroom. Pas als het donker zijn gezicht verhult en het hare, kan hij zeggen: ‘Goeie Anna, mijn oude Anna.’ En met een verlangen dat hij allang niet meer gevoeld heeft en dat plotseling omslaat van ontroering in begeerte, drukt hij zich tegen het warme lichaam van zijn vrouw aan, als een kind dat, wanneer het iets ergs heeft beleefd, wegkruipt in de beschermende warme schoot waaruit het is voortgekomen.

==

En zo verwekte de vader van haar drie kinderen en tegelijk haar oudste kind, op een tijdstip dat er niet genoeg brood voor de anderen was, een vierde kind, een zoon. Ze noemden hem Karl, als eerbetoon aan Marx.

MANJA

In datzelfde voorjaar gaf in een Poolse stad, niet ver van de grens, een beroemd orkest het slotconcert van een tournee: ‘Das lied von der Erde’ van Gustav Mahler. In de overvolle rij staanplaatsen van de parterre in de zaal stonden een meisje en een man naast elkaar tegen een pilaar gedrukt. Ze kenden elkaar niet... Van alle gezichten die, opgeheven of voorovergebogen, met gesloten ogen, voor zich uit starend of op een partituur gericht, geboeid de muziek volgden, waren deze twee het meest in vervoering. Het gezicht van de man was vaal en verstard, zijn dikke wenkbrauwen waren boven de neus samengetrokken, alsof hij hevige lichamelijke pijn leed. Het meisje, dat ongemakkelijk tegen de hoekige pilaar geleund stond en opzij gedrukt werd door de grote partituur van haar kleine buurman links, had haar hoofd gebogen en hield haar smalle, niet al te verzorgde handen voor haar gezicht. Haar roodbruine haar viel eroverheen en langs de lange, dunne vingers liepen tranen in de mouw van haar donkere jurk. Omdat ze allebei helemaal opgingen in hun eigen ontroering, zagen ze elkaar niet. Pas toen de buurman links zijn partituur omsloeg en daarbij onhandig met zijn elleboog tegen de wang van het meisje stootte, week ze opzij en beroerde even de hand van de man rechts naast haar met haar vochtige wang, en toen die zijn ogen opende, zag hij in het halfdonker, tussen vreemde ruggen en laag uitgesneden japonnen, een gezicht nat van tranen. Zonder dat hem één maat van de muziek ontging, strekte hij zijn arm uit om haar tegen de harde pilaar en de armbewegingen van haar buurman te beschermen, en zij vlijde zich in zijn omarming als een poes in een kussen. Terwijl zij nu haar aandacht verdeelde tussen de muziek en de man, niet meer huilde en af en toe naar hem opkeek, hield zijn gezicht de vervoerde uitdrukking van verzinken en ondergaan. ‘Und ewig, ewig sind die weissen Wolken. Ewig, ewig.’ Om dát te horen, die bovenaardse menselijke stem, die melodie en die woorden, die van alle mensen in de zaal alleen voor hem golden, alleen voor hem werkelijk betekenis hadden, was hij hier gekomen. Er ging een rilling door hem heen, als onder een streling van opperste tederheid. ‘Ewig’, zong de stem, en nog eens, zachtjes, ‘ewig’. Die stem rukte hem uit de afgrond van angst en hulde hem in stilte, zoals bewusteloosheid pijn wegvaagt, en kalmeerde hem tot in het diepst van zijn ziel. En die rilling die door zijn lichaam ging en hem bevrijdde en ontspande, voelde de vrouw, die in de ronding van zijn arm lag en steeds dichter tegen hem aan ging staan. Toen de laatste tonen van de muziek wegstierven en de mensen, als verlost uit de huiveringwekkende en verontrustende beklemming, ‘bravo’ riepen en klapten, en terwijl de rest van de bezoekers zich snel als vluchtelingen naar buiten haastten, om in de beproefde bescherming van hun overjassen te verdwijnen, stonden zij beiden nog steeds in de wonderlijke betovering van hun omarming, tot het meisje, dat de onderzoekende blikken van passanten voelde, zei: ‘Nu moeten we gaan.’ Toen pas liet de man haar schouder los en besefte hij tot zijn schrik, maar met een aangename opwinding dat het wezen dat hij in vol vertrouwen omarmd had, een onbekende vrouw was.

Ze liepen samen de straat op. Hij had geen hoed en zij geen jas. Hij was lange tijd niet naar de kapper geweest en zijn donkere haar hing in ongelijke punten op de kraag van zijn jas. Ze bekeek hem met haar nieuwsgierige, donkere ogen van top tot teen, constateerde dat hij er interessant uitzag, weinig geld had, en een Jood was. En omdat hij er zo hulpeloos bijstond en haar met zijn vreemde grote, verdrietige ogen aankeek en niets zei, begon ze een gesprek om hem over zijn verlegenheid heen te helpen.

‘Bent u kunstenaar?’

Hij gaf niet meteen antwoord. Hij nam het meisje nog even in zich op, zoals je doet met een plaatje, verschillende afzonderlijke plaatjes: het bleke gezicht onder de dikke bruine lokken, de volle mond, de schitterende zwarte ogen, de rondingen van haar figuur in het afgedragen zwarte zijden jurkje. En hij vroeg zich af wat hij op deze bijzondere avond in zijn leven met dit meisje moest beginnen. Maar omdat alles gepland was en zijn doel hem vast voor ogen stond, kon hij zich laten meedrijven en alles wat op zijn weg kwam aanvaarden als een geschenk.

‘Ik ben componist,’ zei hij, ‘mijn artiestennaam is Gold.’ Terwijl hij zwijgend naast haar liep, vroeg hij zich af waarom hij dat gezegd had. Wat maakte het uit als hij zijn echte naam zei? Gewoon, David Goldstaub. En waarom zei hij componist, terwijl geen noot van alle muziek waarvan hij ooit had gedroomd, op papier was gekomen? Niets dan één enkele schlager, die hij voor een maaltijd verkocht had aan een kroegbaas. Slechte gewoonten. Flarden van vroeger, die nog aan hem hingen.

‘Interessant,’ zei het meisje, ‘ik ben zangeres.’ David glimlachte. Dat ze loog, net zo onnozel als hij net had gelogen, stemde hem teder jegens haar en bracht haar dichter bij hem. Zij, verrast door zijn oplichtende gezicht, beantwoordde zijn glimlach stralend en schoof haar arm door de zijne. Zo liepen ze blootshoofds door de deftigste straten van de stad. Boven de huizen hing, van dak tot dak gespannen, een schitterend heldere sterrenhemel. En terwijl hij naast het meisje liep, was David er al van overtuigd dat de ontmoeting met haar op deze avond wonderlijk goed en betekenisvol was. Hij was helemaal in hoger sferen en bewoog zich over het asfalt alsof hij door wolken liep, en luisterde, terwijl de ontroering nog in hem natrilde, naar haar volkomen onbevangen en drukke gebabbel. Muziek ging voor haar boven alles, voor hem ook? Ze moest er altijd zo vreselijk bij huilen. Kende hij Santa Lucia? Wat had hij wel gedacht toen ze zich raar gedragen had onder het concert? Maar ze kon er echt niets aan doen. Ze was zo intens verdrietig geweest. O, en ze heette trouwens Lea.

En als dit een avond als alle andere was geweest, had David haar meteen laten staan, want dan zou haar gebabbel zijn stemming bedorven hebben, alsof er een emmer vuil sop over een feestelijk brandende lamp werd gegooid. Maar in deze bijzondere nacht, die anders was dan alle nachten, stoorde haar geklets hem niet en hij vroeg waarom ze dan zo verdrietig was geweest en kreeg te horen dat ze een halfjaar geleden van huis was weggelopen. Haar vader, tempeldienaar in de synagoge in een klein stadje, had niets willen weten van haar kunstenaarsaspiraties. Op een keer was de bom gebarsten en was ze midden in de nacht vertrokken naar de stad. Ze had nu werk. Haar vader antwoordde op geen enkele brief. En er zat een man achter haar aan, een zekere Meirowitz, die met haar wilde trouwen, maar ze kon zichzelf toch niet verkopen? Dan liever het water in, of gif. Haar werk was ook een ramp. En die Meirowitz was een monster, een gezicht als een pannenkoek met een snor erop geplakt. Maar ze lachte erbij. En hij luisterde naar haar hoge, drukke, kinderlijke stemmetje als naar vogelgezang of het geluid van een ander dier, met een vriendelijke, verwonderde ontroering, dankbaar als iemand die in een slapeloze nacht de klank van mensenstemmen of het geblaf van honden hoort. Hij troostte haar en stelde haar gerust. Hij hoorde zijn eigen stem vriendelijke, nietszeggende woorden zeggen en intussen liepen ze over de witte paden van een plantsoen, langs perken vol zomerbloemen, alleen door hun geur en omtrek te onderscheiden en door het donker van hun kleur beroofd. Je hoorde het geklater van de fontein en het gekraak van takjes door dieren in het struikgewas. Opeens sloeg Lea haar armen om zijn nek en kuste hem met haar warme, vochtige lippen op de mond. En de tedere gevoelens die hij de hele avond al voor haar had gevoeld, groeiden. Hij beantwoordde haar kussen en streek over haar haar. Goed, het plan van deze nacht lag vast, bepaald volgens wetten waarnaar hij zich maar te voegen had.

Ze besloten bij elkaar te blijven, verlieten het park en liepen over het grote plein op een elegant wit hotel af. Lea bleef geschrokken staan.

‘Gaan we naar de Goldene Krone?’

Maar David trok haar lachend aan beide handen mee. ‘Natuurlijk! Een componist en een zangeres!’

Met een air alsof hij zojuist uit een galakoets was gestapt en het meisje aan zijn zijde een hermelijnen mantel droeg in plaats van het zwarte verfomfaaide jurkje, betrad hij de verlichte foyer van het hotel. De blik van de met tressen behangen portier, die hem normaal als een steek getroffen had, gleed nu van hem af als water van een eend. Hij drukte de man een geldstuk in de hand – het laatste dat hij bezat – en zei met de stem van een commanderende generaal: ‘De mooiste kamer die vrij is!’ En het wonder geschiedde dat de dikke portier niet naar hun bagage vroeg en niet eiste dat de kamer vooruit werd betaald, maar hem gewoon de sleutel overhandigde.

Boven bewonderde Lea met kleine, zingende uitroepjes het hemelbed, de mahoniehouten meubelen, het geborduurde Japanse kamerscherm met grazende reeën tussen wit-groene halmen. ‘Wat deftig, het lijkt wel voor een koning!’ En haar kinderlijke vreugde, die als een vonkje oversprong, maakte haar mooi en levendig. Wat maakte het uit dat ze zat te babbelen en opschepte met aandoenlijke leugenverhalen; hoe alle mannen verliefd op haar waren en dat ze bij een liefdadigheidsconcert een lied van Schubert had gezongen? Wat maakte het uit dat dat lied helemaal niet van Schubert was? Mooi was dat opgewonden, gloeiende gezichtje, met de warme, schitterende ogen en het deed hem goed, die stem die niet ophield, zodat hij zelf niets hoefde te zeggen; daar niet eens gelegenheid voor kreeg. Midden onder het praten, terwijl ze op een van de bejubelde vergulde stoelen naast hem zat, viel ze stil; haar ogen werden donkerder en groter. Ze greep zijn handen, kwam met haar gezicht dicht bij het zijne, zodat hij de sterke geur van haar haar rook, en zei heel zacht, vlak bij zijn gezicht: ‘Je zult heel gelukkig met me zijn, gelukkiger dan met alle andere vrouwen.’

Toen, terwijl hij zijn gezicht en handen waste, kleedde ze zich achter het kamerscherm uit als een diva, toonde, zoals ze het in films had gezien, een stuk schouder en een blote arm. Alleen hing ze haar onderkleren niet over de rand van het scherm, want de losgeraakte schouderbandjes van haar hemd zaten vast met veiligheidsspeldjes. David droogde zijn handen af en keek naar haar. Onder de grazende ree, aan het eind van het scherm, zag hij haar witte blote voeten in de groene wol van het tapijt, alsof zij ook in een weide stond. Toen liep hij naar haar toe, trok het scherm met een ruk opzij en legde zijn handen op haar schouders. Zij bleef heel stil staan, bedekte alleen haar borsten met haar handen, en wonderlijk veranderd en verstomd, bijna deemoedig, liet ze zich naar het bed brengen, hulde zich dankbaar in de beschutting van het koele dekbed en wachtte op David, die zich in het pikdonker uitkleedde. Toen hij naderde en in de duisternis als een blinde naar haar tastte, strekte zij haar armen uit, trok hem omlaag en vouwde haar handen achter zijn hoofd.

Ook voor haar was deze nacht anders dan alle andere nachten; hij deed haar ontvlammen en tilde haar boven zichzelf uit. Haar lichaam voelde wat haar verstand niet kon bevatten, het voelde angst en vuur en dood, die uit hem in haar stroomden, ze ervoer voor het eerst hoe dicht het genot van de eenwording ligt bij de pijn van het sterven, en meetrillend in de angst die hem verscheurde, werd zij meer dan het meisje Lea, werd ze een naamloze vrouw, werd haar lichaam vervuld van het verlangen naar volkomen overgave. Ze veranderde in wat hij nodig had, ze was een warm, gewillig dier, zacht en teder, en lag toen stil en leeg, bevrijd van zichzelf, volledig opgaand in hem en ontvankelijk voor hem.

Toen hij later met zijn armen om haar heen diep ademend naast haar lag, begon ze, in de war door haar eigen grote vervoering, weer te praten, ze verzekerde hem dat alles nu goed zou worden en dat ze zo moe was en dat het de mooiste avond van haar leven was geweest. Na die woorden, die ze, al bijna niet meer te verstaan, in haar kussen mompelde, viel ze in slaap. David was weer alleen, teruggestoten in de eenzaamheid. Hij had aan haar schouders willen schudden en haar willen vragen niet te gaan slapen, hem niet alleen te laten, maar hij bleef doodstil liggen. Welk recht had hij de kleine Lea wakker te maken om haar te laten delen in zijn angst?

Ze was een rustpunt op zijn weg, ze had hem troost gegeven en gerustgesteld. Nu sliep ze en deze nacht ging verder.

Het hemelbed om hem heen is als een groeve, met zwarte schaduwen overwelfd, een kist van zwarte schaduwbanen. Zou zijn gouden horloge genoeg zijn om de kamer te betalen?

De kamer is een gewelf. Zijn lichaam is vol gewelven. Duistere grotten. Mondholte, voorhoofdsholte, buikholte, bewoond door monsters. Zijn darmen witte lintwormen, kleurloze, voortkruipende wezens; het hart een krampachtig schokkend monster, en hier of daar, verborgen in de holten, weggestopt achter beenderen, zijn ziel, hijzelf, zijn persoonlijkheid: David Goldstaub, de man tussen de fronten, een revolutionair onder de burgers, een moederskindje onder de revolutionairen, een criticus onder de kunstenaars. David Goldstaub, een spinnenweb gespannen tussen aarde en hemel, ragfijn, door elke vlieg beschadigd, denkend waar anderen voelen, aarzelend waar anderen toeslaan, lijdend waar anderen handelen. Misschien had hij kunnen leven als zoon van een rijke vader, in de warme watten van de welvaart – die de tijd waarin hij leefde, hem ontzegde. Maar wat moest er van David Goldstaub worden, die als jongetje van zeven tijdens een pogrom een dag en een nacht verstopt in een wijnkrat had gelegen, met zijn hand stijf op de mond van zijn vierjarig zusje, wachtend tot de soldaten waren vertrokken, die iemand zochten van wie niemand ooit had gehoord, terwijl zijn vader en moeder en de grote broers en zussen schreeuwden omdat ze werden geslagen. Wat moest er van David Goldstaub terechtkomen, die nooit uit die krat was gekomen, die krat die nu nog steeds zijn rug kromde en zijn blik als met tralies versperde? Een vechter? Te ziek, te laf, te invoelend. Een prediker? Te sceptisch, te gevoelig, te gekwetst. Een zwendelaar? Te liefdevol, te zelfbewust, te onverschillig. Wat er ook werd van David Goldstaub, die tijdens de oorlogsjaren in grote getraliede veewagons – als de wijnkrat, met hem meegegroeid naar zijn volwassen wereld – in alle windrichtingen was getransporteerd; ondanks alle treiterij en intimidatie, nooit een soldaat. De wijnkrat groeide mee en veranderde. Maar hij hield hem altijd gevangen. Tot gisteren, toen een student op de universiteit hem een oorvijg had gegeven, en hij door die nietige aanleiding plotseling op de verlossende gedachte was gekomen om zich te bevrijden uit de gevangenschap van de krat. Toen had hij begrepen dat dit besluit in die nacht lang geleden was ontstaan en met hem mee was gegroeid, tot het door deze aanleiding tot rijping was gekomen. En sinds hij dat begrepen had, was het rustig geworden om hem heen en goed. Het leven voegde zich en smaakte hem als nooit tevoren, de muziek was aangrijpender geweest dan ooit tevoren, de avond blauw en warm en de vrouw had hem gelukkig gemaakt als nooit tevoren. ‘Und ewig, ewig sind die weissen Wolken.’ Zachtjes staat David Goldstaub op en kleedt zich aan. Nog een keer voelt hij de verleiding om Lea wakker te maken. Hij ziet haar gezicht in de schemering van de glorende morgen, het dikke haar bedekt het hele kussen, ze ziet er zo kinderlijk uit. Hij kijkt naar haar met een dankbare en liefdevolle blik, hij raakt haar niet aan en begeert haar niet meer. Hij moet nu verder. Een laatste rustpunt is zij, troostend als het licht van een vuurtoren op het uiterste puntje van een landtong, dat een schip in het donker niet kan afbrengen van de gekozen koers. Hij loopt op zijn tenen naar de deur en glimlacht. Dan verandert de grijze ochtend de schaduwen van de vierhoekige kamer weer in een kist, met tralies van schaduwbanen. En deze keer kan hij er voor altijd uit. Pas buiten de kamer, als hij door de lange gang gescheiden is van het slapende meisje, grijpt hij in zijn zak naar het kleine pistool en maakt een laatste, onbelangrijke maar definitieve beweging.

==

Voordat de man David Goldstaub, in wie de dood al twintig jaar lang was gerijpt, zich voorgoed bevrijdde uit de gevangenschap van zijn krat, liet hij in het vreemde meisje dat hem de laatste goedheid bewezen had, echter een deel van zijn leven na, een dochter, Manja.

Vader gezocht

Leo Meirowitz zat in zijn winkel in galanterieën en modeartikelen en doopte een dik met boter besmeerd broodje in zijn koffie, waarin al troebele eilandjes vet dreven. Zuiltjes en spiraaltjes stof dansten in het licht van de warme zomerzon. Er was veel stof in deze winkel. Het nestelde zich in de vouwen van de broeken en pakken, de geblokte damesschorten, de stapels dozen met kanten kraagjes, knopen en damesondergoed – wat waar in zat, wist Meirowitz zelf niet precies.

Op dit tijdstip werd hij zelden door een klant gestoord, dus schrok hij toen de winkelbel ging. Hij trok zijn kleine dasje recht, stak de rest van het broodje in een keer in zijn mond en stond op. De deur ging langzaam open en daar stond Lea in haar zwarte zijden jurkje, met stoffen handschoenen aan, een mutsje op haar roodbruine haar, te frutselen aan haar versleten handtasje.

‘Goedemorgen, meneer Meirowitz.’

‘Goeie god, juffrouw Lea! Wat een verrassing! Dat doet me plezier!’ Hij begon te blozen en liep met uitgestrekte handen op haar af. Hij moest hoesten omdat hij zich in de woordenvloed van de begroeting in zijn broodje had verslikt, maar hij liet haar handen niet los en praatte maar door. ‘Wat heb ik u lang niet gezien! Laat me eens kijken. Maanden is het geleden! Ach, het doet er ook niet toe. Hoofdzaak is dat u er bent. Laat me u eens bekijken. Een beetje smalletjes, een beetje bleek bent u. Nou, hoe staat het leven?’

‘Goed, dank u,’ zei Lea.

‘En waar bent u al die tijd geweest? Wat hebt u uitgevoerd? Ik was door de bliksem getroffen toen ik hoorde dat u zomaar weg was gebleven van uw werk en niemand wist waar u was!’

‘Wat heeft de oude vrouw u verteld?’ vroeg Lea snel.

‘Woest was ze, ze schold u uit voor alles wat lelijk is. U schijnt een hele nacht weggebleven te zijn.’ Hij keek haar aan en zei met een knipoog: ‘Waarom zou je ook niet eens een nachtje wegblijven? Een knap meisje als u, en het was per slot lente!’ Hij had zijn grove hand op haar arm gelegd.

‘Ik was bij een vriendin,’ zei Lea, ‘ik had de laatste tram gemist.’

‘Dat kan gebeuren,’ bevestigde hij terwijl hij met zijn vingers over haar arm aaide. ‘Een velletje, zo zacht als zijde,’ zei hij. ‘En wat verschaft mij het genoegen, mejuffertje Lea? Een mooi kraagje misschien, een paar kousen?’ Zijn gezicht was heel dicht bij het hare. Zijn adem rook naar chicoreikoffie. Het borsteltje boven zijn lippen raakte haast haar wang. Een pannenkoek met een snor, dacht ze, en ze werd een beetje misselijk. Heel snel, haar ogen gericht op een geruite broekspijp waarop een gouden zonnevlekje danste, zei ze: ‘Als... als het u ernst was met wat u over trouwen hebt gezegd, meneer Meirowitz, dan vind ik het goed.’

Even stond hij sprakeloos, aarzelend tussen uitbundige vreugde, omdat hij het meisje dat hij al maanden begeerde eindelijk kon krijgen en de plotseling opkomende argwaan dat er iets niet in de haak was. Als iemand hem bijzonder goede waar had aangeboden voor een veel te zacht prijsje, had Meirowitz het ook van alle kanten bekeken of er verborgen gebreken en beschadigingen te vinden waren.

‘En hoezo ben je opeens op dat idee gekomen, Lea? Hoezo is Meirowitz opeens goed genoeg om mee te trouwen?’ Er was iets achterdochtigs, iets boosaardigs in zijn stem. Lea legde haar hand op de toonbank en hield zich aan de rand vast. Ze dacht aan het gezicht van een filmactrice die haar betraande ogen opsloeg naar haar vertoornde minnaar, en met precies zo’n omfloerste blik zei ze: ‘Ik wil niet langer alleen zijn. Overal zitten de mannen achter me aan.’

‘Dat geloof ik graag,’ giechelde Meirowitz terwijl hij zijn hand in haar warme, donzige nek legde. Zij liet dat toe, en steeds sneller, alsof de woorden haar ontglipten en zij erachteraan moest, zei ze: ‘U bent altijd zo goed voor me, meneer Meirowitz. En een meisje heeft nu eenmaal bescherming nodig in het leven.’ En toen vergat ze haar voorbeeld en de bijpassende gezichtsuitdrukking, boog haar hoofd en zei heel zachtjes, terwijl er grote tranen aan haar wimpers hingen: ‘Ik zal een goede vrouw zijn.’ Toen braken de scepsis en het verzet in Leo Meirowitz. Hij nam haar gezicht in zijn beide grote handen en trok het naar zich toe. Hij rook de sterke geur van haar haar. Hij veegde met zijn dikke wijsvinger de tranen van haar wimpers, brecht het borsteltje van zijn snor naar haar mond en pakte haar lippen met de zijne, alsof hij haar wilde opslurpen, net zoals eerder zijn koffie. Lea stond stil. Ze onderging de liefkozingen van de opgewonden man met gesloten ogen, steunde alleen met een hand op de toonbank en drukte de andere stijf tegen haar buik, alsof die aanraking haar de nodige kracht gaf om de nabijheid en de opdringerige omhelzing van de man te verdragen. Maar toen ze haar ogen even opendeed en zijn ronde, platte gezicht zag, angstwekkend rood en dichtbij, met uitpuilende ogen, rilde ze en had ze het bijna uitgeschreeuwd. Meirowitz liet haar onmiddellijk los.

‘Als Leo Meirowitz zo afstotelijk is, waarom is juffrouw Lea dan naar me toegekomen terwijl ze vroeger nooit naar me omkeek?’

Nog eens, sterker dan zijn begeerte en de betovering van haar lichaam, brak zijn wantrouwen door, maakte zijn gezicht groenig en zijn ogen priemend. Lea, de handen tegen haar buik gedrukt en zo de cirkel van energie sluitend waaruit ze haar kracht putte, zei: ‘U moet niet boos zijn. Ik schrok gewoon eventjes.’

‘Nou,’ bromde Meirowitz, ‘ik ben toch geen wild beest.’

‘Nee, nee, dat weet ik, daarom ben ik hier immers gekomen.’

‘Dat was verstandig van je, kleine Lea. Hier zal je niets overkomen. Meirowitz zal je niet onteren.’

‘Nee,’ zei Lea, ‘u bent niet als de anderen.’ Ze ging een stapje dichter naar hem toe en sloot haar ogen, want de kamer begon een beetje te draaien en te vervagen en het gelige, platte gezicht van Meirowitz leek een maan en de schorten en lappen wonderlijke wolkenflarden.

‘Ik zal geduld moeten hebben met zo’n meisje,’ zei Meirowitz, ‘dat zomaar schrikt. Maar hier zal je niks gebeuren.’ En hij trok haar weer tegen zich aan en gaf zich over aan de opwinding van haar nabijheid met het rustgevende idee dat hij er recht op had. Toen hij haar gezicht en hals had bedekt met smakkende kussen, liet hij haar plotseling los en trok het kleine laddertje tevoorschijn dat diende om bij de hogere planken te kunnen, klauterde erop en pakte, gevaarlijk balancerend op één been, met beide armen een hele stapel dozen, die vielen en opengingen, en schudde ze leeg op de toonbank. Groene en rode glazen kralen, strasceintuurtjes, linten en gespen, glinsterende haarspelden en oorbellen.

‘Zoek maar uit wat je mooi vind, m’n lieve Lea!’ Stuntelig hing hij een kleurige ketting van glazen kralen om haar hals. ‘Zoek maar uit, mijn kleine bruid. Kijk eens, staat die broche niet mooi op je zwarte jurk?’ Hij speldde een ronde broche met een glinsterend, minnekozend duivenpaartje op haar borst. Zij keek naar beneden en bloosde van plezier. Haar wangen en ogen werden warm.

‘Dank u wel, meneer Meirowitz.’

‘Menéér Meirowitz!’ Hij sloeg zijn handen ineen. ‘Haar aanstaande noemt ze meneer Meirowitz! Leo heet ik.’ En blij omdat hun namen zo op elkaar leken, en in de overtuiging dat dat een vingerwijzing van het lot was, zei hij zachtjes en bijna eerbiedig: ‘Leo en Lea. Nou, hoe past dat bij elkaar? Alsof we voor elkaar gemaakt zijn, toch?’ Hij tilde haar op de toonbank, midden in de spulletjes die daar lagen, ging naast haar zitten en met de armen om haar heen vertelde hij haar opgewonden en over zijn woorden struikelend dat hij de winkel zou verkopen en dat ze de wereld in zouden gaan en reizen maken. Daarna sprak hij over de bruiloft, die zo snel mogelijk moest zijn, want waarom zouden ze nog wachten? Met muziek! En hij beschreef het feestmaal, de gans met van die kleine stukjes aardappel en amandelbroodjes, en de muzikanten zouden spelen en iedereen zou dansen. En toen hij zich al pratend een beetje afwendde en ze zijn gezicht niet zag, voelde ze tranen opkomen en had ze het liefst haar hoofd tegen zijn schouder gelegd en hem gevraagd of hij haar wilde helpen. Maar toen hij haar zijn gezicht weer toekeerde, wist ze dat ze dat nooit mocht doen en dat er geen andere weg was dan die ze ging. Ze zou goed voor hem zijn en goed voor hem zorgen en ze zou zich stilhouden als hij haar omhelsde, en goddank was het ’s nachts donker en zou ze zijn gezicht niet zien. Ze zou gehoorzaam zijn. Ze zou een goede vrouw voor hem zijn.

‘En hier gaan we weg,’ vervolgde Leo Meirowitz enthousiast, ‘dit is geen plaats voor ons, hier hebben we geen kansen. Een aangetrouwde neef van me, de oude Samuel Hamburger, heeft een zoon en die heeft me in Duitsland toch een carrière gemaakt! En waarom zou dat voor Leo Meirowitz ook niet zijn weggelegd? In Duitsland liggen nu kansen voor een man als ik. Dat zal je aanstaan, Lea, om te wonen in een huis helemaal van glas en marmer! En onze kindertjes zullen eten met zilveren lepels en geborduurde kleren dragen, voor en achter geborduurd!’

Lea knikte. Het leek haar heel passend voor haar kind dat het met zilveren lepels zou eten en een jurkje zou dragen dat van voren en achteren geborduurd was. En dat Leo Meirowitz daarvoor wilde zorgen, vervulde haar met liefdevolle dankbaarheid. Met haar blik van hem afgewend en gericht op een dozijn parelmoeren knopen op een glanzend kartonnetje dat naast haar op de toonbank lag, streelde ze zijn grote klauw. Haar eerste vrijwillige liefkozing. Verrukt aaide Meirowitz haar smalle handen, hield ze omhoog en bekeek de dunne gewrichten.

‘Net een vogeltje,’ mompelde hij ontroerd, ‘net een prinsesje!’

Hij hield zijn eigen dikke hand ernaast. En plotseling, door dit verschil weer pijnlijk aan iets herinnerd, zei hij: ‘Die nacht, Lea, dat je niet thuisgekomen bent, was je toen met die blonde dikke goj met de gouden ketting op z’n buik van de delicatessenzaak aan de overkant?’

‘Nee,’ zei Lea.

‘Zweer het me,’ vroeg Meirowitz, ‘dan zal ik er nooit weer over beginnen.’

En Lea, met haar hand tegen haar buik gedrukt, zei opgelucht: ‘Ik zweer het.’ Zwijgend en gelukkig knikte hij. Volkomen gerustgesteld door haar eed zaten ze nog lang naast elkaar op de toonbank en het weefsel van toekomstdromen omhulde hen als een kleed van klatergoud en het luchtkasteel van hun toekomst verbond hen in dit uur als een werkelijk vaderland.

Een ongewenste vader

Sinds zijn zoon vijftien jaar geleden naar het buitenland was vertrokken, was Samuel Hamburger altijd in zijn winkeltje in de donkere zijstraat gebleven. In het kamertje ernaast stonden een veldbed, een stoel en een tafel, en als er één keer per dag iemand in de werkplaats kwam om een horloge gelijk te laten zetten en hij eens in de maand een horloge verkocht, had hij genoeg om van te leven.

Het was, net als alle avonden, heel stil in zijn kamertje. De oude man zat met een bril op de neus te lezen in het grote, opengeslagen boek dat voor hem op tafel lag. Reusachtig viel de schaduw van de voorovergebogen man op de scheve muur van het kamertje. Het was heel onverwachts dat er op dit uur iemand op de gesloten winkeldeur klopte. De oude man schrok op en luisterde. Er werd nog eens geklopt. Hij stond op, nam de kaars van de tafel en terwijl hij met zijn wasgele hand het vlammetje beschutte, liep hij door de winkel naar de deur.

‘Wie is daar?’ vroeg hij.

‘Meirowitz. Stoor ik, zo laat op de avond?’ Hamburger haalde een sleutelbos tevoorschijn en deed de deur open.

‘Hoe later op de avond, hoe schoner het volk.’ Hij liet de bezoeker in de kamer, schoof de stoel naar hem toe en ging zelf op het bed zitten.

‘Zat u te lezen?’ vroeg Meirowitz, naar het boek wijzend.

‘Een mens moet toch iets te doen hebben, en ik verwachtte geen bezoek. Dat gebeurt niet vaak.’ Hij glimlachte. Het gedeelte van zijn gezicht zonder baardgroei was veel ouder en uitgedroogder dan met zijn leeftijd overeenkwam. Het deed denken aan een appel die te lang op de kachel heeft gelegen. Alleen de ogen waren wonderlijk jong en keken beurtelings jongensachtig lachend en diep verdrietig. Hamburger wachtte zwijgend. Zo weinig behoefte als hij had aan afleiding en zo weinig interesse hij van andere mensen verwachtte, zo blij was hij als er toch eens iemand de stilte van zijn kamer kwam doorbreken, en hij genoot ervan als van een hoogtijdag, zelfs als hij geen bijzondere band had met de bezoeker. Meirowitz tastte omstandig in zijn zak, diepte zijn portefeuille op en legde twee bankbiljetten op tafel.

‘Hier is het geld terug en nogmaals bedankt.’

‘Dat had toch zo’n haast niet,’ antwoordde de oude man.

‘Zaken en vriendschap moet je gescheiden houden,’ verklaarde Meirowitz. De oude man knikte. Al gold renteloos geleend geld onder Joden als een ereschuld, dat kon niet de reden zijn dat Leo Meirowitz plotseling ’s avonds om tien uur bij hem langskwam. Meirowitz liet hem niet lang wachten.

‘Ik ga trouwen.’

‘Gefeliciteerd. Wie is de bruid?’

‘Een beeldschoon meisje. Een lust voor het oog.’

‘Geen geld zeker?’ zei de oude man.

‘Nee,’ gaf Meirowitz spijtig toe.

‘Nou, jullie redden het wel. Als je jong en gezond bent en van goede wil...’ Hij liet zijn hoofd hangen en zijn blik werd verstrooid en triest. Ook hij was jong en gezond geweest en van goede wil, toch had hij het niet gered. Maar misschien had Meirowitz wel meer lef en kon hij het leven beter aan. In elk geval mocht je een jongeman niet de moed ontnemen, als dat het enige was wat hij bezat.

‘Uw zoon heeft het toch ook gered, hè?’ zei Meirowitz, en terwijl hij zich op de knieën sloeg vervolgde hij: ‘Lang geen slechte carrière, toch?’ Nu was hij waar hij wezen wilde, en met zijn hoofd schuin keek hij naar de magere oude man op het bed, die met de handen tussen zijn knieën gevouwen, heel stil bleef zitten.

‘Ja, mijn zoon,’ zei hij zacht. En Meirowitz voelde zich diep gekwetst door die woorden, alsof ze beledigend bedoeld waren.

‘Leo Meirowitz is ook niet dom,’ riep hij uit. De oude man keek hem aan.

‘Mijn zoon heeft geluk gehad,’ antwoordde hij kalm. ‘Maar waarom zou jij niet evengoed geluk hebben? Ik gun het je van harte.’ Leo Meirowitz, die meteen verzoend was – ook al omdat het niet in zijn belang was ruzie te maken met de oude man, vroeg: ‘Schrijft uw zoon u vaak?’

‘Waar moet hij de tijd vandaan halen met zijn drukke zaken? Vorige week heb ik een brief van hem gehad, met goed nieuws.’ Hij glimlachte voor zich uit. ‘Hij verwacht een kind. Ik krijg een kleinzoon. Daarom schrijft mijn zoon me, ook al heeft hij geen tijd om te slapen.’ Hij stond op, reikte over Meirowitz’ arm heen naar de tafellade en trok die open. Hij pakte een gele envelop waarin hij zijn papieren, brieven en herinneringen bewaarde. Daar zat ook de trouwfoto van Samuel en Mathilde Hamburger in, het portretje van de fotograaf van Wilna dat gebruikt was als voorbeeld voor het beroemde portret in het huis van zijn zoon. Het hing niet aan de muur, want de oude man voelde zich altijd omringd door de levende beelden van zijn dierbaren en wilde geen dode afbeeldingen om zich heen. Hij vond het een vernedering voor een beminde dode als je die tot een levenloos voorwerp maakte en hem aan de muur hing als een landkaart of een boekenplank. Daarin lag voor zijn gevoel iets van ongehoorzaamheid aan God, die had gegeven en genomen en die verboden had om afbeeldingen van hem te maken. Hij haalde een getypte brief uit de envelop en overhandigde Meirowitz een foto die daarin zat. Het was een foto van Max Hamburger met zijn vrouw aan de arm, glimlachend in de huiskamer van zijn villa.

‘Wat is Max groot geworden,’ zei Meirowitz. Zijn donkere en Hamburgers witte hoofd bogen zich diep over het fotootje.

‘Dat huis is ook bepaald geen hutje.’

‘Ze zijn gelukkig, de kinderen, dat kun je zien.’

‘Dat moet wel een paleis zijn.’

‘Nog geen tien mark had die jongen op zak toen hij vijftien jaar geleden vertrok,’ zei de oude man trots.

‘Zie je nou wel,’ riep Meirowitz opgewonden, ‘en ik heb heel wat meer als ik de winkel verkocht heb.’ En plotseling greep hij Meirowitz bij zijn jasje.

‘Als u hem nu een brief schrijft over mij, dan zal hij toch wel iets voor me willen doen; hij heeft toch zaken in het hele land, net als Rockefeller? Hij zal in zijn geluk zijn oude vader toch zeker niet zijn vergeten?’ Samuel Hamburger zat nog met het portretje tussen zijn vingers.

‘Zou hij dit gestuurd hebben, en een brief, terwijl hij zoveel aan zijn hoofd heeft, als hij zijn vader was vergeten?’

‘Dat bedoel ik,’ zei Meirowitz tevreden. ‘Hebt u die brief al beantwoord?’ Samuel Hamburger schudde zijn hoofd.

‘Ik hou niet van schrijven. Dat weet mijn zoon. Gedachten zijn levend, woorden zijn dood. En hoeveel brieven komen er aan op zo’n afstand?’ En ineens treurig voegde hij eraan toe: ‘Een lange tijd, vijftien jaar; het leven staat niet stil.’

‘Waarom gaat u niet naar uw zoon toe?’ vroeg Meirowitz. ‘Waarom neemt Max u niet in huis? Niet zo mooi van hem eigenlijk.’ Toen werd de oude man voor het eerst die avond kwaad.

‘Waarom hij mij niet in huis neemt? Omdat hij zijn oude vader kent. Omdat ik mijn zaak niet opgeef en mijn zoon niet tot last wil zijn!’ Hij gebaarde druk met zijn handen vlak voor Meirowitz’ gezicht.

‘Waarom windt u zich zo op?’ vroeg Meirowitz terwijl hij kalmerend een hand op zijn arm legde.

‘Ja, waarom wind ik me eigenlijk zo op?’ herhaalde Hamburger verwonderd. ‘Jij kent Max immers niet. Eens, misschien als de kleinzoon geboren is en mijn ogen – wat God verhoede – te slecht worden voor de zaak, dan ga ik naar mijn zoon. In fluweel en zijde zou hij me kleden, mijn zoon, nou, dat zou me een mooi gezicht zijn, de oude Samuel Hamburger opgedirkt als een circuspaard!’ Hij lachte maar vervolgde ernstig: ‘Een oude man is als een plant in een pot. Als je hem in zijn pot laat staan gedijt hij. Verplant je hem in andere aarde, dan gaat hij dood. Voor jongeren is het goed, voor ouderen is het de dood.’

Meirowitz vond dat het tijd was om de draad van het gesprek die hem ontglipt was weer op te nemen.

‘En de brief?’ vroeg hij.

‘Ik zal hem wel schrijven,’ bromde de oude man.

‘Als u nu meteen eens schreef? Ik zou u wel kunnen helpen. Ik heb een goede stijl en dan kunt u er meteen een paar woorden over mij bij zetten.’ Maar de oude man schudde het hoofd.

‘Die brief moet ik alleen schrijven,’ zei hij, ‘ook al is mijn stijl niet zo mooi. Wees niet boos, maar tussen vader en zoon behoort geen derde te staan.’ Meirowitz stond beledigd op.

‘Dan zal ik u niet langer storen,’ zei hij.

‘Als je terugkomt, morgen of overmorgen, ben ik klaar. Ik zal je aanbevelen bij mijn zoon, en als er nog iets ontbreekt, schrijven we dat er samen bij.’

‘Goed,’ zei Meirowitz, ‘zoals u wilt. Maar u schrijft echt?’

De oude man knikte, glimlachte en kneep zijn ogen samen. ‘Hoewel het misschien allemaal voor niets is. Waarschijnlijk komt die brief nooit aan op zo’n afstand.’

‘Weet u wat,’ riep Meirowitz opgetogen uit, ‘ik breng hem de brief zelf, dan bent u gerust! En u bespaart ook nog porto. Ik ga meteen na de bruiloft op reis. Binnen een week. Haast u maar niet, ik kom de brief halen.’

Maar Samuel Hamburger schreef nog diezelfde nacht een brief aan zijn zoon. Hij zat tot de kaars helemaal was opgebrand en de was die van de kandelaar droop in witte, fijne rolletjes en blaadjes op de tafel en op zijn handen stolde. Hij schreef in zijn gebrekkige Pools-Jiddisch:

==

Beste zoon. Je brief heeft mijn hart verwarmd. Jammer dat je oude moeder deze dag niet heeft mogen beleven, wat zou ze blij zijn geweest. Een zoon is een grote genade. Een man zonder kind is een dode stam. Moge de Heer geven dat hij een goede zoon voor je wordt en een vreugde voor zijn vader; dat hij later voor hem zorgt en hem niet alleen laat in de kou. Ik weet dat je veel te doen hebt, mijn zoon, en het is goed dat de zaken zo voorspoedig gaan. Daarom heb je de brief aan je vader ook niet kunnen schrijven met je eigen handen, zodat elk woord je aankijkt als een oog. Vreemde handen hebben de brief aan je vader geschreven en vastgehouden, voordat hij hem zelf in handen kreeg. Zeg je lieve, mooie vrouw dat ze goede gedachten moet hebben en geen lelijke afbeeldingen moet zien tot het kind geboren is. Het is mij niet beschoren mijn kleinzoon te zien als hij zijn ogen opslaat. Het is niet voor mij weggelegd om het kind in mijn armen te houden. Mijn zaak gaat goddank niet slecht en ik moet tevreden zijn. Want bitterheid vreet aan het hart en vertroebelt de blik. Ik wens je verder goede zaken en vrede en geluk in je huis. Je liefhebbende vader.

==

Daarna liet hij een half kantje vrij en schreef:

==

Ik beveel je Leo Meirowitz aan, lieve zoon, die je deze brief komt brengen. Het is een flinke jonge koopman in de kledingbranche, maar hij is overal geschikt voor en je zult hem vast in een van je vele ondernemingen werk kunnen geven, waarmee je een grote dienst zou bewijzen aan je vader Samuel.

==

Toen Meirowitz deze zinnen een paar dagen later las – waarbij hij tevergeefs probeerde een blik te werpen op de rest van de brief, die de oude man met een vloeiblad afdekte – kwam hij nog met verschillende suggesties en bedenkingen, die de oude man niet goed vond. Hij beperkte zich er dus ten slotte toe ‘buitengewoon’ voor ‘flinke’ te zetten en Hamburger een postscriptum te dicteren waarin zijn bekwaamheden nog eens werden aangedikt. Toen plakte de oude man de brief dicht en schreef het adres.

Pas toen Meirowitz allang weg was, schrok hij bij de gedachte dat die misschien zijn vertrouwen zou kunnen beschamen en de brief zou lezen voordat hij hem afgaf. Hij greep al naar zijn hoed om hem achterna te lopen, maar toen vroeg hij hem in zichzelf vergiffenis voor de verdenking waarmee hij hem had gekrenkt. En Meirowitz had intussen de brief allang weer netjes dichtgeplakt.

==

Toen Lea een paar dagen voor haar bruiloft haar spulletjes nakeek, kwam ze het notitieboekje van David Goldstaub tegen, dat na zijn dood in een zak van zijn pak was gevonden. Er stond, tussen allerlei aantekeningen, opmerkingen en adressen, een lied in, dat in haastige noten was neergeschreven. De tekst luidde:

==

Als ik rechte benen had,

ai, wat zou ik springen.

Als ik ook een stem nog had,

ai, wat zou ik zingen.

==

Had ik niet zo’n slecht gezicht,

wat zou ik veel zien.

En was ik niet zo dom geweest,

begrijpen bovendien.

==

Als ik toch een pen eens had,

ai, wat zou ik schrijven.

Als ik maar een meisje had,

wat zou ik haar beminnen.

==

Refrein (zacht en hartstochtelijk):

==

Wie danst er met de lamme,

wie loopt er met de blinde,

wie zingt er met de stomme,

waar is hij te vinden?

==

Kijk ik in de waterput,

wordt het water troebel.

Wil ik kijken naar de zon,

schuilt hij achter wolken.

==

Geniet ik ’s avonds van een ster,

is hij plots verdwenen.

Kijkt een kind naar mijn gezicht,

gaat het zomaar wenen.

==

Forte:

==

Kwam ik mezelf in ’t donker tegen,

ai, wat zou ik rennen.

Ook al was het volle maan,

’k zou mezelf niet herkennen.

==

Refrein, (heel zacht):

==

Wie danst er met de lamme,

wie loopt er met de blinde,

wie zingt er met de stomme?

Hij is niet te vinden.

==

Ze had het moeten verbranden, nu ze Meirowitz’ bruid was. Maar ze vond het zo mooi. Ze begreep het wel niet goed, en het leek haar een erg trieste tekst voor een danslied, maar het maakte haar aangenaam droevig en ze kon Davids gezicht voor zich zien als ze het las. Daarom bewaarde ze het, ook al was ze de bruid van Leo Meirowitz.

Een wandeling in de toekomst

Kommerzienrat Hartung had het stedelijk ziekenhuis een forse som geld geschonken. Hij hoopte daarmee, zo schreef hij aan de professor, voor alle vrouwen, ongeacht hun stand of godsdienst, de smarten van het baren zoveel mogelijk te verlichten en hun alle verpleging en zorg te doen toekomen die een jonge moeder nodig heeft. De brief was in alle belangrijke bladen van de stad afgedrukt.

De professor had een assistent, dr. Ernst Heidemann, opdracht gegeven een lijst te maken van het meest noodzakelijke wat voor de vrouwenkliniek moesten worden aangeschaft, en een rubriek met verbeteringen die het verblijf voor de patiëntes moesten veraangenamen. Daarom zat Heidemann, hoewel het zijn vrije middag was en zijn vrouw al een halfuur geleden was gekomen om hem af te halen, nog steeds in zijn kantoortje aan het bureau ijverig te schrijven op een groot blad papier.

‘Wat zou jij voor boeken willen lezen?’ vroeg hij, opkijkend.

‘Ik kan zo een hele reeks opnoemen, waar kraamvrouwen zure melk van krijgen,’ zei Hanna met gefronst voorhoofd. Hij stond op en legde zijn arm om haar heen.

‘Ik zal nu maar eens ophouden met werken, hè?’

Ze knikte.

‘We hebben de hele middag voor ons; ben je blij, meisje? Net zo blij als ik?’

Ze schudde heel zachtjes van nee, met lachende ogen. ‘Nog blijer.’ Ze boog haar hoofd ver achterover, zodat hij haar, achter haar staand, op de mond kon kussen. ‘Duizendmaal blijer,’ zei ze zachtjes.

Heidemann legde zijn papieren in een la. ‘Genoeg voor vandaag.’ Zijn vrouw bleef nog zitten, ze had haar handen op haar buik gelegd want het kind bewoog, het zwom naar de handen toe. Ze voelde het trappelen en schokken. Ze keek hem aan. Haar ogen die nog groter geworden waren in haar smalle, doorschijnende gezicht, straalden van blijdschap.

‘Hij danst,’ zei ze. ‘Kleine Heini danst. Kom eens hier, voel eens!’

Hij legde zijn hand naast de hare op haar buik. Daarna hielp hij haar overeind en gaf haar hoed aan. Ze zette hem op voor de spiegel en keek hoofdschuddend naar haar lichaam. ‘Schaam je je niet om met zo’n dame de straat op te gaan?’ Hij streelde haar hand.

‘Laat de jongen anders maar hier,’ zei hij. Ze leunde even tegen hem aan en hield zijn handen vast. Op goede ogenblikken, en die waren er heel veel, voelden ze allebei golven van warmte van de een naar de ander gaan, alsof er stroom door hun handen liep met een geheimzinnige kracht en werking.

‘Krachtstroom,’ zei Heidemann.

‘Ja.’ Haar wang rustte tegen de zijne. ‘Soms zou ik wel willen huilen van geluk, gewoon huilen.’

‘Niet hier, dit is een ziekenhuis. Voorwaarts, madame!’ En hij schoof haar door de deur, die hij voor haar openhield. Ze kende dit overstappen op een grapje, die schaamte voor te veel pathos. Dat hadden ze allebei. Gearmd liepen ze door de gang, waar het naar carbol rook. Uit een zijdeur kwam een zuster met een kast vol instrumenten. Scharen, messen, pincetten, tangen. Heidemann pakte de arm van zijn vrouw steviger vast.

‘Het geeft niet, liefste,’ zei ze, maar ze was nog bleker geworden. Uit de richting van de kraamkamer, die aan het einde van de gang lag, kwam een lange, kermende kreet, die door merg en been ging. Heidemann trok Hanna mee. Haar benen trilden, ze leunde met het hele gewicht van haar zware lichaam op hem.

‘Kom, Hannalief, kom, niet flauwvallen. Hou je goed, liefje! Een, twee, een, twee. We zijn bijna bij de deur.’ Ze holden bijna de gang door. De kreten waren verstomd. Er klonk nu een zacht, boos huilen van een kindje.

Ze stonden voor de deur in de koelte van de zonnig lentedag, liepen zwijgend over het grindpaadje door de tuin van het ziekenhuis, en pas toen ze een eindje verderop op een bankje waren gaan zitten met uitzicht over een groot grasveld, gedompeld in stralend, nog zacht licht, vroeg Heidemann: ‘Ben je erg geschrokken, schat?’

‘Even maar.’ De zon viel schuin op haar gezicht en bracht weer kleur op haar wangen. Elk moment bracht haar verder weg van de nachtmerrie van zonet en hulde haar dieper in de stilte van de zonovergoten tuin en de diepe vreugde van het samenzijn.

‘Ik zal in elk geval niet gillen, lieveling,’ zei Hanna.

‘Ben je er bang voor, Hannalief?’

‘Nee, echt niet. Ik schrok net wel. Maar eerlijk, ik ben er nog geen seconde bang voor geweest.’

Hij kuste haar hand. ‘Ik ben zo benieuwd naar ons jochie, jij ook?’

‘Ja, ontzettend benieuwd.’ Haar ogen werden vochtig, zoals vaak als ze iets zei wat haar ontroerde. ‘Het is allemaal zo goed gegaan sinds wij samen zijn. Alles ging vanzelf. Je baan hier in het ziekenhuis, ons huis, elke kleinigheid. Net als wanneer je bij een wiskundesom waar je de hele tijd op zit te zwoegen, opeens het draaipunt vindt, de oplossing. En vanaf dat moment is het kinderspel, opeens “gaat het kloppen” zoals we vroeger op school zeiden.’ En zachtjes, met een grote tederheid, voegde ze eraan toe: ‘Bij ons klopt het. Ik ben alleen soms bang dat het te goed gaat en dat de goden weleens jaloers kunnen worden.’

‘Tot nu toe hebben ze zich anders goed gedragen.’

‘Jij bent toch wel bij me als de jongen komt?’ vroeg ze opeens.

‘Natuurlijk, meisje.’ Hij keek verwonderd naar haar gezicht, dat weer gespannen en verdrietig stond. ‘Hannalief, wat is er?’

‘Weet je wat ik zonet dacht, toen die vrouw zo vreselijk schreeuwde? Niet zozeer aan de pijn die ik zal hebben.’

Ze haalde diep adem.

‘Opeens wilde ik dat de jongen niet op de wereld hoefde te komen, dat ik hem altijd bij me kon houden. Want als hij eenmaal geboren is, is hij niet meer van mij. En ik had het gevoel dat ik de verantwoordelijkheid moet dragen voor alles wat hem dan overkomt, zonder dat ik hem ervoor kan behoeden.’

‘Meisje, zulke gedachten zijn verboden; doktersadvies! Kijk me aan!’ Hij hield haar hoofd met beide handen vast. ‘Wie vertelde er net over ons rekensommetje dat altijd klopt? Hannalief, als alles tussen twee mensen zo goed is als tussen ons, zo wonderbaarlijk eenvoudig en goed, dan moet de jongen toch komen.’ Hij bewoog haar hoofd tussen zijn handen heen en weer. ‘Zijn de dwaze gedachten nu weg?’

‘Bijna,’ zei ze.

‘Zal ik je over hem vertellen?’

Ze knikte.

‘Hij wordt blond, denk ik, met jouw ogen.’

‘Liever blauwe,’ zei ze.

‘Spreek me niet tegen, Hanna! Als hij vijf is, begint hij gedichten te schrijven, op zijn tiende schrijft hij zijn dissertatie. Op zijn twintigste is hij professor en als hij vijfentwintig is, trouwt hij.’

‘Te vroeg,’ zei Hanna.

‘Op zijn vijfentwintigste trouwt hij,’ hield Heidemann vol, ‘en op zijn zesentwintigste gaat hij scheiden.’

‘Ach, waarom?’

‘Leid me niet af met details! Ze passen niet bij elkaar of hij heeft een moedercomplex.’

‘Dat bevalt me beter. Vertel verder, lieveling.’

‘Als hij dertig is, krijgt hij een aanbod om zijn vaderland te dienen in de politiek. Dat wijst hij af. Hij zegt dat hij tot zijn dood een eerlijk man wil blijven. Op zijn veertigste wordt hij voorzitter van de academie voor dichtkunst. Op vijftigjarige leeftijd ontdekt hij de oorzaak van kanker. Als hij zestig is, verzamelt hij een gemeente om zich heen en sticht hij een nieuwe religie. Op zijn zeventigste trouwt hij weer.’

‘Dat moet hij niet doen, dat is niet gezond voor een man op zijn leeftijd.’

‘Bemoei je er niet mee, Hannalief, kinderen moet je vrijlaten. Elke zondag bezoekt hij het graf van zijn geliefde ouders en legt er een krans op. Als hij tachtig is, verwekt hij een zoon.’

‘Niet slecht!’ zei Hanna.

‘Op zijn negentigste sterft hij pijnloos aan ouderdomszwakte en in elke stad ter wereld is minstens één straat naar hem genoemd. Tevreden?’

‘Mallerd,’ zei ze terwijl ze zijn gezicht naar zich toe trok, ‘wat ben je toch een mallerd!’

De zon stond laag en gaf geen warmte meer.

‘Kom,’ zei Heidemann. Zwijgend en in gelijke pas liepen ze de tuin door naar de schemerige straten. Ze spraken heel weinig en waren heel dicht bij elkaar en heel sterk en rustig in hun één zijn.

Over eer en een erfgenaam

Toen Anton Meissner, net terug van een zakenreis naar de hoofdstad, helemaal vol van de moord op Rathenau, die in ieder logement, in elke treincoupé het gesprek van de dag was, het kantoor van zijn firma binnenkwam, trof hij zijn collega’s – de secretaresse, juffrouw Susanne, de loopjongen en zijn collega Rosenstock – aan in een felle discussie verwikkeld over diezelfde gebeurtenis.

‘U kunt zeggen wat u wilt, meneer Rosenstock,’ zei de secretaresse, ‘maar hij was geen Duitser en hij had niet het recht Duitsland te vertegenwoordigen.’

‘En u kunt zeggen wat u wilt, juffrouw Susanne,’ riep Rosenstock, ‘maar hij was de meest kundige minister van Buitenlandse Zaken die Duitsland sinds jaren heeft gehad, en het is een schande dat zoiets kan gebeuren!’

Meissner had alleen in het toilet zijn handen gewassen en zijn koffer met stalen weggezet. Hij had de nachttrein genomen omdat hij zo lang mogelijk in Berlijn had willen blijven en hij kwam regelrecht van het station. Ongeschoren, met een smoezelige boord kwam hij binnen en groette de aanwezigen met een knikje. Rosenstock, die met de rug naar hem toe stond, schreeuwde net hevig verontwaardigd: ‘Toen ik door de provincie reisde zag ik op schuttingen staan: WALTER RATHENAU MOET VOOR DE TREIN, DAT VERVLOEKTE JODENZWIJN! Ik werd er gewoon misselijk van. Dat zoiets mogelijk is in een zogenaamd beschaafde staat, dat had ik nooit gedacht.’

Juffrouw Susanne wilde hem juist van repliek dienen, maar Meissner kwam een stap dichter naar het bureau waar ze achter de schrijfmachine zat en zei: ‘Doe maar geen moeite, juffrouw Susanne, hoe zou u meneer Rosenstock ooit kunnen uitleggen wat nationale eer is?’

Net op dat moment rinkelde de telefoon. Juffrouw Susanne nam de hoorn op. ‘Waarmee kan ik u van dienst zijn?’ vroeg ze vriendelijk. ‘U spreekt met de secretaresse van de heer Gottlieb. Nee, de chef is er nog niet. Natuurlijk, Herr Kommerzienrat, ik zal de boodschap doorgeven. Geen dank, Herr Kommerzienrat Hartung,’ zei juffrouw Susanne en ze noteerde iets op haar schrijfblok. Toen keek ze op, benieuwd of de woordenwisseling weer zou worden voortgezet. Maar Rosenstock had haar en Meissner inmiddels de rug toegekeerd en nam de post van die morgen door. Hij boog zich er diep overheen, was één en al rug. Meissner sloeg geen acht meer op hem. Hij begon juffrouw Susanne te vertellen over de feeststemming in Berlijn. Sommige woorden, als pijlen op de rug van Rosenstock gericht, gaf hij extra nadruk. Maar Rosenstock ritselde met zijn papieren en deed alsof hij niets hoorde. Toen hij klaar was, pakte hij de stapel brieven op en opende de deur naar zijn kantoor.

‘Juffrouw Susanne, als u klaar bent, zou u dan even bij mij willen komen, dan kan ik u dicteren.’

Een halfuur later kwam de chef. Terwijl hij zijn jas uittrok, zocht juffrouw Susanne verbinding met Kommerzienrat Hartung en bracht de telefoon naar het privékantoor van de chef. Gottlieb sprak geanimeerd en op eerbiedige toon. Ten slotte zei hij: ‘Natuurlijk. Stuur de jongeman maar naar me toe. Hoe heet hij? Meirowitz? Nou ja, daar kan hij ook niets aan doen. Goede relaties met het buitenland zijn tegenwoordig alles. Altijd tot uw dienst, Herr Kommerzienrat.’

Daarna belde hij juffrouw Susanne, dicteerde haar een brief, liet eerst Rosenstock roepen en daarna Meissner.

Meissner kwam het kantoor binnen, nog strammer rechtop dan anders, zijn ogen schoten onrustig heen en weer, het litteken op zijn wang was donkerrood. Hij keek de kleine, kwieke man aan. Hun antipathie was wederzijds. De chef nodigde hem niet uit te gaan zitten.

‘Ik zou graag horen hoe uw reis verlopen is, meneer Meissner.’

Meissner stond vlak voor Gottliebs bureau en bracht kort verslag uit. Hij had volgens het opdrachtenschema verschillende bedrijven en particulieren bezocht, maar hij had niet één noemenswaardige bestelling in de wacht gesleept.

‘Dat is niet zo mooi, meneer Meissner,’ zei de chef, terwijl hij zachtjes met zijn potlood op de tafel tikte. Meissners gezicht werd nog roder, de aders bij zijn slapen zwollen op.

‘Overigens heb ik u in verband met een andere kwestie laten roepen,’ vervolgde de chef, zonder Meissner aan te kijken. Hij pakte een brief en hield die omhoog.

‘Hoe komt het dat de leveranties aan Dombrowski in Warschau niet zijn verzonden? Ik meen dat ik u dat veertien dagen geleden heb opgedragen, en nu krijg ik vandaag een hoogst onaangename brief waaruit ik verneem dat de leveranties niet hebben plaatsgevonden.’

Meissner schrok. Dat was het dus. Op een andere dag zou hij nu een heel voorzichtig en tactisch antwoord hebben gegeven, want volgens hun bedrijfsethiek stond hij niet in zijn recht. Maar deze dag, waarop Rathenau was doodgeschoten, en een pilaar van de Jodenrepubliek was weggevallen, zei hij: ‘Ik ben het niet eens met uw beleid om goede Duitse waren tegen een lage mark aan het buitenland te versjacheren.’

‘Pardon?’ vroeg de chef nu heel zacht.

Des te luider antwoordde Meissner: ‘We kunnen het ons niet permitteren om het buitenland cadeautjes te geven, ook al worden sommigen heel veel beter van die cadeautjes. Ik leen me daar niet voor. Denkt u soms dat wij niet merken dat de hele firma overstapt op die malafide exportzaakjes?’

‘Wilt u ogenblikkelijk dit vertrek verlaten,’ zei de chef bijna onhoorbaar. Maar Meissner liet zich, nu alles verloren was, niet zo gemakkelijk de mond snoeren. In de vaste overtuiging dat hij de zaak van zijn vaderland verdedigde, dezelfde zaak waarvoor vandaag moedige mannen het hadden aangedurfd om een minister in functie midden in de stad neer te schieten; in de overtuiging een spreekbuis te zijn van een algemeen erkende waarheid en een deugdelijk recht, gaf hij in één uitbarsting lucht aan alle vernederingen en krenkingen die hij jarenlang had opgekropt. Iedereen wist van het internationale Jodencomplot. De heren moesten zich niet verbeelden dat ze hun streken niet doorzagen. Hij sloeg met de vuist op het bureau van zijn chef en schreeuwde zo hard dat Rosenstock bleekjes in de deuropening van de zijkamer verscheen.

‘U zult nog eens raar op uw neus kijken, u en uw meneer Rosenstock! Er bestaan namelijk nog échte Duitse mannen.’ Weer sloeg hij zo hard op de tafel dat het inktpotje rammelde. ‘Die zullen jullie je plaats wel wijzen.’

Rosenstock keek ontzet van de een naar de ander. De chef was even wit als het papier dat voor hem lag. Juffrouw Susanne verscheen met een onthutst gezicht in de deuropening, waarachter ze eerst had staan luisteren. Op het moment dat Meissner even ademhaalde, zei de chef met de kalmte van de sterkere partij die het niet nodig heeft om te schreeuwen: ‘De jongen moet meneer Meissner even naar beneden brengen. Hij is onwel geworden. Als hij niet vrijwillig vertrekt, waarschuwt u dan even de dichtstbijzijnde politiepost.’ Maar de laatste woorden werden alweer overstemd door Meissner: ‘Bespaar u de moeite. Ik ga zelf wel weg. Ik ga zelf wel weg uit deze kolerezooi. Deze zwijnenstal. Ik zal de pers erop wijzen. Ik zal ervoor zorgen dat hier opruiming wordt gehouden, daar kunnen jullie op rekenen.’

Met een laatste vlammende blik, dreigend als de loop van een pistool, liep hij naar de deur en smeet die dicht met een klap alsof er een bom ontplofte. Buiten in de gang schreeuwde hij nog: ‘Het zou anderen weleens net zo kunnen vergaan als die Rathenau van jullie!’

‘Hier heb ik geen woorden voor!’ zei Rosenstock. De chef, trots op zijn zelfbeheersing, kapte met een handbeweging elke discussie af.

‘Wat wilt u? De zaak Meissner is afgehandeld, definitief.’ Hij veegde zijn voorhoofd af en legde de brieven in de la. Ook hij had hier het gevoel van een hogere macht en vergelding. Hij voelde zich niet de chef die de onbekwame en ongehoorzame ondergeschikte met de gemakkelijke macht van de sterkste ontslagen had, maar iemand die vergelding uitoefent – alsof hij niet de opvliegende Anton Meissner, aan wie hij zich al zo lang ergerde, brodeloos had gemaakt, maar de onbekende moordenaar van Rathenau.

==

Meissner nam de tram naar huis. Met zijn hoed diep in het ongeschoren gezicht gedrukt, stond hij, van links en rechts geduwd, op het afgeladen balkon, en zijn woede, beroofd van het pathos van de uitbarsting, groeide met de seconde.

Frieda Meissner zat alleen thuis in de keurig opgeruimde kamer van wol van een oude trui een kinderjurkje te breien. De pas opgewonden bruine kluwens lagen voor haar op tafel. Langzaam bewogen de vier grote breinaalden, twee breiend, twee zachtjes meetikkend. Er stond een halfvol glas met een donker drankje voor haar, waarvan ze af en toe een slokje nam. Het was een probaat middel als je het maar regelmatig dronk. En dat had ze gedaan, ook al had het geen andere uitwerking dan dat ze er buikpijn van kreeg en er vreselijk misselijk van werd. Dat Meissner er nog niets van had gemerkt, was alleen te danken aan het feit dat hij niet wakker te krijgen was als hij eenmaal sliep, en dat hij geen oog had voor haar bleke gezicht en veranderde figuur. Frieda was bang voor de smerige, praatzieke vrouwen naar wie sommige van haar kennissen waren gegaan, want ze was als de dood voor het geklets van de buren, voor een proces en de gevangenis. Ze zag zichzelf in haar angstdromen al met kaalgeschoren hoofd in een cel zitten en dikke soep eten uit een blikken nap. Maar wat als het drankje toch niet hielp? Dan had ze altijd nog de breinaalden, de vier lange breinaalden. En als je alleen maar een bloeding kreeg, dan hielp de dokter wel. Maar stel dat het uitkwam! Op dit punt werd haar getob plotseling onderbroken, alsof het met een schaar doormidden werd geknipt. Want, midden op de ochtend, om elf uur, kwam Anton Meissner thuis. Met het breiwerk roerloos op haar schoot staarde ze naar de deur. Hij had zijn jas nog aan, de hoed gooide hij op de stoel, allemaal anders dan anders. Ze had het liefst haar gezicht in haar armen verstopt als een kind.

‘Zo, die heb ik eens even gezegd waar het op staat!’ schreeuwde Meissner meteen. ‘Dat kunnen ze maar in hun zak steken! Zoiets heeft die bende daar nog nooit gehoord!’

Frieda bevochtigde haar lippen met haar tong, deed haar mond open en weer dicht.

‘Ik heb de chef eens even goed de waarheid gezegd over zijn zakelijke beleid. Geen stom woord had hij terug en hij was zo wit als een doek.’

‘Ja maar...’ langzaam en onontkoombaar drong uit zijn woordenvloed tot haar door wat er gebeurd was.

‘Maar, dan kun je daar toch niet meer blijven?’

‘Met geen tien paarden krijgen ze me in die criminele tent terug! Al zou die Gottlieb me smeken op zijn blote knieën!’

‘En hoe moet dat dan? Nu alles almaar duurder wordt, de boter en het vlees?’ jammerde Frieda zachtjes.

‘Moet ik dat weten? Je ziet maar! Begin jij nou in godsnaam niet ook nog te janken. Alsjeblieft, een béétje zelfbeheersing!’

Ze slikte haar tranen in. Haar gezicht vertrok.

‘Dat eeuwige kleinzielige gejammer! Keukenmeidengezeur! Iets anders dringt niet tot die botte hersens van jou door. Dat Rathenau doodgeschoten is, interesseert je helemaal niet!’

‘Op kantoor?’ vroeg Frieda geschrokken.

Meissner lachte honend. ‘Dat bedoel ik nou! Ze weet niet eens wie Rathenau is! Je kunt nog niet eens een krant inkijken, zoveel belangstelling heb je niet eens!’

‘Wanneer moet ik nou de krant lezen?’ vroeg ze op klagende toon. ‘Met al dat gejakker van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat.’ Dat was weer zo’n opmerking die haar ontglipte zonder dat ze erbij nadacht en die ze, zodra hij was uitgesproken zo graag weer wilde terugnemen. Als de vele onderbroken nachten er niet geweest waren en de misselijkheid van het kruidendrankje, dan had ze gezwegen, zoals ze bijna altijd zweeg. Maar het was te laat. Meissner ging vlak voor haar staan, net zoals eerder voor zijn chef. Maar hier was geen bureau dat een afscheiding, een barrière tussen hen vormde.

‘Wou jij soms zeggen dat je niet krijgt wat je nodig hebt? Heb ik mijn gezin soms laten verhongeren? Heb ik voor jullie gezorgd, verraadster dat je bent, of heb ik niet voor jullie gezorgd, leugenaarster?’ Hij pakte haar bij haar schouder. Bij elke zin groeide zijn woede, alsof ze felle tegenstand bood, terwijl ze met samengeknepen lippen roerloos bleef zitten.

‘Laat me los, Anton.’ Maar hij liet niet los. Haar gebogen gestalte vloeide samen met die andere gestalte, achter het bureau, met ontelbare gestalten die klein en gebogen achter bureaus zaten en het vaderland nadeel berokkenden en de nationale eer met voeten traden. Altijd was er een barrière tussen hem en hen. Nooit kon hij ze lik op stuk geven, altijd waren ze beschermd. Maar hier was er niets tussen hen beiden, hier kon hij wat hem ergerde en woest maakte, vastpakken en doorelkaar rammelen.

‘Het moet afgelopen zijn, ophouden moet het! We hebben lang genoeg geduld gehad!’ In tomeloze woede schudde hij dat in elkaar gedoken, geniepige, erbarmelijke wezenloos geworden onderwerp van zijn woede door elkaar. Hij pakte het bij de strot, alsof hij het leven eruit wilde knijpen. En hij schrok toen hij Frieda’s rochelende stem hoorde:

‘Anton, je vermoordt me!’ En toen hij zijn hand losliet, kwam het snerpend uit haar keel: ‘Ik moet een kind krijgen!’ Onmiddellijk liet hij zijn handen zakken. Niet Rathenau leunde daar tegen de stoel, niet zijn chef, meneer Gottlieb; het was zijn eigen vrouw, zijn vrouw Frieda. Haar gezicht was paars aangelopen en haar lippen waren bloedeloos. Meissner werd lijkbleek. Zoiets had hij nog nooit gedaan, hoe driftig hij soms ook was, nooit had hij haar mishandeld. Hij liep naar de keuken, trok de handdoek van het rekje, maakte hem nat en veegde ermee over haar gezicht, streek haar haar glad, raapte haar breiwerk op en legde het in haar schoot. Toen streelde hij haar handen en klopte op haar wang.

‘Is het waar, Frieda, wat je net zei? Zei je het niet zodat ik je los zou laten?’ Zijn stem was onzeker en hees. Zij sloeg alleen langzaam haar ogen neer en gaf daarmee een bevestigend antwoord op zijn vraag.

‘Waarom heb je me dat niet verteld, Friedelchen, dan had ik me toch nooit zo laten gaan. De zenuwen worden een mens weleens de baas. Jij kunt iemand ook zo tergen, jij kunt de kalmste man tot waanzin drijven.’ Ze antwoordde niet. De vochtige doek gleed van haar voorhoofd. Hij bukte zich om hem op te pakken en legde hem terug. Haar gezicht was nu wasbleek, haar neus nog spitser dan anders.

‘Ga anders even liggen, Friedelchen, dat zal je goed doen.’ Hij trok haar overeind en omdat ze bijna viel, sloeg hij zijn arm om haar heen en bracht haar naar bed.

‘Ik moet naar de keuken.’

‘Nee, Friedelchen, nu blijven liggen.’ Hij drukte haar neer op het bed. ‘Ik haal wel iets te eten. En maak je maar geen zorgen. Ik ga meteen met een kameraad uit het regiment praten, meneer Von Adrian, die heeft een gigantisch netwerk. Die vindt vast wel wat voor me. Ik ga meteen bij hem langs en kom dan zo gauw mogelijk terug bij mijn vrouwtje.’

Toen hij de deur al uit was, kwam hij nog een keer terug naar het bed en streek over haar klamme voorhoofd, waaraan het haar vastkleefde.

‘Deze keer wordt het een jongen, hè, Frieda? En die zal weer blij zijn met zijn vaderland. Die zal weer trots zijn dat hij een Duitser is.’

Nog een keer boog hij over haar heen en pakte haar hand. Ze keek hem aan met haar vermoeide, uitdrukkingloze ogen en zag hoe hij zocht naar woorden om zich te verontschuldigen, maar het niet kon opbrengen. Toen zei ze: ‘Het is alweer goed, Anton, maak je geen zorgen.’

‘Nou, dan is alles weer helemaal in orde, Friedelchen,’ riep hij luid en dankbaar. ‘En zorg dat je blijft liggen tot ik terug ben! Ik zal wat lekkers voor je meenemen.’ Hij legde haar breiwerk op het nachtkastje.

‘Hier, voor als je je verveelt.’ Toen pakte hij zijn hoed en vertrok.

Frieda draaide haar hoofd opzij. In de bruine wollen steken van het breiwerk zaten de vier lange naalden. Ze pakte ze. IJskoud voelden ze aan in haar gloeiende hand. Als ze het nu deed, zou Anton denken dat het zijn schuld was. En dat mocht niet, want hij had het breiwerk immers speciaal gepakt zodat zij zich niet zou vervelen. Maar als het nu weer een meisje werd? Ze trok aan de naalden. De steken waren strak gebreid. Ze boden weerstand aan haar zwakke hand. En als ze de naalden eruit trok, raakte het hele breiwerk in de war en moest ze opnieuw steken tellen. En misschien werd het toch wel een jongen en dan zou Anton altijd zo voor haar zijn als nu, nadat hij haar bijna gewurgd had. Haar vingers lieten de naalden los, het breiwerk gleed op de grond. Tien minuten later stond ze op, legde het handwerk in de naaimand, spoelde het drankje door de gootsteen en ging het middageten klaarmaken.

De andere erfgenaam

Adrian ijsbeerde nerveus door de ontvangsthal van Hartungs bank. Het leek wel een museum. Adrian ergerde zich aan die tentoonstelling: het in kunst omgezette bewijs van de soliditeit van de bank. Hij probeerde zijn kalmte te bewaren en zich te concentreren op het gesprek dat hem te wachten stond. Helemaal in gedachten verzonken was hij bijna tegen de kleine man opgelopen die met over elkaar geslagen benen in een van de grote leren fauteuils met levendige oogjes de weelderige vormen van een badende Susanna zat te bestuderen. Hij leek helemaal overweldigd door wat hij zag... Zijn grote hoofd bewoog heen en weer alsof het los op de hals zat.

‘Pardon,’ zei Adrian, terwijl hij doorliep. De man wendde onmiddellijk zijn blik van Susanna af en keek naar de ijsberende medebezoeker.

‘U moet zeker ook bij de Kommerzienrat zijn.’

‘Ja,’ antwoordde Adrian kortaf.

‘Hij heeft het erg druk, de Kommerzienrat.’

‘Ja.’

‘Ik ben namelijk vandaag al voor de derde keer hier. Nou ja, het is ook geen wonder dat hij zo laat is, nu zijn vrouw immers...’

‘Wat?’ vroeg Adrian zacht maar nadrukkelijk. Hij was blijven staan, drukte zijn nagels in zijn handpalmen. Meirowitz giechelde.

‘Er is een blijde gebeurtenis op komst. De arme vrouw heeft het niet gemakkelijk, dat weet ik uit de beste bron. God geve dat er niets ernstigs gebeurt.’

Adrian keerde hem de rug toe. Hij voelde een diepe walging opkomen. De vrouw, die mooie vrouw, bracht een kind van Hartung ter wereld. Geen wonder dat de natuur in gebreke bleef, dat haar schoot weigerde dit kind door te laten. Misschien stierf het wel. Maar zij mocht niet sterven. Waarom niet die dikke moordenaar daarboven? Onzin! Wat ging hem de vrouw van Kommerzienrat Hartung aan? Een zware bevalling, hopelijk ging alles goed. Hij zou rozen sturen. Dat wil zeggen, dat hing eigenlijk tot op zekere hoogte af van Hartung en van het gesprek waarop hij zich had willen concentreren. Op dat moment deed een jonge portier de deur open. Meirowitz sprong op en greep naar zijn hoed. ‘Meneer Von Adrian,’ riep de jongen met een hoge stem. Leo Meirowitz ging berustend weer zitten en richtte zijn aandacht weer op de dijen van Susanna.

Toen Adrian Hartungs werkkamer binnenkwam, zag hij – door de lengte van de kamer van hem gescheiden – de grote gestalte in het halfduister voor zijn bureau zitten, terwijl hij zelf, als het ware in het voetlicht, duidelijk zichtbaar, naar hem toe liep. Toneeltruc. Hij was meteen al in een ongunstige positie. Hartung zat daar als een logge, kalme kolos, terwijl zijn vrouw misschien stierf. Het leek of Hartung niet naar hem keek; hij was bezig een stapel brieven die voor hem lag open te ritsen. Het enige geluid dat je hoorde in de kamer was het afwijzende scherpe geluid van de briefopener die door het papier sneed.

‘Goedendag,’ zei Adrian en hij bleef voor het bureau staan. Het duurde een paar tellen voordat Hartung opkeek, alsof hij werd gestoord bij een belangrijke bezigheid en zich opeens herinnerde dat er iemand was binnengekomen. Hij gaf Adrian een hand, terwijl zijn blik ongegeneerd over zijn gezicht gleed. Adrian zag er slecht uit, hij leek oud geworden, zijn lichtblonde haar leek wel wit, zo gerimpeld was zijn voorhoofd en ingevallen waren zijn slapen.

‘Gaat u zitten,’ zei Hartung. ‘Lang niet gezien.’

‘Inderdaad,’ antwoordde Adrian terwijl hij plaatsnam in de fauteuil die het verst van Hartung af stond. ‘Ik ben op reis geweest.’

‘Op reis, al die tijd? U hebt maar een mooi leventje.’

‘Niet de hele tijd. Ik was op het landgoed. Mijn vader is overleden.’ Nu pas zag Hartung de rouwband om Adrians arm.

‘Gecondoleerd,’ zei hij met gedempte stem.

‘Dank u.’ Het klonk heel kort en afwijzend, alsof hij Hartung niet toestond deel te nemen aan zijn verdriet.

‘En wat bent u met het landgoed van plan? Hebt u destijds een hypotheek kunnen opnemen?’

‘Nee.’

Hartung tilde spelend de vingertoppen van de rug van zijn hand en legde ze een voor een weer neer. Opnieuw was hij geamuseerd door de afkeer op Adrians gezicht, terwijl hij eigenlijk beledigd zou moeten zijn. Weer voelde hij op het verkeerde moment dat hij plezier had in die man, die daar zo licht en elegant en hoogmoedig tegenover hem zat, zo vol afkeer van hem en toch in zijn macht.

‘Dat idee heb ik voorlopig laten varen,’ begon Adrian. Hij wendde zijn blik af van Hartungs grote hand met de dikke vingers, die associaties wekten met de vrouw in barensnood; een gedachte die hij zichzelf op dit moment niet toestond.

‘Ik wilde u om raad vragen in verband met een andere kwestie, Herr Kommerzienrat.’ Hij bloosde als een betrapte schooljongen, omdat hij door Hartungs glimlachje meteen besefte dat hij die titel gebruikte, wat hij nooit eerder had gedaan.

‘Ik sta tot uw beschikking, meneer Von Adrian.’ De klemtoon op Von.

‘Mag ik roken?’

‘Natuurlijk, zoek maar uit.’ Adrian stak een van zijn eigen sigaretten op.

‘Ik heb, zoals u misschien hebt gehoord, een fabriek,’ begon hij na een korte stilte, waarin hij zijn sigaret langer dan nodig tussen zijn lippen hield. ‘Tijdens de oorlog was het een munitiefabriek. Zeer winstgevend. Later heeft mijn vader geprobeerd landbouwwerktuigen te produceren en heeft hij hem voor de helft stilgelegd. Hij kon er niet genoeg kapitaal in steken.’ Hartung luisterde aandachtig, hij viel hem niet in de rede en moedigde hem met geen enkel woord aan.

‘Zou u me aanraden de fabriek te verkopen?’ vroeg Adrian.

‘Als dat kan, zeker.’

‘Zou u mij eventueel aan kapitaal kunnen helpen?’

‘Maar ik dacht dat u hem wilde verkopen?’

Adrian had de neiging om kwaad op te springen maar beheerste zich. ‘Ik heb nog geen vast plan,’ zei hij. ‘Ik ben hier gekomen om uw advies in te winnen.’

Hartung genoot ervan om te zien hoe Adrian zichzelf in toom hield als een schichtig paard.

‘Dat is niet zo eenvoudig, mijn waarde,’ zei hij. ‘Geld steken in iets wat niets opbrengt, dat doet niet iedereen.’

Adrian moest opeens weer denken aan de vrouw, die hij even vergeten was. Als het kind de schedel van zijn vader had, moest het lichaam van de vrouw wel scheuren. Er zat hier een moordenaar tegenover hem, waarom kwamen ze hem niet arresteren, waarom ging hij vrijuit? Adrian stond op, hij was wit weggetrokken.

‘Neemt u me dan niet kwalijk dat ik u voor niets heb lastiggevallen.’

‘Wacht nog even,’ zei Hartung kalm, ‘ga toch zitten.’

Adrian bleef staan.

‘Ik wil u graag helpen, dat weet u toch? Laten we de zaak eens overdenken.’ Hij schoof zijn onderlip naar voren en weer terug.

‘Landbouwmachines, daar is niets mee te beginnen. Daar zijn uitstekende zakenmensen failliet aan gegaan. Trouwens,’ zei hij, na een kleine denkpauze, ‘zijn die machines van vroeger er nog?’

‘Ik denk het wel,’ antwoordde Adrian. ‘Ze zullen nog wel in het magazijn staan.’

‘Dan zou je dus zonder veel moeite weer op munitie kunnen overschakelen.’

‘Ik weet niet waar u naartoe wilt,’ zei Adrian. Hartung negeerde hem.

‘We zouden natuurlijk wat moeten moderniseren. Denkt u dat er vliegtuigen gebouwd zouden kunnen worden, als we de fabriek zouden uitbreiden?’

‘Is dat als grap bedoeld?’ vroeg Adrian met onverholen woede.

‘Nee, ik ga de fabriek bekijken. Als wat ik me voorstel mogelijk is, is er ook geld voor.’ En uitermate tevreden over Adrians onbegrip, dat hem in de eervolle rol van de uitlegger plaatste, vervolgde hij ijverig: ‘Wapens, waarde Adrian, daar kun je in Duitsland zaken mee doen. Is het niet vandaag, dan morgen wel. Dat zit in het bloed. Er komt een tijd dat ze weer nodig zijn, en wie ze dan heeft, kan zaken doen. Begrijpt u? Ik heb er verder niet zoveel verstand van, maar dit weet ik wel.’

‘Zou u de fabriek dan willen kopen?’ vroeg Adrian snel.

‘Dat heb ik niet gezegd, mijn waarde. Kijk, zo’n zaak kan alleen maar in samenwerking met u gedreven worden. U hebt uw connecties in officierskringen en bij de Reichswehr. U hebt in een mum van tijd geregeld dat die fabriek de vaderlandse organisaties belevert en dat er relaties worden aangeknoopt. U maakt naam als patriot en econoom met een vooruitziende blik en ik krijg de relaties die ik nodig heb. Daarvoor ben ik bereid te betalen. U ziet, ik speel open kaart.’

‘U koopt dus de fabriek met mij erbij?’ vroeg Adrian zacht.

‘Als u het zo wilt noemen,’ antwoordde Hartung. ‘Het is een van die zaken waar vermoedelijk niemand een cent voor zou geven, en dus is mijn voorstel absoluut fair.’ Adrian zweeg. Wat een weerzinwekkende koehandel, dacht hij. Profiteren van zijn connecties leek hem synoniem met zijn vrienden verkopen. Maar op de keper beschouwd stak er niets concreets achter zijn bedenkingen en was Hartungs plan heel verstandig. Voordat hij een mening had gevormd die hij kon formuleren, ging de telefoon en Adrian zag dat Hartung wit wegtrok terwijl hij snel de hoorn pakte.

‘Ja,’ zei hij hees, ‘ja.’ Je hoorde iemand iets zeggen, de woorden leken luid en duidelijk, maar toch kon Adrian niets verstaan, hoe ingespannen hij ook luisterde. ‘Ik kom meteen,’ fluisterde Hartung moeizaam, en omdat hij twijfelde of het wel werd verstaan, herhaalde hij hardop: ‘Meteen.’

Hij leek Adrian niet meer te zien. Zijn wangen waren plotseling slap, zijn kin hing naar beneden en zijn hoofd was op zijn borst gezakt als bij een jan klaassen die van de hand van de poppenspeler is gegleden. De abrupte verandering was zo verbijsterend en verontrustend, dat Adrian helemaal in de war raakte, zodat zelfs zijn nieuwsgierigheid naar het nieuws dat deze transformatie teweegbracht, op de achtergrond raakte. Het was alsof een lelijke wrattige pad, die hem terecht weerzin inboezemde, opeens begon te huilen en menselijk verdriet toonde, en daarmee aanspraak maakte op zijn medelijden. Zonder zich nog om Adrian te bekommeren, die op dat moment niet meer voor hem betekende dan het bureau waar hij naast stond, liep Hartung zonder zijn hoed en handschoenen mee te nemen, met gebogen hoofd als een blinde die men zijn stok heeft afgenomen, de kamer uit. Hij had de deur dichtgedaan voordat Adrian een vraag kon stellen.

==

‘Persen, nog harder, bravo,’ zei de professor, die over Hilde gebogen stond. ‘Het is zo voorbij.’ Hij streelde haar wangen, waar speeksel, zweet en tranen over liepen. Toen boog hij zich over het enorme ontblote onderlichaam, luisterde met zijn oor tegen de huid naar het hartje van het kind. En weer streelde hij haar natte hand met de beroepsmatige tederheid van de vrouwenarts.

‘Nog even geduld. Dadelijk, dadelijk.’ De ene hoek van Hildes bleke, gebarsten lippen ging omhoog in een poging tot een glimlach. Ze lag op het witte bed. De zuster schermde met haar brede rug de instrumenten af die ze aan het uitkoken was en die Hilde niet mocht zien, maar die door de vele spiegels veelvuldig werden weerkaatst. De dokter was ook wit; het enige wat kleur had, was het kleine rode gezichtje dat uit de diepte van haar schoot tevoorschijn kwam. Wit was haar enorme, naakte, vreemde buik, met de navel die bol stond op de strakke huid en waar ze niet overheen kon kijken naar haar benen, die de zuster gespreid en vastgebonden had. Een berg, die vuur van pijn spuwde, stekende, trekkende, snijdende, persende pijnen, die nog steeds erger werden. En toch was er iets goeds, iets aangenaams aan de pijn die haar greep en vasthield, die alles overnam, zodat zij alleen maar hoefde te liggen en de pijn verdragen. Hilde voelde de pijn alsof er een andere vrouw in haar bed lag, een tweelingzuster met wie ze verbonden en vergroeid was. Met wie ze meevoelde, maar toch zonder dat het haar eigen pijn was. Datgene wat eruit wilde en dat haar lichaam uiteenscheurde, verbond ze niet met de voorstelling van een kind. Ze had het in zich gedragen met het geduld van een schaal, die opvangt en omvat wat erin gegoten wordt, en op dezelfde manier verdroeg ze het nu de schaal geleegd werd en ook het geweld waarmee dat gebeurde. Gedreun in haar oren, diep klinkende klokkengebeier. Haar lichaam was een klok die door een duivelse kwelgeest werd geluid, zodat alles in haar galmde en dreunde. Alles was nat, haar gezicht van tranen en speeksel, haar lichaam van zweet, haar rug plakte aan het laken, haar dijen en billen aan het rubber matje waar ze op lag.

‘Ze is buiten kennis, zuster,’ zei de dokter, ‘een heel zwakke pols, gaat u even hier zitten, ik moet de Kommerzienrat spreken, ben zo terug.’

Hartung ijsbeerde met grote stappen in de woonkamer op en neer, zijn gezicht was asgrauw en bedekt met zweet. Toen de professor binnenkwam, vloog hij op hem af en greep zijn hand met zijn klamme, ijskoude handen.

‘Hoe is het met haar, verkeert ze in gevaar, zeg iets, om Gods wil, zeg iets.’

‘Het hart is heel zwak,’ zei de professor terwijl hij zijn hand terugtrok. ‘Narcose is een gevaar, maar toch moet ik het riskeren. Als we voor een keuze komen te staan tussen moeder en kind – ik hoop dat het zover niet komt –, u weet dat het dan mijn plicht is de moeder te redden.’

‘Dus het kind is verloren?’ vroeg Hartung heel zacht.

‘Ik heb niet veel hoop en het is mijn plicht u daarop voor te bereiden. Houd moed, beste vriend, houd moed! Ik moet terug naar de patiënte.’

Toen liep hij snel terug naar de andere kamer en sloot de deur vlak voor de neus van Hartung, die onwillekeurig achter hem aan was gelopen. Hartung draaide zich om en stapte de veranda op, vanwaar je uitkeek op een stille straat met tuinen. Het was een warme lentedag. Er reed een ijscoman met zijn karretje, met joelende kinderen erachteraan. Lachende, begerige, vrolijke, gezonde kinderen. Uitgestoken gebruinde armpjes, dikke vingertjes die kleingeld omhooghielden. Hij, hij alleen zal geen zoon krijgen, niets wat een voortzetting is van hemzelf en dat betekenis en inhoud aan zijn leven zal geven. Als het goed gaat... lieve God, als het goed gaat, als Hilde blijft leven en het kind ook... 20.000 mark voor goede doelen.

Maar wat helpen beloften, het kind zal sterven. Hij ziet voor zich hoe het in een kistje gelegd wordt en wordt weggedragen. Een stoet mensen erachteraan, een processie, hij, Hartung in het midden; het regent en hij huilt. Witte paarden met witte wiegende hoofdtooi trekken de kar die bedekt is met kransen van witte bloemen, de hele stad is er. Heren van de regering, de crème de la crème, in glacés gestoken handen drukken de zijne, mijn deelneming, meneer Hartung, een zware slag, een onverdiende slag. Was het maar voorbij, voor zijn part een dochter, als het maar voorbij is, dit is om gek van te worden.

Op straat rijdt een kar, beladen met groente uit de tuinderij aan de overkant. Groente, wie heeft er vandaag groente nodig? Waarvoor is er groente? Geen geluid uit de slaapkamer. Stilte, dodelijke stilte. Het is niet uit te houden, hij moet zekerheid zien te krijgen. Misschien is alles al voorbij en is de professor hem vergeten.

Zachtjes ging hij weer naar binnen, liep door de kamer naar zijn eigen slaapkamer. Daar bleef hij met zijn handen om een touwladder geklemd staan luisteren. Hij waagde zich tot bij de deur en drukte zijn gezicht tegen de gladde witte verf.

‘Ether, zuster,’ was het eerste dat hij verstond, en op hetzelfde moment rook hij door het sleutelgat van de gesloten deur de zoete, sterke, weerzinwekkende lucht. En dan een gebrul, dat niets had van het huilen of schreeuwen van een mens, een dof, verschrikkelijk, aanhoudend, jankend gebrul, lager dan de stem van een vrouw. Het klonk als het doodsgeloei van koeien in het abattoir; niet van één dier, maar het gebrul van angst en pijn van een hele kudde die de keel wordt afgesneden met de bijl. Die kreet joeg Hartung bij de deur weg alsof hij een harde klap had gekregen. Met de handen tegen zijn oren vluchtte hij de andere kamer in, hoewel het geluid nu hoger en zwakker klonk en leek op het langgerekte jammerende geblaat van pasgeboren lammetjes.

Zelfs in de andere kamer durfde hij zijn handen niet van zijn oren te halen uit angst dat hij dat gruwelijke geluid nog eens zou horen.

Zo zat hij daar roerloos, versuft en hij voelde alleen maar wanhoop. Een blinde en dove wanhoop waar niets tegen in te brengen viel. Geen slimmigheid, geen intelligentie, geen ervaring hielp daartegen, geen losgeld kon hem vrijkopen, geen titel werd gerespecteerd, geen enkele relatie bood uitkomst. Hij was geen directeur meer, hij zat weer in de wachtkamer, overgeleverd aan de genade of ongenade van een onbekende, die hem misschien niet eens zou binnenlaten.

Hij verroerde zich niet, alsof hij daardoor het noodlot kon misleiden, zodat het naar een ander zou gaan; alsof hij door doodstil te blijven zitten de gebeurtenissen tot stilstand kon brengen. Hij hield zich dood zoals een kever die wordt opgepakt; schijndood om de dood te bedriegen.

Zo verstreek de tijd, hij lette er niet op. Toen de professor de kamer binnenkwam, moest hij Hartung twee keer aanspreken, voordat die de handen voor zijn grauwe gezicht liet zakken en zijn uitgebluste blik op de dokter vestigde.

‘Gefeliciteerd, alles is goed afgelopen, het is een jongen.’

Hartung stond op: ‘Wilt u dat alstublieft nog een keer zeggen?’ vroeg hij zacht en de professor herhaalde verwonderd: ‘Een jongen. Heel klein, hij weegt maar vier pond, maar hij is gezond. Uw vrouw is nog bewusteloos, maar buiten gevaar.’

Hartung strekte beide handen uit, zonder iets te grijpen.

‘Maar beste vriend,’ de professor staarde verbijsterd naar de kolos, die plotseling, niet verlegen en stil, maar met alle grimassen van een kindergezicht, begon te huilen. De tranen biggelden langs zijn dikke, gele wangen, de bruine lippen met de afhangende mondhoeken trilden. Hij omhelsde de professor en zoende hem op beide wangen. De dokter deinsde achteruit en klopte hem op zijn schouder.

‘De zenuwen,’ constateerde de professor. ‘Ik geloof dat wij ons allebei wel een glas whisky mogen permitteren.’

‘Mag ik hem zien?’ vroeg Hartung in plaats van te antwoorden.

‘Wie, de kleine? U moet nog heel even geduld hebben, hij maakt zijn toilet. En dan ook maar één tel, de jonge moeder is heel zwak.’

Plotseling vloog Hartung als een jongen naar de buffetkast en haalde er whisky en likeuren uit. ‘U hebt geen idee, professor, dit is de mooiste dag van mijn leven,’ riep hij lachend en huilend tegelijk. ‘Een jongen, en Hilde leeft!’ Terwijl hij inschonk met handen die nog zo trilden dat hij de whisky eerst naast het glas schonk, liep de professor energiek heen en weer.

‘Geen gemakkelijke bevalling, kan ik u zeggen.’ Hij pakte het volle glas en dronk. ‘Het is zeer kritiek geweest. Uw vrouw heeft zich overigens geweldig gehouden, alleen bij de narcose was ze onrustig, maar daar heeft ze zelf waarschijnlijk niets meer van gemerkt.’

Niets gemerkt. Dus die verschrikkelijke schreeuw kon je verdringen en vergeten.

Na het tweede glas whisky voelde Hartung zich sterk en weer helemaal zichzelf. ‘Ik stuur morgen 10.000 mark naar uw ziekenhuis,’ zei hij.

‘Dat is formidabel van u, Hartung,’ zei de professor en schudde hem de hand, ‘en nu zal ik eens kijken of alles zover is; de zuster komt u halen.’

Hartung liep dronken van vreugde de kamer op en neer. Hij deed de verandadeur open en nu pas merkte hij dat het een warme, zonnige middag was en dat de bomen in de tuinderij aan de overkant in bloei stonden. Hij boog zich over de leuning, trots en zelfvoldaan, met het air van een potentaat die zich achter de balustrade van zijn paleis aan het jubelende volk vertoont. Hij, Max Hartung, wie het leven goedgezind was, die een gezonde zoon had gekregen, ook al was het kritiek geweest; de sterke man, beschermd en gezegend door het lot, volgens de geheimzinnige wet dat aan wie heeft, gegeven zal worden, opdat hij overvloed hebbe. Op straat reed nu een kar met bloemen de tuinderij uit, stapels rode en witte tulpen, talloze boeketten narcissen en zorgvuldig ingepakte irissen die door de rieten manden heen schemerden, witte en paarse seringen, rozen en anjers. En plotseling wilde hij al die bloemen hebben, tot de laatste toe, om het huis te versieren, omdat hij een zoon had. Hij riep de jonge voerman, die de teugel losjes vasthield, zodat het paard stapvoets liep.

‘Breng alles naar boven, al die bloemen! Alles!’ En toen, omdat de zuster in de deur stond en hem riep, liep hij met bonzend hart achter haar aan om zijn zoon te zien.

Moeders en kinderen die huilen

‘Hij drinkt heel goed voor de eerste keer,’ zei zuster Mathilde, die het drie dagen oude jongetje van Anna Müller aan de borst van de moeder had gelegd. Piepklein lag het rode kopje met de blonde haartjes op de grote blanke borst, die Anna met een hand ondersteunde. De melk druppelde uit het sabbelende mondje, liep langs het rode halsje in de plooitjes van het witte nachthemdje. Alle vrouwen in de zaal hielden op dit moment identieke in het wit gestoken mensenbundeltjes aan de borst. Alleen het bed tegen de muur tegenover Anna was leeg. Anna aaide heel zachtjes met haar grote hand over het zachte dons van het hoofdje, over de fontanel waar het bloed geheel onbeschermd klopte tegen haar vinger. ‘Klein wurm,’ zei ze. Het kind verslikte zich even, de melk gulpte uit zijn mondje. Anna hield hem rechtop, terwijl ze het hoofdje met haar hand ondersteunde. Hij begon te huilen. Het rimpelige oudemannengezichtje, zo groot als een hand, werd vuurrood van kwaadheid. Behoedzaam legde ze hem weer aan de borst en onmiddellijk hield het huilen op. De lipjes zochten en pakten de tepel. Zuigend, slikkend en volkomen tevreden deed de kleine zijn oogjes dicht. Over het rimpelige gezichtje gleed iets wat leek op een glimlach van voldoening.

‘Mijn kleine mannetje,’ zei Anna zachtjes. Ze lag daar in het gelige, vaak gewassen ziekenhuishemdje, de tweede en derde knoop stonden open. De zuster had haar haar in strakke, stijve vlechtjes gevlochten, die heel dun op het kussen naast het grote gezicht lagen. Ze voelde zich goed. Niet hoeven opstaan, niet eens mogen opstaan. En dat hulpeloze, kleine zachte wezentje in haar armen.

Al driemaal heeft ze het meegemaakt. En het went nooit. Het hoort bij je, een stukje warm leven. Ze heeft genoeg melk in haar zware borsten. Ze zal de jongen lang voeden, dat is goed voor hem en het kost geen geld en tijd. Dat heeft ze alle twee niet voor hem. Maar melk heeft ze genoeg en liefde ook. Nieuwe liefde, die niet ten koste hoeft te gaan van die voor de drie anderen, die er al zijn, en ook niet van die voor haar man, Eduard, die vast nooit meer fatsoenlijk werk zal krijgen. Maar daar maakt ze zich nu geen zorgen over. Ze is heerlijk moe en ligt in bed. Het laatste avondlicht valt door het vierkante raam op het bed ernaast, waar zuster Mathilde staat, en zet alles in een warme gloed. Zuster Mathildes kapje lijkt wel een rode helm. Uit de gang klinkt nu de stem van een man. Hij heeft een buitenlands accent, een beetje zangerig.

‘Heel even maar, zuster!’

‘Het is geen bezoekuur,’ antwoordt de afwijzende stem van zuster Mathilde.

‘Maar mijn vrouw – mijn naam is Meirowitz – mijn vrouw is al twee dagen hier. Het is toch godsonmogelijk dat het nu nog steeds niet achter de rug is!’

‘Dat komt wel meer voor bij de eerste,’ antwoordt zuster Mathilde. Dan loopt ze terug de zaal in, pakt de kinderen een voor een op, veegt hun mondje af, legt ze in hun wieg en brengt ze weg. Als laatste haalt ze Anna’s kleine jongen, die met zijn rimpelige wangetje tegen de witte borst vredig ligt te slapen. Ze pakt hem met haar roodachtige, ervaren handen precies juist vast, één hand onder het hoofdje, de andere onder het kontje. Heel even is haar gezicht vlak bij dat van Anna. Een spitse neus, een smalle mond en de geur van carbol. Ze ziet er moe en verbeten uit. Zuster Mathilde doet haar plicht, tot het uiterste. Maar ze zal er met geen woord over reppen. Plicht. Een woord dat spits is als haar neus en glansloos als haar haar. Anna vraagt niet of ze het kind nog heel even bij zich mag houden. Dat is tegen de regels en de zuster zou het toch niet toestaan. En daarom kijkt ze het na, hoe het weggereden wordt, net als de vier anderen, en verdwijnt in de witte kussens in het wiegje, als een haasje in een winterlandschap. Het raam kleurt indigo, de kamer vult zich met schaduwen. Zuster Mathilde komt terug en doet het licht aan.

In het vale, scherpe licht liggen de vrouwen, sommige met vlechten aan weerszijden van het gezicht, andere met kort haar, en toch lijken ze op elkaar, ondanks het verschil in leeftijd, door hetzelfde vormeloze, gelige ziekenhuishemd en door hun uitdrukking van rust en verlossing van pijn en van diepe verwondering over het bijzondere dat hun is overkomen. Achter elk hoofd hangt aan de muur een kaart met de naam van de moeder en het geslacht en de leeftijd van het kind en een temperatuurtabel.

De zuster maakt het lege bed op dat tegen de muur staat, schudt de kussens op, vult een kruik en brengt een spuugbakje. Ondertussen praten de vrouwen op gedempte toon, onsamenhangend. Ze vertellen elkaar ongeveer hetzelfde, bepaalde woorden komen steeds terug, dezelfde woorden. Mijn kleintje. Melk. Thuis. Ze vertellen elkaar over de bevalling. De een heeft het nog zwaarder gehad dan de ander. Ze bespreken het middagbezoek, want elke dag tussen twee en vier komen de mannen. Ze staan verlegen met de hoed in de hand te draaien, zitten op de rand van het bed en voelen zich overbodig. Bij sommige bedden staan ook nog de oudere kinderen, stijf en schuchter, of een moeder of zuster met goede raad uit eigen ervaring. Maar alle bezoekers hebben het gevoel dat ze indringers zijn, vreemden die hier niets te zoeken hebben, want hier, op een vreemde manier los van hun dierbaren, los van huwelijk en gewoonte, leven de vrouwen op hun smalle bed; de vrouwen die niet dezelfde zijn als thuis, en alleen maar aandacht hebben voor die erbarmelijke roze schepseltjes die op oude mannetjes lijken en die het bezoek bij vertrek even mag zien in de zuigelingenzaal.

De deur van de zaal wordt opengeduwd en een zuster rijdt Lea in een bed op wieltjes de zaal in. Sluik en vochtig plakt het haar aan haar wangen. Haar neus is geel en spits. Haar gesloten oogleden trillen. Haar mooie slanke handen liggen wasgeel, heel mager, als bladeren op het witte laken. Op zijn tenen trippelt Leo Meirowitz door de deur. Hij is doof voor de protesten van zuster Mathilde dat de patiënte absolute rust moet hebben. Hij streelt Lea’s handen en haar voorhoofd en belemmert de zusters die haar overleggen in het andere bed.

‘Gaat het weer een beetje, Lea, mijn schat?’ Lea, die roerloos met gesloten ogen ligt, geeft geen antwoord.

‘Zeg toch iets, mijn hartendief,’ bedelt Meirowitz, ‘al is het maar één woordje! Doe je ogen open! Ach, zo slecht is ze eraan toe!’ kreunt hij. ‘En het is ook nog een meisje!’

Dan grijpt hij de zuster die Lea heeft binnengebracht bij de arm. ‘Is het zeker, zuster, hebt u echt goed gekeken?’ De jonge zuster glimlacht.

‘Ja, het is een meisje, een heel mooi kind.’

Maar nu is zuster Mathildes geduld met de vreemde indringer op. IJzig zegt ze: ‘Er worden hier geen uitzonderingen gemaakt. Bij ons in Duitsland heerst namelijk orde.’ Meirowitz pakt geschrokken zijn zwarte stijve hoed van de ene grote hand in de andere, een compleet zinloze en enerverende beweging. ‘Ik kom gauw weer. Als ze zich wat beter voelt.’ Hij draait zich verdrietig om en loopt bij de deur bijna tegen dokter Heidemann op, die in zijn witte jas de zaal binnenkomt. Maar voordat hij zich aan hem kan vastklampen heeft Heidemann hem opzij geschoven. ‘Het komt allemaal goed, tot ziens!’

En, hoewel zuster Mathilde in de zaal is en hij niets voor Lea kan doen, gaat Ernst Heidemann op de stoel bij haar bed zitten, neemt haar smalle hand in de zijne en wacht. Zuster Mathilde kijkt hem met haar lichtblauwe ogen verbaasd aan. Ze begrijpt niet wat hijzelf ook niet helemaal kan verklaren. Want sinds veertien dagen, sinds zijn vrouw hier van hun zoon is bevallen, doorleeft hij telkens weer iets van de huivering, van dezelfde overweldigende emotie als toen in die eindeloos lange nacht, toen hij als assistent van de professor met moeizaam beheerste hand het sponsje met ether op Hanna’s gezicht drukte, dat tot in het duister van de bewusteloosheid naar hem bleef glimlachen. Die glimlach, die ze hem als een geschenk aanbood, die ze zelfs in haar bewusteloosheid vasthield, als een touw waaraan ze tastend de weg terugvond naar de wonderbaarlijke rust die een paar uur later haar gezicht verlichtte, die glimlach had nog niets van zijn werking verloren. Iets van die ervaring, niet afgestompt door de ziekenhuisroutine in de weken daarna, ontroerde hem steeds opnieuw, maakte dat zijn anders zo vaste hand trilde. En nu, terwijl hij oververmoeid en tegelijk klaarwakker bij Lea’s bed zat, zag hij ondanks het harde licht dat schuin op de gezichten van de vrouwen viel, weer iets van Hanna’s glimlach op al die gezichten. En hoewel hij wist dat zij thuis in bed lag, en haar hoofd op het kussen op geen van die van de andere kraamvrouwen leek, had hij toch het gevoel dat zij in al die bedden lag, en dat hij terecht bij elk van hen zat of zou moeten zitten en hun roerloze hand van het laken in de zijne nemen, alsof alle kinderen, uit de bloederige, gescheurde vrouwenlichamen tevoorschijn gehaald en door handen met rubber handschoenen ter wereld gebracht, zijn eigen kinderen waren.

Lea’s lippen vormden woorden zonder dat er een geluid te horen was. Heidemann boog zich over haar heen, legde een hand op haar voorhoofd, hield het spuugbakje voor haar mond, maar zij schudde haar hoofd, duwde hem met een onverwacht krachtige beweging opzij, en zei duidelijk, terwijl ze haar ogen half opendeed: ‘Het kind.’

Zuster Mathilde bracht het pasgeboren kindje. Ze hield het heel voorzichtig voor het gezicht van de moeder, maar Lea griste het uit haar handen. Ze kuste het rode gezichtje, de minuscule vuistjes, de gesloten oogjes, met haar witte, gebarsten lippen. Ze had het kind, dat haar zwakke handen niet konden houden, bijna laten vallen, als zuster Mathilde het niet met één greep had opgevangen. Toen ze zwijgend aanstalten maakte om het weg te brengen, begon Lea te huilen. Ze moesten het bij haar laten, ze mochten het kind niet wegbrengen. Omdat ze te zwak was om zich op te richten, probeerde ze met haar vingers het puntje van het bakerkussen en de zoom van zuster Mathildes rok te pakken. ‘Geef mij het kind eens, zuster,’ zei dokter Heidemann. Zuster Mathilde gehoorzaamde zwijgend. Alleen aan het optrekken van haar asblonde wenkbrauwen en het dichtknijpen van de smalle lippen was te zien dat ze het er niet mee eens was. Lea keek Heidemann met een flauwe glimlach aan, streek werktuigelijk het haar uit haar gezicht en keek toen weer naar het kind, dat met de oogjes dicht in zijn armen lag. Maar plotseling werden haar ogen donker en vulden zich met tranen. De haarinplant, de vorm van het oortje, de hoek van het gewelfde mondje rukten de verstreken tijd, die zich als een pleister over de wond had gelegd, in één keer weg, braken de bruggen van vele dagen af en wierpen haar meedogenloos opnieuw in de donkere stroom van wat ze toen, die ene nacht, had beleefd. Achter het kleine gezichtje voor haar, met de onbestemde trekken, stond als een geestverschijning een ander gezicht, dat niet echt leek op dit lege gezichtje, maar toch door hem getekend was, gestempeld door de trekken van de dode. Ze stond weer naast het gillende kamermeisje in het hotel in die vreemde Poolse stad, met Davids levenloze hand in de hare, ruw uit haar ochtendslaap gewekt en helemaal overstuur en radeloos door de confrontatie met het onbevattelijke van de dood sloeg ze de handen voor haar gezicht en begon weer te huilen.

Heidemann liet haar begaan. Hij wachtte tot het snikken bedaarde. Toen sprak hij haar kalmerend en vriendelijk toe. Ze moest nu stil zijn en gaan slapen. Anders was het heel slecht voor het kind. En dan zou ze geen melk hebben als het honger kreeg. Hij stond op en legde het kind behoedzaam en zonder het los te laten, naast haar op het kussen. Het leek hem heel zwak.

‘Het is een prachtig kindje,’ zei hij. Over Lea’s gezwollen gezicht gleed een flauw, scheef, vermoeid glimlachje. Ze pakte het kleine handje van het kind en hield het vast. En door de werking van het poeder dat Heidemann haar gaf en de zachte aanraking van het handje van haar kleine meisje kwam er een wonderlijke rust over haar, die groeide tot een gevoel van geluk dat haar overspoelde. En wiegend op de golven van dat geluk, duizelend heen en weer schommelend, viel ze in slaap.

Gevecht om een leven

‘Dit heeft toch geen zin, dokter Heidemann,’ zei zuster Mathilde, ‘u moet ook weer eens gaan slapen.’

Heidemann zat in zijn werkkamer, waar hij de wieg met Lea’s baby naartoe had laten brengen. Het gerimpelde gezichtje als van een verkleumd aapje lag geel en slap op het kussen. De wassen handjes waren koud, ondanks de twee kruiken in de wieg. ‘Ik moet ook gaan rusten,’ zei zuster Mathilde. ‘We doen wat we kunnen, maar voor uitzonderingen is er gewoon niet genoeg personeel, dat weet u zelf toch ook wel, dokter. En de nachtzuster heeft er ook geen tijd voor.’

‘Dat weet ik, zuster Mathilde, gaat u maar rustig slapen.’

‘En u dan?’

‘Ik blijf hier.’

‘Volgens de professor is het een hopeloos geval,’ zei ze met groeiende ergernis in haar stem; hier was iemand die haar in toewijding wilde overtreffen of haar dwingen ten koste van haar gezondheid haar nachtrust op te offeren. Heidemann verroerde zich niet.

‘Goedenacht, zuster.’ Zuster Mathilde haalde haar schouders op.

‘Goedenacht, dokter,’ zei ze terwijl ze met samengeknepen lippen de kamer uit liep.

Heidemann bleef. Het was de tweede nacht dat hij niet naar bed ging en koppig zijn strijd voerde tegen het uitdoven, het wegvloeien van het leven uit het magere lichaampje, dat het leven uitbraakte als de melk. Je kon het niet beetpakken en verbinden, niet naaien als een gescheurde pees, of spalken als een gebroken arm. Het boze gezichtje onder de zwarte haartjes leek kwaad over de verstoring. Waarom bemoeide hij zich ermee, waarom liet hij de natuur niet zijn gang gaan? Hij had al twee uur thuis in zijn bed kunnen liggen bij zijn vrouw en kind, in plaats van haar ongerust te maken door weg te blijven. Maar dat hij niet naar huis, naar zijn vrouw ging, had op onverklaarbare wijze juist met haar en de jongen te maken, met haar glimlach tijdens de geboorte, die sinds die tijd ook op andere gezichten verscheen, en zijn mededogen met kinderen had verdiept tot een persoonlijk gevoel dat veel verder ging dan de verantwoordelijkheid van een arts. Als hij nu niet even een eindje ging lopen en een sigaret roken, zou hij onherroepelijk in slaap vallen.

Hij liep de halfdonkere gang in. De zwakke nachtlampen weerspiegelden in de deurknoppen van de zaaldeuren. Hij kwam niemand tegen. De nachtzuster lag aangekleed op bed te rusten tot ze geroepen werd. In de zuigelingenzaal huilde een baby.

De sigaret smaakte niet. Heidemann gooide hem weg en liep de kale witte zaal in waar de pasgeboren kindjes in hun wiegjes lagen, nauwelijks van elkaar te onderscheiden. Een groter oor, een donkerder lokje haar, een platter neusje. De wit omwikkelde kruik aan het voeteneinde van de bedjes zag eruit alsof er nog een tweede kindje in de wieg lag. De wiegjes met kinderen om hem heen als een behang met hetzelfde sjabloon van zuigelingen. Er kwam een vreemde gedachte bij hem op: stel dat hun lot ergens in de wieg verpakt lag, net als de rode gummikruik aan hun voetjes. Stel dat je er eentje uit de wieg zou halen en er een ander voor in de plaats kon leggen. Welke? Allemaal rode hoofdjes, met dunne, meestal donkere haartjes. Die vallen later uit en er groeit ander haar voor terug, blond gekruld of sluik en donker. Wat ligt er al in hen klaar van wat ze later zullen zijn? Wat groeit er in hen mee van wat ze later zullen meemaken? Welke driftige voorvader bedreigt hen, welke eigenschap van iemand die allang dood is, zal, een schakel overspringend, bezit van hen nemen; door welke schuld, die niet de hunne is, zijn ze al getekend? Welke angst stroomt er in hun bloed? Is hun levenslot al bepaald, net als hun geslacht, even onafwendbaar als het feit dat het bijna kale kindje in het bedje waar hij nu voor staat, een meisje, een vrouw wordt, en het donkere met het platte gezicht ernaast een jongen en een man? Wie geeft hier rekenschap? Wie voert hier de boekhouding?

Een onuitputtelijke fabriek die leven produceert, lichamen, vlees en bloed.

Is dat het wat hij redden wil, is dat het enige waar hij zich al twee nachten zo voor inspant? Niets dan het naakte bestaan? Of is het zijn medelijden met de vrouw die te zwak is om haar kind te voeden, en die steeds naar hem vraagt? Is het verzet tegen de zinloosheid dat iets moet ophouden wat nog niet eens begonnen is? Het is van dat alles een beetje, en dan nog iets anders, iets wat vertakt en verworteld is als een zenuw en moeilijk bloot te leggen. Het heeft te maken met de afschuw die hij voelt van de primitieve levensdrang; een gevoel dat met de jaren sterker is geworden in hem; in het abattoir, in het ziekenhuis, in de oorlog, op straat. En daarmee een steeds dieper wordende overtuiging dat er nog iets anders moet zijn, even werkelijk als de spieren onder de huid en de botten onder de spieren, al kan het door geen wetenschapper worden aangetoond: het unieke, persoonlijke in ieder mens. Voor dát grootse bouwwerk, die machtige constructie van mogelijkheden, die gaaf en onaangetast over elk pasgeboren leven welft, vecht hij, en ook al is de gedachtegang die Heidemann probeert te volgen nog zo vaag en ongrijpbaar, de voorstelling en de ervaring erachter zijn heel duidelijk.

Er naderen voetstappen op de gang, ze klinken hard in de stilte. De nachtzuster doet de deur open en kijkt over de gesteriliseerde zuigflessen heen verwonderd naar Heidemann, die haar met een knikje groet en langs haar heen terugloopt naar zijn kamer.

Het gele kopje van de kleine is van het platte kussen gegleden en hangt scheef, alsof het nekje geknakt is. De pols is haast niet te voelen. Het natuurlijke verloop is niet twijfelachtig meer. Er blijft nog één mogelijkheid over. Een gewaagd experiment, dat de professor heeft verworpen en dat in het ergste geval onmiddellijk tot gevolg heeft wat anders zeker over een paar uur zal intreden: een kamferpreparaat, nog niet voldoende getest op het organisme van een pasgeboren zuigeling – misschien wel veel te sterk. Maar Heidemann aarzelt geen seconde meer. Hij maakt de oplossing klaar en vult de spuit. Dan schuif hij een mouwtje van het hemdje omhoog en prikt in het slappe vlees van het armpje.

Er gaat een hevige schok door het kleine lichaampje. Het verzet zich, krimpt ineen, strekt zich. Het helpt niet. Heidemann neemt het geknakte hoofdje in zijn handen en drukt zijn handpalmen tegen de slappe wangetjes. Dan gebeurt het wonder: de grote ogen gaan open en kijken hem aan met een lange, verdrietige, menselijke blik, die hem diep in zijn hart raakt met een pijn alsof hij een onverwachte stomp krijgt. Hij wordt vervuld van een ontzaglijke, bijna pijnlijk sterke tederheid voor dit kind, die het verschil tussen dit kind en zijn eigen zoontje opheft. Het is zijn eigen, zijn volgende kind dat hij vasthoudt met alle kracht die in hem is. Het mag niet sterven. Het sterft niet. Een ontzaglijke wil om het wegvliedende leven vast te houden. De aderen op zijn slapen zijn gezwollen. Hij ziet eruit als een man die uit alle macht trekt aan een touw, dat iemand, duizendmaal sterker dan hij, uit zijn handen probeert te trekken. Die ontzettende wilsconcentratie houdt hij een paar minuten vol.

De volgende ogenblikken verandert er heel weinig en toch zijn er nauwelijks zichtbare tekenen van een beslissende ommekeer. Het hoofdje ligt weer met gesloten ogen op het kussen. Maar het zweven tussen zijn en niet-zijn ziet er opeens uit als slaap. Het mondje beweegt een beetje, heeft niet meer die vertrokken roerloosheid. Het openen en sluiten van de vingertjes lijkt niet langer alleen maar een zwakke reflex, maar beweging. Heidemann springt op, warmt de zuigfles met thee op die klaar staat en houdt die tegen het mondje aan. Het is nog geen drinken, maar voor het eerst maken de lipjes zuigbewegingen, voor het eerst is het mondje onderdeel van de functies van het lichaam. Het keeltje gaat op en neer, een paar druppels, de eersten, worden niet uitgespuugd, maar doorgeslikt, en blijven binnen. Het is een ontzaglijke, opwindende vreugde voor Heidemann. Hij weet hoe bedrieglijk zo’n toestand kan zijn en toch heeft hij, tegen alle redelijkheid in, het gevoel van een overwonnen gevaar.

Na de inspanning begint de vermoeidheid naar zijn hoofd te stijgen als wijn. Zijn gedachten vliegen alle kanten op, als opgejaagde hazen. Hij zakt weg in een lichte slaap, die de verbinding met de buitenwereld niet helemaal verbreekt en waaruit hij elk moment kan terugkeren, en die de vreugde van wat hij zojuist heeft beleefd, optilt tot een wonderlijke lichtheid en glans. Een gedachtespoor dat hij bij het inslapen wil volgen, verdwijnt en voor hem ligt een eindeloze zee in het volle zonlicht. Hij hoort door het ruisen van de zee heen het druppelen van de waterleiding. Er is een reusachtig net in het water neergelaten, hij ziet de knopen van de mazen duidelijk en wreed in het doorzichtige water, alsof hij er samen met de vissen op af zwemt. Hij voelt de angst die al die glinsterende, kleurige gouden en blauwachtig glanzende vissen niet kunnen voelen. Opeens wordt hij opgetild en in het net gespoeld. Het is een gevoel van onbeschrijfelijke vreugde en beklemming tegelijk. Maar op hetzelfde moment staat op de oever naast hem het kleine meisje, dat hem met haar grote ogen aankijkt, verwonderd, alsof ze niet snapt dat hij zoiets simpels nog steeds niet begrijpt. Hij spant zich in, pijnigt zijn hersenen, voelt hoe zijn slapen pijn doen van inspanning, en opeens wordt het duidelijk, tot in de wonderlijke formulering van de woorden, waarachter een wereld van betekenis ligt, als een wolkenlandschap: ‘Het net houdt alleen de vissen vast, niet de golf, de golf is vrij. Begrijp je?’ vraagt het kind. Haar stem is hoog en helder als een klokje. Talloze klokken klinken door elkaar; welluidende, zachte en hardere, schelle.

Dan scheurt het weefsel van zijn droom en Heidemann schrikt wakker. Het bellen klinkt nog steeds, heel hard en angstaanjagend in de nachtelijke stilte. Het is een van de vrouwen van de zaal. Hij heeft geen nachtdienst. Heidemann doet de deur open. De nachtzuster loopt al door de gang. Hij ziet haar met vooruitgestoken hoofd, met wapperende bandjes van haar losse kapje, in de vrouwenzaal verdwijnen.

Het bellen is opgehouden. Hij hoort een vrouw schreeuwen. Uit de openstaande deur van de zaal valt het licht op de gang als een driehoek van melk. Vanbuiten ziet Heidemann een stuk van de vrouwenzaal in de omraming van de deur als een schilderij: de hoek van een witte kast, de gestreepte rok van de nachtzuster. Plotseling verschijnt er een hoofd, Lea’s gloeiende gezicht, het gaat bijna helemaal schuil achter de bruine lokken. Ze rukt de deken van zich af. Haar korte ziekenhuishemd komt maar tot de knieën, haar blote smalle voeten schuiven naar de rand van het bed.

‘Ze is gestorven. Ik weet het. Ik wil haar zien.’ De handen van de zuster met de stijve manchetten grijpen als handboeien Lea’s benen, drukken het lichaam langzaam en krachtig neer, terwijl ze haar kalmerend toespreekt. Maar dan rukt Lea zich met onverwachte kracht nog een keer los. Bijna slaagt ze erin uit bed te springen, maar op dat moment komt Heidemann binnen. Meteen houdt ze op met huilen en om zich heen slaan. Als een kind laat ze zich door de zuster toestoppen. Haar ogen vol angst zijn smekend op zijn gezicht gevestigd. ‘Ze is dood,’ zegt ze zacht,’ ik heb het gedroomd, ik weet het.’ Heidemann loopt naar haar toe.

‘Nee,’ zegt hij, ‘ze leeft. Het gaat beter met haar.’ Het vertrokken, huilende gezicht lijkt ongelofelijk veel op dat van het kind.

‘Ik wil haar zien, ik wil haar zo graag zien, omdat ik namelijk niets anders heb dan haar.’ Het woord ‘namelijk’, zo zinloos en met het buitenlandse accent, maakt de zin zo loodzwaar dat hij diep in zijn hart zinkt. Heidemann geeft de zuster met een blik te kennen dat ze de baby moet halen.

‘Voor deze ene keer dan,’ zegt ze terwijl ze wegloopt. Alle vrouwen in de zaal zijn wakker geworden door het gebel en geschreeuw, maar niemand is kwaad omdat ze uit hun slaap zijn gehaald. De meesten volgen het tafereel met grote aandacht. In de kraamzaal heerst meer gemeenschap dan in welke andere zaal in het ziekenhuis ook.

De komst van de zuster met het kleine meisje in de armen is niet alleen voor Lea een gebeurtenis. Allemaal kijken ze naar het tere, nauwelijks ademende schepseltje en zijn ze geroerd door het toeval van het lot, dat evengoed het hunne had kunnen zijn. Ze fluisteren door elkaar, terwijl Lea de handjes van het kind kust en hartstochtelijk in een vreemde taal tegen haar praat.

‘Dokter,’ klinkt Anna Müllers lage stem uit het bed, ‘ik zou dat kleintje ook wel willen voeden als u het goed vindt. Misschien helpt het. Mijn jongen heeft toch meer dan hij op kan.’

Voor de tweede keer die nacht lapte Heidemann de gewoonten en voorschriften van het zie28kenhuis aan zijn laars en nam zonder aarzelen het aanbod aan. Terwijl de zuster verwonderd, maar zonder tegenwerping, voorbereidingen trof om het kind midden in de nacht bij de vreemde moeder aan te leggen, richtte Lea zich op in haar bed.

‘U bent goed. Kon ik het zelf maar, had ik maar melk.’

‘Ze zijn toch allemaal hetzelfde,’ zei Anna, terwijl ze haar hand om het donkere hoofdje hield, precies zoals om het blonde kopje van haar eigen zoontje. Dat eenvoudige zinnetje drukte de verbondenheid uit die er bestond tussen al die vrouwen, die als een stroom de witte eilanden van de bedden verbond. Alle ogen waren op Anna’s zware borst gericht. Het was muisstil toen de zuster het kind zachtjes heen en weer schudde om het wakker te maken. De oogjes gingen niet open, het hoofdje draaide alleen een beetje opzij, alsof het een afkeer had van de borst. Opnieuw duwde Anna de tepel tussen de lipjes van het kind. Het mondje vertrok een beetje, het begon klagelijk te huilen. De vrouwen gaven, opgewonden fluisterend, adviezen. Het kind werd weer opgetild, op haar rug geklopt en opnieuw aangelegd. Het huilde nog een beetje, maar de lipjes gingen niet open. Anna probeerde het telkens opnieuw, met het grootste geduld. En opeens hapte het kleine mondje toe. De weerspannige lipjes grepen de tepel, hielden hem vast en zogen – en het zuchten, klokken en slikken van een drinkend kindje klonk door de stille zaal.

‘Het drinkt,’ fluisterde Lea, ‘het drinkt.’

De blijde boodschap ging van bed tot bed. Heidemann keek naar het rode gezichtje op Anna’s borst. De open oogjes van het kindje hadden niets meer van de treurige mensenblik. Ze waren van een blauwe leegte, als water en lucht. Op Anna’s brede gezicht lag de glimlach die hij kende: Hanna’s glimlach, die als een weerspiegeling op alle gezichten van de vrouwen in de zaal verscheen. Een stralende helderheid, als op oude schilderijen, die het meest onaanzienlijke en gewoonste gezicht glans gaf. Alles was gedompeld in die wonderlijke glans van zijn droom. Daar was het net weer, waarin de vissen gevangen werden en dat de golven doorliet. Hij begreep het met heel zijn wezen. Een dagdroom schoof de zaal naar de achtergrond, voor zijn ogen cirkelden grote gouden sterren, vloeiden uiteen en weer samen tot een wonderlijk wolkenlandschap met gouden meren, purperen heuvels en groene oevers. Hij sloot zijn ogen en tegelijk zag hij. Al zijn zintuigen werden samengevoegd tot één dat kon zien, horen en voelen tegelijk, meer dan het ene en het andere en allemaal tegelijk. Niet opgedeeld in beeld en geluid, maar samengevoegd tot één, zodat hij met zijn verruimde, nieuwe zintuig keek, alsof hij een en al oog was, hoorde alsof hij een en al oor was, voelde alsof hij één enkel hart was. Ontelbare gezichten hadden hun stempel op één gezicht gedrukt dat een masker werd waarop diezelfde grote, wonderlijke glimlach lag. En uit de eeuwige stenen mond van het masker spraken de ontelbare stemmen van mensen die geweest waren en die nog zouden komen. Het was als een gebed, maar niet voor een altaar; als een lied dat hij intenser en sterker hoorde omdat het niet hoorbaar was. In elk wiegenliedje klinkt iets van die dwaze eeuwige melodie:

==

Ik niet, maar jij,

wij moeten sterven,

maar dat jij moet sterven, kan niet waar zijn.

Mensen groeien niet zoals de bloemen;

zij zijn open bij het begin,

maar het leven sluit hen.

Als ze sterven zijn ze hard en leeg als een noot.

Maar jij zult je openen als een kelk,

en de dood zal je tot bloei brengen.

==

Alle moeders hebben de deemoedige, eerbiedige gebaren van vrome schilderijen van de Maria-Boodschap, ze verwachten de drie Koningen en de wierook, ze willen de kroon, maar niet de doornen.

==

De ongeleefde kinderdagen

zijn als niet gevallen sneeuw,

wit, mooi en zonder omtrek.

Ze hoeven niet te vallen,

ze blijven staan als sterren.

Het leven is langzaam uit ons weggesijpeld

als uit een emmer met een lekke bodem.

En wat over is, zijn slechts dromen.

Maar onze schoot is een deur,

waardoor jij de heerlijkheid binnengaat.

Stenen zullen zacht zijn

voor jou en winters niet koud,

wat ons is overkomen, zal jou vrijmaken,

wat komen moet, zul jij veranderen.

Niet ik, maar jij.

==

Nu spande het net van zijn droom zich over het wolkenlandschap waaruit een engelenkoor klonk. Een andere melodie, geen slaapliedje om bij een wieg te zingen. Misschien de stem van de vaders. Een onhoorbaar, hardvochtig, wreed mannenlied:

==

Nooit zal het leven zacht zijn en strelen

als regen in de lente.

Niemand laat het leven dansen en ook jij

zult niet dansen.

Als een wig is de dood in ons gedreven.

Hij eist elke dag meer ruimte in je op en eist

zijn tol.

Zonder dat je er iets voor terugkrijgt,

behalve dat je mens bent.

Heel weinig en veel.

Je zult als de vis in het net zijn,

gevangen, ademloos, bloederig, happend naar lucht.

Een golf, die het levensnet niet vasthoudt,

die doorbreekt, uitbreekt door alle mazen.

==

‘Dokter...! Dokter Heidemann, voelt u zich niet goed?’ De zuster schudde aan zijn arm. Hij wreef zijn ogen uit, zag het verschrikte gezicht voor zich en alle ogen in de zaal op hem gericht.

‘Ik voel me uitstekend, zuster, hoezo?’

‘U zat met uw ogen open te slapen. U wordt nog ziek als u zo doorgaat. De kleine heeft bijna 100 ml gedronken. U moet naar huis gaan.’

‘Ja,’ zei Heidemann, en het gezicht voor hem werd weer het zachte, ouwelijke gezicht van de nachtzuster. Blij als een kind nam hij de beide goede gaven die hem werden aangeboden: de kleine had gedronken en hij mocht naar huis.

Hij liep samen met de zuster de zaal uit, die donker en stil achterbleef.

==

Deel twee

##

Frieda en de inflatie

De kleine Franz Meissner huilde: ’s nachts of overdag begon hij zonder een bepaalde reden zomaar te huilen. Hij kon nog maar een paar woorden zeggen, terwijl andere kinderen van zijn leeftijd al hele volzinnen vormden. Als hij niet huilde, zat hij bleek en slechtgehumeurd in zijn stoeltje of kroop wat over de vloer. En hij was nog steeds niet zindelijk, ook al sloeg zijn moeder hem als hij het weer in zijn broek had gedaan. Frieda weet dat allemaal aan de slechte tijden, de krankzinnige inflatie, die de grond onder je voeten wegtrok en mensen opjoeg als snippers papier in de wind. Het was de schuld van de inflatie dat Frieda hoofdpijn had omdat ze de kolommen in haar huishoudboekje steeds maar niet kloppend kreeg. Miljoenen voor melk, voor brood, miljarden voor boter en vlees! Frieda had altijd in pfennig gerekend, had elke pfennig omgedraaid. Ze had bezuinigd op haar slaap, haar leven; op de kleine overbodige, luxe dingen van het leven had ze elke pfennig bespaard om de som van de opgetelde uitgaven in haar huishoudboekje kloppend te krijgen met de som van haar huishoudgeld. Miljoenen – dat was een woord geweest uit romans, iets om van te dromen. Wie miljoenen uitgaf, had geen zorgen. En nu stonden er zulke astronomische bedragen in haar huishoudboekje voor brood en melk. Dus had zij, Frieda Meissner, miljoenen gehad en weer uitgegeven en toch was ze arm, straatarm, nog armer dan vroeger toen ze pfennig boekte. Er waren niet eens meer pfennig, mark ook niet, ook geen briefjes van honderd, zelfs niet van duizend. Miljarden gaf je uit en toch was je arm, je had niet genoeg geld om de jongen behoorlijk te eten te geven en daarom was hij achterlijk en huilde hij de hele tijd.

Frieda drukte de handen tegen haar lage, gerimpelde voorhoofd, dat pijn deed omdat haar huishoudboekje niet klopte en de jongen huilde en de grammofoon in de woning tegenover de hunne speelde; de woning aan de straatkant met het grote balkon waar je ’s avonds in de koelte kon zitten en waar de bloemen het zo mooi deden, terwijl ze in Frieda’s bedompte, donkere woning aan de binnenplaats wegkwijnden. En er woonden niet eens deftige mensen, die recht hadden op zo’n woning, maar een heel gewoon sociaaldemocratisch gemeenteraadslid met zijn vrouw. ‘Novembermisdadigers’ noemde Meissner hen. Ze hadden een dienstmeisje en een Amerikaanse onderhuurder, die in dollar betaalde, en de vrouw droeg kleren als van een gravin, ze had een permanent, rook naar Frans parfum en schoor haar wenkbrauwen af.

‘Stil nu eens, jongen,’ riep Frieda. Maar de kleine Franz, die op zijn stoeltje vlak bij het open raam zat met een houten paardje in zijn handjes, was één tel stil en begon toen des te harder te brullen, terwijl de grammofoon van de buren schetterende jazz speelde. De meisjes konden hun broertje ook weleens meenemen, in plaats van de hele middag op straat rond te hangen. Tilde had al borsten, grotere borsten dan Frieda ooit had gehad. En ze dacht aan niets anders dan aan haarlinten en make-up, terwijl Meissner haar laatst op heterdaad had betrapt toen ze haar lippen aan het stiften was. Hij had haar een vreselijk pak slaag gegeven, dat wel; Frieda had zitten huilen in de kamer ernaast. Maar kennelijk had Tilde toch niet genoeg slaag gehad, want nu hing ze alweer op straat rond en gaf miljoenen uit aan snuisterijen. Miljoenen! Daar had je ze weer, de miljoenen, die je had en die je ook niet had, omdat ze door je vingers gleden als water.

‘Stil nou, jongen,’ zei ze, maar ze had evengoed kunnen zeggen: ‘Stil nou, grammofoon,’ want allebei schetterden ze gewoon door, en Frieda, mager en spichtig en zorgelijk over haar huishoudboekje gebogen – over de miljoenen, waarvan de getallen met hun zes en zeven cijfers alleen maar gemene en verwarrende leugens waren – werd fijngemalen tussen de molenstenen van dit oorverdovende kabaal.

Er was al een paar keer gebeld zonder dat Frieda reageerde, want ze onderscheidde in de muziek – door Meissner ‘negergejank’ genoemd – geen enkele melodie, en de scherpe klank van de bel kon er net zo goed bij horen. Pas toen de muziek klagend en zachter werd, was boven het geblèr van het kind uit duidelijk de toon van de bel te horen, en liep Frieda naar de deur. Ze deed nooit open voordat ze door het spionnetje had gekeken, want er kwamen tegenwoordig heel veel bedelaars aan de deur en zij had niets te geven. Eigenlijk verachtte ze die mislukkelingen, die met hun ellende te koop liepen. Slappelingen, die niet opgewassen waren tegen het leven, al wist Frieda Meissner zelf eigenlijk ook niet of ze wel opgewassen was tegen het leven en hoe dat moest. Ditmaal stond er echter geen bedelaar voor de deur, maar de wasvrouw, Anna Müller, en het liefst had Frieda het luikje zachtjes weer dichtgedaan en was ze teruggegaan naar de kamer, want de was, die daar in de bruine doos lag, moest worden betaald, en Frieda had het geld niet. Met tegenzin deed ze de deur open. Anna’s gezicht was rood van de warmte en er stonden zweetdruppeltjes op haar neus.

‘Dag mevrouw Meissner, wat is het warm, hè?’

Frieda antwoordde niet, want ze was geërgerd en wilde niet praten over de hitte, die iedereen gelijk maakte, die ook al deel leek uit te maken van die democratische geest die volgens haar man overal de schuld van was. Anna zette de was op de kist.

‘Hier is de rekening,’ zei ze terwijl ze Frieda een blaadje papier gaf. Frieda hield het vlak voor haar neus en deed alsof ze zorgvuldig alle posten naliep. In werkelijkheid staarde ze alleen maar naar de eindsom, een getal van zeven cijfers. Het kind huilde.

‘Waarom huilt de kleine?’ vroeg Anna.

‘Hij houdt vanzelf wel weer op,’ antwoordde Frieda.

‘Misschien heeft hij ergens pijn. Mijn jongste speelt heel zoet, uren achter elkaar.’ Daar had je het weer. Anna Müller, de wasvrouw, had ook een kind. Ook een jongetje van twee. Weer die gelijkheid tussen hen beiden. Je reinste gebrek aan respect. En daar was dat getal van zeven cijfers, en bijna, al had het niets met de jongen noch met het getal te maken had, bijna had ze gezegd: ‘Ik heb op het meisjeslyceum gezeten.’

Anna haalde een pakje biscuitjes tevoorschijn uit de grote zak van haar schort.

‘Misschien wil hij er eentje, ik heb ze bij de buren aan de voorkant gekregen, voor de kinderen. Kijk!’ riep ze en ze deed een stap naar voren in de deuropening, ‘kijk eens wat ik voor lekkers heb, kijk eens!’ Kleine Franz hield op met blèren en stak zijn beide handjes uit. Anna wilde naar hem toe lopen, maar Frieda kwam boos tussenbeide en pakte haar bij de arm.

‘Wij hebben niks nodig van die lui. Al hebben anderen dan misschien geen trots, wij hebben wel onze trots,’ schreeuwde ze.

‘Koekje, koekje,’ jammerde het kind en begon opnieuw, nog scheller en kwader te huilen. Anna’s verhitte gezicht werd nog roder, haar brede gestalte vulde bijna het hele, kleine, bedompte halletje. Frieda, die in de deuropening stond, leek met haar uitgestrekte spierwitte armen vol zomersproeten en haar lange, melancholieke neus, net een verschrikt opfladderende kip. Even namen de beide vrouwen elkaar met vijandige blikken op en terwijl ze hun lippen op elkaar knepen en zwijgend tegenover elkaar stonden en het geschreeuw van het kind elk ander geluid overstemde, voerden ze, zonder dat er een woord werd gewisseld, ongeveer het volgende gesprek:

Anna: Arme domme ziel. Je beult je af, je hebt kinderen, maar anderen hebben ook kinderen en beulen zich ook af. Waarom zet je zo’n hoge borst op?

Frieda: Wat verbeeld je je eigenlijk wel? Je hebt niet eens een opleiding.

Anna: Je ziet er oud uit, je man is een bruut, je bent bang en je hebt zorgen.

Frieda: De hele wereld staat op zijn kop. Miljoenen voor melk. Waarom huilt dat kind toch altijd? Wat moet ik doen? Hoe redden jullie het met zijn vieren?

Anna: Zij die het moeilijk hebben, moeten elkaar de hand reiken, en zich niet afzonderen in hun domme trots.

‘Er is veel kracht nodig om het vol te houden in deze tijden.’ Die zin sprak Anna hardop uit en Frieda knikte. Iets van het zwijgende gesprek was er uitgewisseld. De kleine was plotseling stil en de grammofoon van de buren speelde keihard een deel uit een symfonie.

‘Die van hiertegenover hebben geen zorgen,’ zei Frieda.

‘Nee, die hebben het goed,’ antwoordde Anna.

‘Dat is er eentje die haar wenkbrauwen afscheert en er andere voor in de plaats verft,’ schreeuwde Frieda, en zonder enige samenhang een zin overnemend die Meissner vaak gebruikte, zei ze: ‘Dat zijn de lui die ons regeren.’

‘Mijn man is ook op hen tegen,’ zei Anna. ‘Hij noemt ze verraders, die zichzelf verkocht hebben. Ik heb niet zoveel verstand van politiek.’

‘Uw man heeft groot gelijk,’ beaamde Frieda. ‘Ze hebben Duitsland verraden.’

‘Mijn man zegt dat ze de arbeidersklasse verraden hebben.’

‘Die waarschijnlijk ook,’ gaf Frieda toe, want op dat moment was het wel prettig om samen met Anna af te geven op haar buren en bij dat genoegen viel het standsverschil even weg. Bijna had ze Anna uitgenodigd om binnen te komen, als er niet nog een rekening met zeven cijfers te vereffenen was, en zij het geld niet had. Terwijl ze aan het bedenken was hoe ze dat zou brengen zonder zich bloot te geven, zei Anna:‘Maar nu moet ik gaan, de kinderen wachten op me.’

Daarmee dwong ze Frieda een besluit te nemen.

‘À propos,’ zei die, zich verschansend achter het Franse woord, ‘à propos, mevrouw Müller, het geld geef ik u de volgende keer wel.’

‘Dat gaat niet, mevrouw Meissner,’ zei Anna kalm. ‘U weet net zo goed als ik dat ik de volgende keer voor dit geld al niets meer kan kopen.’ Dat wist Frieda inderdaad.

‘Mijn man is nog niet terug,’ zei ze ademloos. Hij heeft nu een goeie baan bij een bank. Hier is de vuile was, ik heb het al nageteld.’ Ze pakte het pak dat ze al op de kist had klaargelegd en schoof het Anna toe. Het was het beste om over te gaan tot de orde van de dag. Maar Anna pakte niet zoals gewoonlijk de was op om in haar mand te leggen.

‘Ik kan niet voor niets werken,’ zei ze vastberaden. ‘Mijn man zit weer thuis en ik heb vier kinderen.’

‘Voor niets!’ riep Frieda uit, ‘dat zou ik toch zeker nooit aannemen!’ Een golf van wanhoop overspoelde haar. Die grote stukken wasgoed, die zo zwaar waren om op te tillen en onmogelijk om uit te wringen, terwijl de kleine nog bijna elke nacht in zijn bed plaste, en dan bij die hitte en met dat geschreeuw.

‘Maar ik kan de was toch niet zelf doen.’ Ze slikte de tranen weg die ze voelde opkomen. Haar lange, zorgelijke gezicht trilde nerveus. Anna Müller dacht na. Goedheid was hier geen goedkoop gebaar, geen kwestie van dingen opgeven waar je wel buiten kon. Wat ze hier opgaf was slaap, de boter op het brood van de kinderen, het waren de zeldzame momenten dat je even kon gaan zitten, dat je even niets hoefde. En hoewel ze dat wist en ze geen enkele band had met die meelijwekkende vrouw, was haar drang om waar mogelijk te helpen zo sterk dat Anna de was in de mand pakte en meenam, terwijl ze zichzelf uitschold voor een gans, een domme, domme gans.

Toen ze weg was, bleef Frieda nog even in het halletje staan, terwijl ze met haar witte handen vol zomersproeten op de kist leunde, waarop de doos met schone was stond. Ze staarde naar de rode geborduurde lelies op de groene achtergrond links en rechts van de spiegel op de muur. Ze voelde de tranen opkomen, maar kon niet huilen, het was alsof haar ogen, die heet en brandend in hun kassen lagen, alle vocht opzogen. Ergens in Frieda’s leven was, net als op het ruitjespapier van haar huishoudboekje, een boekhoudfout gemaakt, ergens klopte er iets niet van wat zij geleerd, meegemaakt en verwacht had in het leven. Iets was niet geboekt, en dat leek juist het essentiële, dat waar het op aankwam. Het was of het leven haar als een oneerlijke koopman tijdens de oorlog surrogaatproducten voor echte had aangesmeerd. Want wat Frieda van de liefde, het huwelijk, van het moederschap had verwacht, verschilde net zoveel van de werkelijkheid als het stinkende, ranzige oorlogsvet verschilde van boter en sacharine van suiker. De jongen, de zoon waar ze zo naar had verlangd, die in één klap haar leven zou veranderen... daar lag hij te huilen, hij hield hen elke nacht uit de slaap en had haar de liefde van haar man niet teruggegeven. Frieda voelde zich bedrogen, voor de gek gehouden en leeg als een wijnzak waar een piepklein gaatje in geprikt is en waar langzaam en aanvankelijk ongemerkt de wijn uitlekt, totdat er niets meer in zit.

Op dat moment hoorde ze stemmen in het trappenhuis, waar Anna’s voetstappen langzaam wegstierven. Ze hoorde Anna nog groeten met haar donkere, diepe stem en toen de lichte, hoge stem van haar vijandin, de vrouw uit de woning tegenover de hare, die haar prikkelde zoals een hond geprikkeld wordt door de geur van wild. Frieda rukte de deur open.

‘Tot maandag dan, mevrouw Müller!’ riep de hoge stem, ‘en de groeten aan uw kinderen.’ Toen draaide de vrouw zich om zodat Frieda haar gezicht zag, het kortgeknipte, gepermanente haar onder het elegante hoedje, de roodgeverfde, glimlachende mond, vrolijk kletsend tegen de lange jongeman, die met de armen vol pakjes naast haar de trap opkwam. Ze had een lichtgrijze zomerjurk aan, en Frieda wist wat zulke kleren kostten. Ze droeg grijze, suède schoenen – ze hoefde ze immers niet zelf te poetsen – en ze sprak half Engels, half Duits tegen de jongeman en hij zei: ‘Yes, Lily,’ en ‘Thank you, Lily,’ wat Frieda Meissner een bewijs leek van een ongeoorloofde vertrouwelijkheid tussen die twee. Een paar passen voor de open deur van de woning van de Meissners waar Frieda stond, door hen beiden niet opgemerkt, liet de jongeman een van de vele pakjes op de trap vallen.

‘Oh, I am sorry,’ riep hij geschrokken. De vrouw lachte, maar met een geërgerde ondertoon.

‘Natúúrlijk mijn parfum.’ De bedwelmende geur sloeg Frieda als een vuistslag in het gezicht. Het leek alsof dat wat hier vermorst werd, precies de essentie was van de schoonheid die ze uit haar leven geroofd had en opgevangen in een flesje, dat nu opzettelijk op de stenen trap werd stuk gegooid. De jongeman bukte zich onhandig zodat de andere pakjes die hij droeg, ook nog vielen. De vrouw schudde van het lachen.

‘Oh, Jimmy, you are hopeless.’ Hoe meer moeite de jonge man deed om de weerspannige pakjes die uit zijn handen gleden op te vangen en tegelijk de gevallen pakjes op te rapen, hoe harder de vrouw lachte, met haar hoofd achterover. En dat lachen, die kirrende vrouwenlach, maakte Frieda razend. Ze schoot het trappenhuis in, zodat de vrouw verschrikt zweeg en naar die plotselinge verschijning staarde. Frieda kookte. Haar haat gaf haar een lang ontbeerd, heerlijk gevoel van kracht. Het gaf vorm aan het bedrog dat het leven haar had aangedaan. Hier stond wat de schuld was van alles wat mislukt, verwoest en gebroken was. Eindelijk was het afgelopen met het vruchteloze zoeken naar wat er mis was gegaan.

Frieda viel aan, Frieda schreeuwde. En omdat ze haar eigen verontwaardiging nooit in woorden had geuit en zo vaak zwijgend de woede-uitbarstingen van haar man had aangehoord, vermengde ze zonder dat ze het zelf wist haar eigen woorden met de zijne.

‘Het lachen zal u nog wel vergaan. U zult uw haren nog wel uittrekken, met permanent en al. Bloedzuigers, Jodenknechten! Dat zwelgt in champagne, draagt briljanten in de oren en gebruikt liters Franse parfum, en waar komt al dat geld vandaan? Uit het merg van het volk gezogen.’

De blonde Amerikaan, die gebukt stond om zijn pakjes op te rapen, was tijdens de onverwachte aanval in die houding bevroren. Nu richtte hij zich op en deed een stap in de richting van zijn verschrikte metgezellin. ‘What does she want?’ vroeg hij perplex.

Maar Frieda was nog niet klaar. Ze gaf niemand anders de gelegenheid om de mond open te doen. Het vuur en de kracht van haar woede waren nog niet uitgewoed.

‘Schandelijk, om met zo’n jonge kerel...’ ze kon het woord niet vinden om te brandmerken wat ze bedoelde en in plaats daarvan kwam er alweer een woord van Meissner tussen: ‘rassenschande’. En ademloos, struikelend over haar woorden, steeds sneller en steeds opgewondener schreeuwde ze maar door, want ze voelde haar kracht al tanen, ze zag het ironische glimlachje al dat langzaam op het gezicht van haar vijandin verscheen. Ze hoorde haar eigen woorden al en raakte zelf in de war van hun klank, en de betekenis werd al twijfelachtig.

‘En die negermuziek, een cultuurschande is het! En de huur in dollar laten betalen, Duitsland aan het buitenland versjacheren en dat terwijl iedereen kan zien dat u al veertig bent. De Duitse vrouw verkoopt zich aan de vijand.’ En opeens werd Frieda’s stem zachter, als een grammofoon die krassend de laatste groeven van de plaat draait.

De andere vrouw had zichzelf nu weer volledig onder controle. Ze tikte tegen haar voorhoofd en wendde zich tot haar metgezel. ‘She is completely mad,’ zei ze, en de Amerikaan knikte.

‘Too bad.’

Ze verwaardige Frieda, die maar door bleef schreeuwen, niet eens een kwaad antwoord. Ze pakte kalm de sleutel uit haar tasje en wenkte met een knikje de jongen haar te volgen. Ze gingen samen de woning binnen en lieten Frieda staan.

En daar stond Frieda. Ze bleef midden in de laatste zin steken, als een rubberen opblaasbeest van de kermis, dat heel groot opgeblazen is en dan langzaam, sissend leegloopt tot het vermoeid, met een rochelend zuchtje opzij valt. Ze had graag willen huilen. Maar ze was te moe. Het hele trappenhuis rook naar parfum. Een bedwelmende geur van duizend bloemen, die iemand uit Frieda’s leven gerukt en vertrapt had. Nu ze haar eigen stem niet meer hoorde, leek het spookachtig stil en nu hoorde ze het kind in de kamer ook weer huilen.

Wilde plannen die in rook opgaan

In het café, dat eigendom was van een van Meissners vrienden en waar hij na sluitingstijd van de bank zijn avonden doorbracht, bevond zich naast de gelagkamer een rechthoekig vergaderlokaaltje met een grote tafel, berookte muren, een blind raam, een kapstok en een deur met het opschrift: HEREN.

Om die lange tafel zaten een man of tien, bijna allemaal in hemdsmouwen, want de hitte was drukkend en ze konden het raam niet openzetten omdat iemand buiten op de binnenplaats dan zou kunnen horen wat er werd besproken. Er hing een scherpe walm van goedkope tabak en het groepje mannen leek gegrepen door de algemene waanzin en verwarring van de tijd, bijna tot in het karikaturale uitvergroot. Ze zaten, allemaal zwetend en geplaagd door hun boord, gebogen over een vel papier dat midden tussen lege en half lege bierpullen op tafel lag.

‘Alles is duidelijk, het wachten is alleen nog op Meissner met de plattegrond van de bank,’ zei een blonde man met een hoekig litteken op het voorhoofd.

‘Waar blijft hij toch?’ vroeg een magere jongen, wiens grote adamsappel onder de gelige huid van zijn hals op en neer ging.

‘Hij kan best opgehouden zijn, de Joden zijn op hun hoede,’ antwoordde zijn buurman, met een geschonden wang, zachtjes, ‘maar hun dagen zijn geteld.’

‘Misschien moeten we alles nog een keer doorspreken,’ fluisterde een tengere man met dun haar. Maar zijn buurman, die ondanks de hitte een grijze soldatenjas aanhad en er anders uitzag dan de anderen – grimmig, bleek met ingevallen wangen en diepliggende ogen – sloeg met zijn rechterhand, een kunsthand, op tafel. ‘Er is genoeg gepraat. Nu is het tijd voor daden! Zijn de handen die Liebknecht, Luxemburg, Erzberger en Rathenau gevonnist hebben soms verlamd?’

‘Nee, nee,’ zei de tengere man naast hem snel. Maar de man met de soldatenjas had het al niet meer tegen hem.

‘Zijn alle revolvers soms afgeleverd aan de Volkenbond?’ schreeuwde hij, terwijl hij zijn hand, van hout en rubber met een zwarte handschoen, omhoogstak, zodat iedereen, ook hijzelf, ernaar moest kijken. ‘Of moet ik mijn hand soms uit de Vogezen terughalen, zodat er tenminste iemand is die die schoften aan de top neerknalt?’

‘Nee, nee,’ herhaalde zijn buurman schuchter, zijn hoofd schuddend op zijn magere nek.

‘De sociaaldemocraten en de Joden hebben de Fransen naar de Ruhr gehaald,’ riep zijn overbuurman, aangestoken door de vurige toon. Maar de man met de kunsthand was nog niet uitgepraat.

‘We moeten de macht grijpen,’ brulde hij, maar hij verstomde plotseling, want de waard verscheen in de deur en fluisterde met de hand aan zijn mond dat de gelagkamer vol vreemdelingen zat en dat ze een beetje op hun woorden moesten letten. Als er iemand naar de wc moest, liep die hier gewoon binnen. Een van de mannen had snel zijn handen over het papier gelegd en ze keken allemaal opgewonden naar de deur, die de waard maar een klein stukje had geopend. Twee van de gasten keken nieuwsgierig naar binnen, maar de waard schoof ze opzij en zei iets over een besloten herenclub.

‘Verklikkers,’ fluisterde de jongeman met de grote adamsappel hees, ‘ze houden ons in de smiezen.’

Nu ging de man met de kunsthand zacht en samenzweerderig verder, zodat de anderen zich dicht naar hem toebogen: ‘Om de macht te grijpen, hebben we geld nodig. Geen papieren inflatiegeld, maar goud.’

‘Goud, zoals de Joden in hun brandkasten hebben,’ antwoordde zijn buurman met het geschonden gezicht.

‘Goud,’ riep de spreker. Hij schrok zelf van de weergalm van het woord en herhaalde fluisterend: ‘Goud en deviezen, voor de heropbouw van het vaderland.’ Goud en deviezen. Ze lieten zich allemaal meeslepen door de magische klank van die woorden; onbegrensde rijkdom en macht leken binnen bereik. Hun mislukte bestaan zonder zin en inhoud, verwoest door oorlog en inflatie, leek weer doel, glans en spanning te krijgen.

==

Intussen liep Anton Meissner heel langzaam het korte eindje van Hartungs bank naar zijn stamkroeg. Hij had zorgvuldig voor zijn vrienden verzwegen dat hij in de bank, zij het voorlopig – meneer Von Adrian had hem dat te verstaan gegeven – slechts de rol van portier speelde, die zwijgend en mokkend, met de hand aan de klep van zijn pet, de grote heren voorbij zag komen en die tegen Hartung zelf nog nooit iets anders had gezegd dan: ‘Goedemorgen’ of ‘Goedenavond, Herr Kommerzienrat.’

Hij stond daar toe te kijken hoe mensen in wasmanden en met vrachtauto’s hun geld van de bank haalden, papiergeld, inflatiegeld, waardeloze vodjes papier – terwijl beneden, diep onder de grond, dat wist Meissner, in stalen gewelven een Nibelungenschat lag: echt, glanzend goud, bewaakt door een monster, dat leek op Hartung. Hij was maar al te graag de Siegfried geweest die deze schat te pakken kreeg, maar Anton Meissner wist wat het verschil was tussen dromen en het echte leven voor een man die niet als Siegfried van het drakenbloed had geproefd. En al mocht hij dan vloeken en tieren en zijn kritiek spuien als het veilig was, Meissner boog voor wie de macht had. Toen het plan om in te breken in Hartungs bank met veel pathos en met veel bier was uitgebroed, was Meissner even enthousiast als de anderen. Maar toen hij later weer nuchter was, had hij meteen de onmogelijkheid ervan ingezien. Hij hoopte dat ook de anderen tot inkeer waren gekomen, zoals bij veel van hun wilde plannen, die als zeepbellen opstegen uit hun verhitte brein. Het zou bijzonder onaangenaam en moeilijk zijn als hij hen van het irreële en absurde van het plan zou moeten overtuigen; haast onmogelijk zonder zijn prestige te verliezen als de enige die een baan had bij een grote bank en die geheime kennis bezat. Het zou vooral bijzonder onaangenaam zijn om in conflict te raken met hun meedogenloze woordvoerder, voor wie Meissner heimelijk bang was. Daarom liep hij heel langzaam en stond hij te aarzelen met zijn hand al op de deurklink, tot een nieuwe gast hem mee naar binnen trok.

Zijn kameraden begroetten hem onstuimig en trokken hem naar de tafel. Voor hij een woord kon zeggen, schoven ze het papier naar hem toe.

‘Dit is de plattegrond van de stad,’ zei de blonde man met het litteken op zijn voorhoofd. Meissner voelde zich slecht op zijn gemak. Alle hoofden waren dicht bij het zijne, hun verhitte slapen raakten de zijne bijna, bierlucht sloeg hem tegemoet.

‘Hier is het rioleringsnet,’ fluisterde de blonde en volgde met zijn vinger een zwarte lijn. ‘Hier staat de bank, dit kruis hier, begrijp je?’

‘Zeker,’ antwoordde Meissner terwijl hij tevergeefs probeerde met een armbeweging wat ruimte en lucht te krijgen.

‘Het riool ligt daar, vijf meter onder de straat,’ vervolgde de man fluisterend, ‘daarvandaan ben je zo bij de brandkasten van de bank.’

Meissner grijnsde.

‘Tuurlijk, een peulenschil,’ mompelde hij. De jongeman met de adamsappel pakte met gloeiende vingers Meissners hand.

‘We graven overdag, verkleed als stratenmakers, de verbindingsgang door, de nachtportier schakelen we uit met chloroform,’ riep de kleine man met het vollemaansgezicht. Hij praatte zo snel dat zijn speeksel Meissner bespatte. ‘Als we nu nog de plattegrond van de bank hebben en kunnen aangeven waar de alarmdraden liggen, dan is het echt kinderspel,’ zei een man met een blonde baard, die kriebelde op Meissners kale hoofd.

‘Kinderspel,’ zei Meissner sarcastisch, maar zijn toon viel geen van de anderen op.

‘De vrachtauto staat de hele nacht op de hoek, wij springen erin en adieu!’ riep de man met het ronde hoofd luid en opgewonden. Hij boog zich over Meissner heen en er drupte weer zweet van zijn verhitte gezicht op de rug van Meissners hand. Dat ergerde hem nog meer. Opeens was de maat vol. Hij trok zijn hand terug, stootte zijn buurman ruw met zijn ellebogen opzij en stond op.

‘Wat een stompzinnige ideeën allemaal,’ schreeuwde hij. ‘Bespottelijk!’ Zijn ergernis over de hitte en al die zwetende lichamen zo dichtbij, maakte hem driftig en roekeloos. Op slag veranderden de gezichten om hem heen. De man in de soldatenjas, die nog niets tegen Meissner had gezegd, hield zijn ontwijkende blik met dreigende ogen vast.

‘Genoeg gepraat,’ zei hij, ‘geef op die plattegronden.’ Meissner probeerde hem te ontwijken. Hij keek naar het blinde raam om maar niet in die ogen te hoeven kijken. ‘We mogen geen domme dingen doen,’ probeerde hij hem af te leiden, ‘anders gaan we er allemaal aan; de Joden zijn sluw.’

‘En of,’ zei de kleine man met de magere hals treurig. Maar de man met de soldatenjas liet Meissner niet wegkomen met zijn retoriek.

‘Waar zijn die plattegronden, Meissner,’ vroeg hij zacht en scherp, terwijl hij hem onverbiddelijk met zijn blik gevangenhield. Meissner, in het nauw gedreven, verzamelde al zijn moed en antwoordde brutaal: ‘Ik dacht dat het allemaal een grap was, we waren immers straalbezopen.’

Zijn hemd plakte aan zijn rug. Het zweet brak hem uit door de hitte en de angst. De magere jongen met de grote adamsappel hield plotseling een mes in zijn hand, alsof hij ermee speelde. Niemand had gezien waar hij het vandaan haalde.

‘Dus je hébt die plattegronden niet?’

Op dat moment gaf het lot Meissner even uitstel. Midden in de stilte voor de storm klonk er een harde stem uit de gelagkamer: ‘Herenclub of geen herenclub, ik moet naar de wc!’ De deur werd ongeduldig opengegooid en een man in het bruin haastte zich door het vertrek, verdween achter de deur met het opschrift HEREN, en bleef, naar het gevoel van iedereen behalve Meissner, vreselijk lang weg. Zolang die man daar zat, was hij veilig.

‘We moeten doorpraten,’ fluisterde de man met het litteken, ‘anders is het verdacht. Weet jij geen mop?’ vroeg hij de grote man met de blonde baard. ‘Ik kan niks bedenken.’

‘Iets grappigs, iets om te lachen.’

Anton Meissner was opgestaan, hij voelde zich veilig. Hij kreeg zijn bravoure terug.

‘Een groot glas bier,’ schreeuwde hij naar de tap, en omdat de waard niet meteen kwam, stond hij op. Maar voor hij bij de deur was, versperden de blonde met het litteken en de magere met de adamsappel hem de weg. Het mes was weer verdwenen.

‘Kennen jullie die van de regimentscommandant?’ riep de man met het litteken, want hoe langer die kerel daar bleef zitten, hoe waarschijnlijker het werd dat hij een stille was en dus om de tuin moest worden geleid. Hij stond achter Meissner, die smakkend en zijn lippen aflikkend van zijn biertje genoot.

‘Dat is een hele goeie. Die ouwe commandant had namelijk de gewoonte elke toespraak die hij tot zijn officieren hield, te besluiten met: “Dank u, heren.” Hij had een mooie jonge vrouw. Nou, op een ochtend riep hij zijn officieren weer bij elkaar, en na het officiële deel van zijn toespraak zei hij: “Mijn vrouw heeft vanochtend een zoon gekregen.” En besloot vervolgens zijn rede als altijd: “Dank u, heren.”’

Die mop hadden de anderen al vaak gehoord, maar ze reageerden op de mimiek van de verteller, die met zijn hoofd vooruitgestoken en knipogend te kennen gaf dat ze moesten lachen. De grote met de baard lachte dreunend. De anderen vielen hem bij. Het was een schel, schaterend, kraaiend gelach, onnatuurlijk als bij een slecht toneelstuk met derderangs acteurs die duivels en bezetenen spelen. De man in het bruin kwam de deur uitstuiven, wierp een verschrikte blik op de grijnzende tronies om zich heen en haastte zich terug naar de gelagkamer.

Slechts twee van hen lachten niet. De man met de kunsthand en Anton Meissner. Het schelle gelach ging hem door merg en been, als het geluid van messen die op een slijpsteen worden geslepen. Hij kreeg een angstaanval. Net als een paar keer aan het front en op kritische momenten in zijn leven kreeg hij hevige, snijdende buikkrampen. Ze hoorden de man in de gelagkamer nog vragen of de heren soms bij het theater waren, toen hield het gelach abrupt op, en alle gezichten waren op Meissner gericht. Maar voordat de spanning brak en voordat er een woord gesproken of een bedreiging was geuit, rende Meissner, met zijn handen op zijn buik, naar de deur achter in het vertrek.

‘Een ogenblik,’ stamelde hij en hij was verdwenen. De grote man met de baard en die met de geschonden wang begonnen te lachen. Ditmaal lachten ze echt, ze kregen tranen in hun ogen. Ze moedigden hem aan, maakten grappen en wachtten, maar Meissner deed de deur niet open. De man met het vollemaansgezicht en die met de grote adamsappel bonsden ongeduldig op de deur.

‘Doe open, doe open!’ schreeuwden ze. En omdat Meissner geen antwoord gaf en de grendel niet van de deur schoof, kwamen de anderen erbij. ‘Verrader, bedrieger,’ riepen ze. ‘Jodenvriend, lafaard, doe open!’

‘Zo meteen,’ zei Meissner. ‘Het lukt niet.’ Er gingen weer een paar tellen voorbij.

Meissner deed de deur niet open. Hij had geen enkele reden om zijn verschansing op te geven. Hij vatte zelfs weer een beetje nieuwe moed.

‘Stomkoppen,’ riep hij vanachter de deur, ‘jullie komen toch alleen maar in de bak terecht, hoor jezelf eens.’ En woedend door het gestomp, gebons en geschop dat het hout van de deur deed trillen, begon hij nu zelf ook van de andere kant op de deur te slaan.

‘Jullie hebben immers niets te verliezen, druktemakers, stelletje stomme reltrappers!’ Het gebons aan de buitenkant werd heviger. Meissner herkende de stem van de man met de kunsthand, die scherp als een mes tot hem doordrong.

‘We tellen tot drie en dan trappen we de deur in.’ En toen klonk uit tien kelen: ‘Een... twee... drie...’ Toen dreunden vuisten, stoelen en glazen tegen de deur. Meissner hield de grendel krampachtig vast. Nog één tel, dan zou de deur bezwijken. Als hij hier heelhuids uit kwam, uit dit benauwde, stinkende toilet, als hij weer thuis bij vrouw en kinderen zat, dan zou hij goed voor ze zijn, geduldig en vriendelijk. Maar plotseling hield het gebons op. Meissner hoorde de boze stem van de waard: ‘Dit kan niet, heren, wees toch verstandig. Willen jullie de politie op mijn dak sturen?’ Dat hielp.

‘Meissner heeft zich opgesloten op de wc, de lafaard,’ riep er een. Weer bonsde er iemand zo hard op de deur dat die trilde. Maar de kleine waard was heel kordaat nu hij zijn eigendom moest beschermen.

‘Ik kan de mensen niet meer tegenhouden, heren, ze geloven niet dat dit hier een herenclub is en willen de politie erbij halen.’

‘Meissner,’ zei hij toen vlak bij de deur, ‘wees nou toch verstandig en kom eruit.’

Toen schoof Meissner de grendel terug en kwam van de wc. Hij zag de boze, verhitte gezichten van zijn vrienden, die hijgden van inspanning, en door de open deur kon hij de lachende klanten zien, die niet naar binnen durfden, maar van veilige afstand genoten van het schouwspel. De kamer leek wel een slagveld. Er waren twee stoelen gebroken. De kleine man met het dunne haar hield het oor van een bierpul vast, waarvan de rest in scherven op de grond lag. Anton Meissners ogen stonden vol tranen. Hij slikte en zonder iemand aan te kijken zei hij zacht: ‘Wat willen jullie nou eigenlijk, waar moet ik die plattegronden vandaan halen? Ik ben maar een portier bij een bank, ik heb vrouw en kinderen.’ Meelijwekkend stond hij daar, zijn vale gezicht trilde. De man met het litteken spuugde verachtelijk. Het speeksel kwam op Meissners arm terecht, maar niemand stak een vinger uit toen hij het vertrek uitliep; het gejoel en gelach van de mensen in de gelagkamer achtervolgde hem tot op straat.

De mannen hadden de deur weer dichtgedaan en daar zaten ze nu; ze voelden zich alsof ze een koude douche hadden gehad. Ze hadden een paar minuten nodig voordat er uit de lethargie van de teleurstelling weer een nieuw vlammetje van haat opflakkerde, dat hen bezielde en nieuwe moed gaf; tot de frasen zich als pleisters op alle wonden legden die het leven geslagen had, en er in plaats van de zeepbel die zojuist uiteengespat was, een nieuwe aan hun breinen ontsteeg, trillend, glinsterend en onbestendig.

Luchtkastelen en slagers

Omdat Leo Meirowitz niet genoeg geld bij zich had om nog een kop koffie te nemen en de kelner hem met scheve ogen begon aan te kijken, want hij zat al uren met een stapel kranten van het café voor zich, maar vooral omdat er in het katern met de beursberichten in de krant die hij net las alleen maar dingen stonden die zijn humeur er niet beter op maakten, verliet hij het café en ging naar huis. Langzaam liep hij door de lelijke straten vol vuile, schreeuwende kinderen en blaffende honden, waar mensen woonden met wie Meirowitz eigenlijk liever niets te maken wilde hebben, ware het niet dat ook zijn eigen huis in deze vreselijke buurt stond. Hij had zich zijn huis heel anders voorgesteld dan dat waar hij nu heenging. Alles was anders dan de luchtkastelen die hij met Lea had gebouwd toen ze vier jaar geleden naar dit land waren verhuisd.

Hij had heel veel geprobeerd in die jaren, maar niets was gelukt. Hij had schulden staan bij iedereen en geen mens wilde meer borgen. Als Meirowitz Max Hartung was geweest en Max Hartung Leo Meirowitz, dan had hij hem wel geholpen. Hij zou tegen Hartung hebben gezegd: Neem maar wat u nodig hebt, u betaalt het me wel weer terug. Maar Hartung had helemaal niets tegen hem gezegd, hij had hem niet eens meer binnengelaten. Meirowitz had met getallen gejongleerd als ieder ander, met getallen die niets meer betekenden, alleen maar woorden waren. Getallen die ronddraaiden als een mallemolen, waarop je, te duizelig om af te stappen, maar bleef zitten en eeuwig verder moest draaien. Leo Meirowitz zuchtte en duwde een paar vechtende kinderen opzij. Ook zijn kinderen speelden op straat en liepen de voorbijgangers in de weg, want Lea... ach, wat was ze mooi, nog veel mooier dan vroeger, een bloeiende vrouw... maar ze bekommerde zich nergens om en liet de kinderen voor galg en rad opgroeien.

Langzaam liep hij de paar treden omhoog naar hun huis. Het stonk er naar katten. Hij probeerde aan zijn kinderen te denken. Manja met haar grote ogen, de driejarige Munio en David, de jongste, hij probeerde zich erop te verheugen om ze te zien, maar het vonkje ging niet gloeien, alsof je probeerde met een gebruikte lucifer vuur te maken. Misschien was Lea wel wat aardiger vandaag, misschien had ze een goed humeur. Maar ook haar beeld wekte geen sprankje vreugde; hij bleef zwaarmoedig, treurig en bedrukt. Werktuiglijk pakte hij de sleutel uit zijn zak en deed de deur open. Het was pikdonker in het halletje en doodstil in huis. De kinderen waren vast op de binnenplaats. Misschien was Lea wel bij hen.

‘Lea!’ Geen antwoord. Maar hoorde hij daar nu iets in de slaapkamer? ‘Lea, ben je daar?’ Geen antwoord, maar nu duidelijker geluiden, haastig, onderdrukt gefluister, geritsel van kleren.

‘Lea!’ Meirowitz rammelde aan de deur, die vanbinnen op slot zat. Hij hamerde er met zijn vuisten op en hoewel het zinloos was en pijn deed, bonsde hij met zijn hoofd tegen het hout. ‘Doe open, onmiddellijk!’ Hij schreeuwde zo hard en maakte zo’n kabaal, dat hij even niet hoorde wat er in de kamer gebeurde. Toen hij zich dat realiseerde, hield hij zich stil. Opeens ging de deur onverwacht vanbinnen open zodat hij naar binnen tuimelde en in zijn val een stoel met een berg kleren van Lea en de kinderen erop meesleurde. Terwijl dat allemaal gebeurde en hij langzaam en onhandig weer overeind krabbelde, keek hij de kamer rond. Het bed was omgewoeld, de deur naar de keuken stond half open. Terwijl hij opstond deed hij een stap in Lea’s richting. Ze stond voor hem met de armen over elkaar. Ze was haastig in de smoezelige zijden bloes geschoten waarvan maar één knoop dicht was. Haar rok had ze in de haast achterstevoren aangetrokken. Haar gezicht was verhit en haar haar zat in de war.

‘Waar is hij?’

‘Wie?’ vroeg Lea. Ze probeerde te glimlachen, haar lippen waren bleek, ze had ze nog niet bijgewerkt. Ze was bang. Meirowitz pakte haar bij de armen en hield ze stijf vast; zijn brede, platte gezicht was vuurrood, het borsteltje van zijn snor trilde op zijn bovenlip.

‘Wie,’ hijgde hij, ‘wie?’ Lea probeerde haar gezicht weg te draaien, weg van het verhitte gezicht en de schuimbekkende mond vlak voor haar, en probeerde zich los te wringen uit zijn greep. Maar hij liet niet los.

‘Zijn naam, hoor je? Ik vermoord je als je niet zegt wie het is.’

‘Vermoord me dan maar,’ haar hoofd zakte voorover, alsof de nek geknakt was, en plotseling, zonder enige overgang, begon ze zo hard te huilen dat haar gezicht in een oogwenk nat van tranen was.

‘Vermoord me maar, dat is het beste.’

Dat bracht Meirowitz een beetje van zijn stuk. Hij liet haar ene hand los, maar hield de andere des te steviger vast en met een blik op de halfopen deur naar de keuken, de deur waardoor die kerel hem net was gesmeerd, schreeuwde hij nog harder dan eerst: ‘De naam van je minnaar wil ik weten.’ Er liepen tranen over Lea’s gezicht, geen aarzelende druppels, maar twee stromen, die haar bloes en zijn overhemd doordrenkten en op de grond drupten. Meirowitz’ woede zakte af en hij moest zich verharden en zijn hart afsluiten, anders was er helemaal niets van overgebleven.

‘Het zou iedereen kunnen zijn. Jij verft je op voor iedereen. Maar dat je zoiets kunt doen op klaarlichte dag. Een moeder van drie kinderen.’ Nu trilde zijn stem en klonk huilerig. Hij zou net als zij, gewoon zijn hoofd voorover kunnen laten zakken en zijn tranen de vrije loop laten op de verveloze planken vloer. Lea had nog steeds geen woord teruggezegd, ze bleef maar snikken en slaakte alleen af en toe hoge, klaaglijke jammerkreetjes, als een diertje dat op zijn pootje is getrapt. Meirowitz sloeg zijn handen voor zijn ogen en schudde langzaam zijn hoofd. ‘Terwijl ik me van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat afbeul om een beetje geld te verdienen voor vrouw en kinderen, ligt mijn vrouw gezellig in bed met haar minnaar.’

Nu hield Lea plotseling op met huilen, haar tranen waren acuut opgedroogd. Ze tilde haar hoofd op en schudde haar haar naar achteren, haar ogen fonkelden van woede.

‘Wil je weten met wie ik in bed lag?’ Meirowitz liet zijn handen zakken en keek zijn vrouw aan, die van het ene op het andere moment compleet veranderd was.

‘Dat vraag ik toch aldoor,’ zei hij een beetje uit het veld geslagen.

‘Met de slager.’

‘Met de...’ Leo Meirowitz’ mond bleef openstaan.

‘Ja, met de slager. Hij was hier al zes keer geweest met de rekening, en wilde niet weggaan voor die betaald was.’

En nu had ze verder moeten zwijgen, want Leo Meirowitz was zo verslagen, zo beschaamd en niet in staat ook maar één woord uit te brengen, dat het leek of hij een beroerte had gehad en ter plekke verlamd was. Maar Lea ging door. Ze genoot van dit moment van triomf, het moment dat de dam brak en de vuile, bezoedelde vloed van haar woede en teleurstelling ongehinderd kon doorstromen.

‘Geweldig dat jij jezelf van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat afbeult voor je gezin. Maar ondertussen stort je ons wel mooi in de schulden en de ellende. Een marmeren paleis had je me beloofd, zijden kleren... in lompen lopen we, de kinderen en ik, en als ik er niet was zouden ze niet eens genoeg te eten hebben.’ Nu kwam Meirowitz weer bij zijn positieven. Haar verwijten, die hij zichzelf in uren van tegenspoed talloze keren had gemaakt, troffen hem als een steek in het hart, maar doordat ze zo overdreef en zo hatelijk praatte, laaide zijn woede weer op en zocht hij zijn toevlucht tot zelfverdediging door haar op haar zwakke plekken te raken.

‘En jij dan,’ sneerde hij, ‘juweel van een vrouw, steun en toeverlaat voor een man. Dat ligt maar tot in de middag in bed.’

‘Dat is niet waar.’

‘Nee,’ schreeuwde Meirowitz eroverheen, ‘tot in de namiddag! Je houdt het huis niet schoon en je verwaarloost de kinderen.’

‘De kinderen? Ik?’ Ze begon weer te huilen. Hoe driftiger hij werd, hoe meer Lea terugviel in haar slachtofferrol. Of hij vergeten was wat zij had doorgemaakt bij de geboorte van de kinderen en dat ze niets had waar een jonge vrouw plezier aan beleefde. Geen enkele afleiding, geen schouwburg, geen kleren, alleen maar zorgen en werk. Ze noemde hem een waardeloze man zonder verantwoordelijkheidsgevoel, hij noemde haar lui en gemeen. Zo stonden ze elkaar uit te schelden, maakten ze een karikatuur van zichzelf, en bespotten elkaars tekortkomingen. En terwijl het kleine beetje dat hen verbonden had door de boze woorden aan flarden werd gerukt, trommelden de kinderen, die terugkwamen van de binnenplaats, met hun vuistjes op de deur. Meirowitz stopte midden in een zin en kromp ineen.

‘De kinderen,’ zei hij. Het strovuur van zijn woede doofde, een gevoel van ellende bleef achter. Zijn grote hoofd hing als een kalebas tussen zijn schouders. Hij bleef op de stoel zitten, de handen naast elkaar op zijn versleten broek, terwijl Lea de deur opendeed. Onmiddellijk vulden het gebabbel en de drukte van de kinderen het huis. Ze vertelden over de hond op de binnenplaats, ze wilden eten, David, de kleinste, was helemaal nat en huilde. Meirowitz hoorde Manja’s opgewonden stemmetje: ‘De hond wilde David bijten, maar ik heb tegen hem gezegd dat dat niet mocht.’ En toen, zonder overgang, verschrikt en snel: ‘Hebt u gehuild, maminka?’ Hij hoorde Lea ontkennend antwoorden en zag hoe ze snel de nog onopgemaakte bedjes een beetje gladstreek, David zijn broekje uittrok, dat midden in de kamer bleef liggen, en hem de kamer uitdroeg. Intussen knoopte Manja het jasje en broekje van het grotere broertje los. Hij jengelde: ‘Je hebt me gekrabd bij het uitkleden.’

‘Ik heb je niet gekrabd,’ zei Manja.

‘Wel waar,’ hield hij vol.

Meirowitz zag door de kier van de deur hoe de kleine Manja haar handjes voor het gezicht van haar broertje hield.

‘Heb ik soms nagels als een kat?’ En nu Meirowitz even zijn hoofd optilde en zich vooroverboog, en zo uit de verstarring raakte waarin hij de laatste ogenblikken had verkeerd, kregen de kinderen hem in het oog en stormden ze op hem af. Het tengere meisje met de grote ogen en het bleke gezichtje, delicaat als een bloem, en de stevige jongen met het grote hoofd vol krullen. Ze klommen op zijn knieën en de kleine Munio probeerde aan zijn neus te trekken, waarna Meirowitz werd verondersteld een gorgelend, verontwaardigd, hoog blaffend geluid te laten horen, alsof er op een knop werd gedrukt. Een eindeloos herhaald spelletje, dat nog nooit zijn uitwerking had gemist op de vader en op de kinderen. Maar vandaag deed Meirowitz het niet, als een kapot stuk speelgoed. Het jongetje drukte harder op zijn neus, maar het grappige geblaf bleef uit, zijn vader wendde alleen zijn gezicht af, lachte niet, glimlachte niet, tilde hem niet op; hij deed het niet. Misschien was Munio gaan huilen als Lea niet op dat moment met de jongste en een bord boterhammen was teruggekomen. Met de kreet ‘Ikke’ sprong hij van zijn vaders knieën en viel op het eten aan. Manja bleef op Meirowitz’ schoot zitten. Ze keek naar het grote, gele, droevige gezicht. ‘Waarom blafte u niet?’ vroeg ze.

Meirowitz slikte en antwoordde niet.

‘Hebt u buikpijn?’ vroeg het kind. Toen hij zijn hoofd schudde, zocht ze naar een andere oorzaak, die beter bij volwassenen paste.

‘Hebt u geen geld?’ Toen kwam er een geluid uit Meirowitz’ mond dat wel wat had van het blaffen waarop ze vergeefs gewacht hadden. Hij pakte Manja’s handje en hield het tegen zijn ogen, drukte het aan zijn lippen. Haar vingertjes aaiden over zijn ongeschoren wang en speelden met zijn snor. Dat hielp. Het maakte hem rustig. Dit engelachtige kind was van hem, streelde hem, hield van hem, was zijn vlees en bloed. En als hij zo’n kind had, kon hij niet zijn zoals Lea hem zag, dan had hij gewoon pech; iedereen had weleens pech, al was je nog zo’n goede zakenman; dan was het niet zijn minderwaardigheid en zijn onkunde, waardoor hij mislukt was.

‘Hou je van me, schatje?’

‘Als een berg, zoveel.’ Ze liet met haar armpjes wijd uitgespreid zien hoe ontzaglijk groot die berg was. Toen liet ze zich van zijn knieën glijden, omdat Lea haar riep. ‘Gaat u niet mee?’

Meirowitz schudde zijn hoofd.

‘Ik kom zo nog wel even welterusten zeggen.’

Hij bleef verstard door de kier van de deur zitten toekijken hoe de kinderen aten. De beide jongens in bed, Manja’s profiel aan tafel, en zijn hart was, ondanks zijn bittere verdriet, zwaar van liefde voor dit bleke meisje. Toen ging Lea de kamer uit en kwam terug met een natte spons. Ze veegde de kinderen een voor een gezicht en handjes af en deed de deur dicht. Daarmee sloot ze het verzachtende, kalmerende beeld van het kind buiten zijn gezichtskring en buiten zijn bewustzijn.

Een poosje later kwam ze met de spons in de hand naar hem toe en bleef voor hem staan. De bloes was intussen dichtgeknoopt, de rok zat nog verkeerd en haar boosheid was niet over.

‘Zo gaat het niet langer,’ zei ze, terwijl ze in de spons kneep zodat het water op de grond droop. Meirowitz keek naar de druppels, die bewogen, trilden en in een spleet van de vloer verdwenen.

‘Draai je rok om,’ zei hij.

Lea deed het schouderophalend, met een onverschillig gezicht.

‘Weet je nog dat je me beloofd hebt dat de kinderen met zilveren lepels zouden eten?’

‘En jij dan?’ schreeuwde Meirowitz. ‘Jij hebt beloofd dat je een goede vrouw zou zijn.’

‘En wat is ervan terechtgekomen?’ riep Lea. ‘ Drie kinderen en een leven als een hond.’ Vol zelfmedelijden liet ze haar tranen weer de vrije loop. Meirowitz zat met gebogen hoofd. Hij probeerde een gedachte vast te houden die hem telkens weer ontglipte, als een zware, glibberige balk die te lang in het water heeft gelegen en die hij ophaalde uit het slijk van het verleden.

‘Maminka, kom, kom eens!’ Manja riep uit de zijkamer.

‘Je moet gaan slapen, Manja!’

‘Kom, toe nou, kom nog eventjes!’ Het stemmetje van het kind klonk hoog en verontrust. Lea veegde met haar mouw over haar ogen en met een boze blik op Meirowitz, die er de schuld van was dat ze huilde en dat ze haar tranen voor het kind moest verbergen, liep ze de kamer uit. Terwijl het kind en Lea in de kamer ernaast fluisterden, probeerde Meirowitz de weggezonken gedachte op te diepen en hij werd met het ophalen zwaarder en zwaarder, het werd een last die hem bijna platdrukte. Het feit dat hij zijn schulden niet kon betalen, Lea’s bedrog, het betekende allemaal niets vergeleken bij die vreselijke gedachte, die verpletterende steen op zijn hart.

‘Jij moet haar nog welterusten zeggen.’ Lea stond in de deuropening. Ze keek hem niet aan. Op haar gezicht lag nog de weerschijn van het mooie ogenblik dat ze met het kind had gehad.

Meirowitz liep naar haar toe. Hij had zijn vraag heel graag uitgesteld en ingeslikt, en toch vroeg hij: ‘Lea, waarom ben je toen gekomen?’

Lea begreep onmiddellijk wat hij bedoelde.

‘Wanneer?’ vroeg ze.

‘In de winkel, voordat we getrouwd zijn.’

‘Vader, kom nou welterusten zeggen,’ drong het kind weer aan, weer met onrust in haar stemmetje, en Meirowitz, met zijn handen tegen zijn oren gedrukt alsof hij bang was dat Lea hem te vroeg en te luid zou antwoorden, liep tastend langs de draad van dat stemmetje naar de zijkamer en deed de deur dicht. Hij had hem het liefst op slot gedaan.

Het kind zat rechtop in bed. Het randje goedkope kant van de vierkante hals van haar nachtpon stak af tegen haar schrale nek. De nachtpon was van haar linkerschouder afgegleden. Dat schoudertje was hoekig en aandoenlijk mager. Het sleutelbeen stak als een bergkam uit de diepe holten. Ze keek hem aan, de prachtige ogen naar hem opgeslagen. Haar gezichtje was niet rond genoeg, te smal en klein tussen de grote oren, die niet helemaal door het sluike, zachte haar bedekt werden, maar het kreeg een grote schoonheid door de ogen. Meirowitz hield zich vast aan het bedje en legde zijn hoofd tegen het ijzer. Het was een tweedehands ledikantje met een hekje van metalen spijlen eromheen. Lea had bij het weggaan het hekje omhooggetrokken, zodat het kind hem deed denken aan een klein verfomfaaid vogeltje in een kooi.

‘Doet u het hekje naar beneden?’ vroeg het kind. Meirowitz’ dikke vingers trilden terwijl hij met moeite Manja’s wens vervulde.

‘Ga nu even zitten, hè?’ Meirowitz ging op de rand van het bed zitten. Het kind legde haar dunne, magere handje op de zijne. Dat deed hem denken aan iets wat lang gelegen was, aan iets wat hij had gedacht toen Lea haar hand voor de eerste keer op de zijne had gelegd. Dat tengere, lieve, bijzondere kind, zo anders dan de twee jongetjes, die blozend in hun bedjes lagen, de vingertjes in elkaar gehaakt, alsof ze zelfs in hun slaap niet wilden loslaten. De gulzige, luidruchtige jongens, die altijd vuil waren, die alles wilden hebben, en dit kleine meisje, dat een afkeer had van alles wat vies was, dat met haar stemmetje en haar ogen zocht naar iets in hem wat hij misschien helemaal niet bezat. Dit kind, dat een levende verontschuldiging was voor de man die haar vader was; die hem een soort vrijbrief gaf, want een gewone man kon nooit zo’n kind hebben. Dit verontrustende, lieve, droevige, geliefde kind, was het wel van hem? Kon Leo Meirowitz zo’n kind hebben? Hij kneep in haar handje met zijn dikke vingers zodat Manja even kreunde, maar ze trok haar hand niet terug en nu hield hij het heel voorzichtig vast.

‘Vanavond hoeft u niet gek te doen, hoor,’ zei ze. Gek doen hoorde bij het ritueel van het welterusten zeggen, en bestond uit allerhande grapjes en onzin waarom zij kon proesten van het lachen.

‘Weet u niet een verhaaltje?’

Meirowitz schudde zijn hoofd.

‘Hindert niet, morgen dan,’ zei Manja. Meirowitz bleef zijn hoofd schudden als een oude man die zijn spieren niet meer in bedwang heeft.

‘Morgen ook niet?’ vroeg Manja. Meirowitz slikte. Wat was ze toch aandoenlijk en wat was ze goed en lief voor hem. Het deed hem pijn, want was hij dan goed, Leo Meirowitz, of Lea soms? Hoe kwam het kind aan zoveel goedheid? Was hij misschien lang geleden ook zo geweest? Of had ze het van iemand anders, van iemand die beter was dan hij? Hij kon die ander niet haten, hij kon alleen maar lijden als een hond.

Manja pakte haar beertje, dat boven op de deken lag. ‘Hij heeft het koud, wilt u hem instoppen?’

Gehoorzaam legde Meirowitz de beer op het kussen naast haar en trok de deken over hem heen. Tevreden ging het kind ernaast liggen. Meirowitz liet niets merken van de tederheid en de pijn die hij voelde. Een paar keer wilde hij iets zeggen, haar tegen zich aandrukken en het gezichtje, de magere armpjes en de tere handjes tegen zijn trillende gezicht drukken, maar hij zei niets en deed niets. Hij streelde met zijn ene hand de beer, met zijn andere het handje van het kind en in zijn hulpeloosheid stelde hij alles uit tot later, hoewel hij wist dat dat nooit zou komen, en tegelijk vertrok hij zijn grote, lelijke gezicht, waarop zelfs verdriet iets komisch had, als het gezicht van een verdrietige baviaan.

Manja lag naast de beer op het kussen. Ze vocht tegen de slaap want ze voelde dat er iets ongewoons en verontrustends was gebeurd, wat ze niet helemaal begreep. Vanonder haar half gesloten oogleden keek ze nog een keer naar de grote trieste clown bij haar bed, pakte toen de beer en gaf hem aan Meirowitz.

‘Vannacht mag hij bij u slapen,’ en met een laatste glimlach op haar gezichtje sliep ze al in met een volkomen gerust geweten. Meirowitz nam de beer en liep op zijn tenen de kamer uit.

Lea zat in een tijdschrift te bladeren. Ze keek niet op toen hij voor haar bleef staan en zonder zijn hand te bewegen en zonder haar aan te kijken zei: ‘En nu de waarheid.’

Lea sloeg haar ogen op. Hij deed haar denken aan de versleten, lelijke en hulpeloze notenkraker waar de kinderen mee speelden. Maar de teleurstelling over al haar onvervulde wensen, het afgrijzen van de nachten aan zijn zijde, waren een ijzeren muur, die geen medelijden meer doorliet. Zonder aarzeling zei ze: ‘Manja is niet jouw kind.’

Toen zei Meirowitz geen woord meer. Hij ging het huis uit en liep doelloos door de straten. Na een paar uren werden zijn knagende pijn en woede een beetje verlicht toen de gedachte bij hem opkwam dat hij morgen, als de wissels werden getrokken, niet thuis zou zijn. En hij kwam niet meer terug.

Wraak in het hooi

Walter von Adrian was voor het eerst op bezoek op Bucheneck, het landgoed van zijn vader, dat hij onder druk van de omstandigheden aan Max Hartung had verkocht. Telkens had hij het moment uitgesteld om het huis terug te zien. Zijn huis, waar iedere steen een stukje van zijn leven was, waar aan elk meubelstuk in de kamers en elke boom in de tuin een herinnering vastzat, en dat nu door vreemde bewoners was veranderd en ontwijd. Het was een onverdraaglijke gedachte dat Max Hartung misschien in de bruine leren fauteuil zat waarin zijn vader was gestorven, een kwelling om zich voor te stellen dat er vreemden op de tuinpaden en door de weiden liepen waar hij met zijn broertjes en zusjes had gespeeld – hoe wild ze ook ravotten, toch altijd voorzichtig in de buurt van de bloembedden, die zijn moeder, met handschoenen aan en een grote strohoed op, elke dag zelf verzorgde. Het was een wonderlijke mengeling van woede en opluchting toen Hilde hem het huis liet zien, want het leek in niets meer op het sombere huis van zijn jeugd, dat voor vele geslachten was gebouwd en ingericht. Er waren muren afgebroken, het plafond was verlaagd, een tuinarchitect had nieuwe boomgroepjes en een fontein aangelegd midden in het grote gazon voor het huis, dat nu een gladgeschoren Engelse lawn was en niet meer een uitbundige zomerweide met golvend gras vol wilde bloemen. Het was een opluchting dat het allemaal zo onherkenbaar was veranderd, zodat de nieuwe bewoners niet iets ontwijdden wat eigenlijk voor zijn zonen en kleinkinderen was bestemd, en tegelijkertijd was het een grove schending.

Hoewel hij dat allemaal voor zich hield en alles wat Hilde hem liet zien alleen maar met de gebruikelijke clichés bewonderde, was hij nog steeds ontstemd en bedrukt toen hij na de rondleiding met haar alleen aan tafel zat om een hapje te eten, omdat Hartung nog niet terug was uit de stad.

Ze droeg een blauwe jurk in dezelfde kleur als haar ogen, die in het gebruinde gezicht nog blauwer leken dan anders. Haar zwarte haar glansde in het zonlicht dat door de open tuindeur in de kamer viel. Als op een schilderij zat ze daar, omlijst door de deuropening en tegen de achtergrond van de weelderige zomertuin.

Maar Adrian was geërgerd en afgeleid door het stilleven met bloemen dat nu hing op de plek van het gewei van het edelhert dat zijn overgrootvader in de omringende bossen had geschoten; bij elke maaltijd die hij hier had gebruikt had dat gewei daar altijd gehangen. Adrian voelde Hildes blik, meende er een verwijt in te bespeuren en probeerde zich te beheersen.

‘Ik ben vandaag niet erg onderhoudend en attent. Neemt u het me alstublieft niet kwalijk.’

‘Hoezo,’ antwoordde Hilde verwonderd, ‘ik heb me nergens over te beklagen.’

Hij wendde zijn blik af van het irritante stilleven en keek haar aan. Hier was ze frisser en levendiger dan hij haar ooit gezien had. Dat was tenminste iets verheugends aan het smadelijke feit dat Max Hartung de bezitter was van Bucheneck.

Opeens wist Adrian dat hij ondanks de vernedering, ondanks de ontwijding van zijn eigen geschiedenis, toch gekomen was, alleen om deze vrouw te zien zitten in zijn huis, te zien lopen over zijn weiden.

‘Mooi is het hier, hè?’ zei hij hartelijk. ‘Een heerlijke plek.’

‘En u wilde maar nooit komen,’ zei Hilde verwijtend. ‘Max heeft u toch wel honderd keer uitgenodigd.’

Adrian antwoordde niet. Hij ergerde zich weer aan de felgekleurde, opdringerige zonnebloemen op het schilderij.

‘Vindt u het huis eigenlijk mooi zo?’ vroeg Hilde. ‘Of had u het liever zoals het vroeger was?’

Hoe kan een mens zo engelachtig mooi en zo oliedom zijn, dacht hij woedend.

‘Waarschijnlijk is het onwennig voor u,’ vervolgde Hilde, en omdat er door zijn zwijgen een pijnlijke stilte viel, zei ze met een ontwapenend kinderlijke blik in haar prachtige ogen: ‘Alles in het leven is een kwestie van gewoonte, nietwaar?’

‘Zeker,’ haastte hij zich te antwoorden. ‘En het is overigens smaakvol en heel mooi, maar...’ Hij stopte, want het leek hem zinloos zijn zin af te maken. Maar tot zijn verbazing vulde Hilde hem aan: ‘Het is natuurlijk niet wat u als kind hebt gekend!’ Dat deed hem goed en leek hem betekenisvol. Het was een brug van het conventionele naar wat hij eigenlijk van haar zou willen weten.

‘En u?’ vroeg hij. ‘Hoe was uw jeugd, vertelt u toch eens.’

‘Daar valt niet veel over te vertellen,’ antwoordde zij en ze keek naar haar bordje. Weer gleed ze van hem weg, alsof ze wegzeilde in een bootje en de seconden die verstreken golven waren die hen steeds verder van elkaar verwijderden. Adrian nam een slokje thee.

‘Op het platteland in een stil huisje met een tuintje, stel ik me zo voor, tot op een dag prins Hartung met zijn zwarte krullen en een dikke portefeuille op zak komt opdagen en Doornroosje wakker kust...’ Adrian was zelf verbaasd over zijn scherpe, onbeleefde opmerking.

‘We woonden helaas niet op het platteland,’ antwoordde Hilde rustig. En weer keek Adrian haar aandachtig aan. Had ze zijn slag meesterlijk gepareerd of had ze niet eens gemerkt dat er geslagen werd?

Op dat ongelegen moment kwam buiten op het zonnige terras kleine Harry langs met zijn gouvernante. Hilde zat met de rug naar hem toe, maar Adrian zag, tegen de achtergrond van een groepje lichtgroene beuken, het magere, zielige jongetje met het gelige gezichtje, het smalle voorhoofd, het dunne, zwarte haar, dat als een slechte pruik op zijn peervormige hoofdje zat. Hij droeg een wit matrozenpakje met een blauwe kraag dat zijn lelijkheid accentueerde. In zijn rechterhand had hij een netje met een rode gummibal. De lange, magere gouvernante leek wel uit een Engels stripverhaal geknipt en opgeplakt tegen de achtergrond van de blauwe lucht. Ze droeg een groen emmertje met zandvormpjes aan haar sproetige arm.

‘Come along, dear,’ zei ze, maar het kind stond stokstijf te kijken naar de gestalte van zijn moeder in de blauwe japon.

‘Mammie!’ riep hij, terwijl hij naar haar toe liep met een gelukkige glimlach op zijn lelijke gezichtje. Hilde draaide zich naar hem om.

‘Mummy is having lunch, come along dear,’ herhaalde de gouvernante.

‘Hij wil alleen maar even dag zeggen, Miss Hopkins, ik stuur hem zo weer naar u toe.’

‘Very well, madam.’

Adrian keek naar Hilde, zoals ze vriendelijk maar onaangedaan met het kind praatte, zonder die intense en verrukte aandacht waarmee moeders bij anderen bewondering voor hun kinderen proberen te wekken. Ze houdt niet van hem, dacht hij. Hoe zou dat ook kunnen, zo’n afzichtelijk ventje. En tegelijk zag hij Hildes kleine oren aan het peervormige hoofdje, haar prachtige ogen in het gezicht van het kind, maar dan bijziend, gecombineerd met de bouw van de vader. Hij wendde vol afkeer zijn hoofd af en keek langs de gouvernante naar een roos in volle bloei, verdiepte zich in de volmaakte schoonheid van de zonbeschenen purperen bloemen en volgde met zijn blik liefkozend de lijnen van elk volmaakt blaadje.

‘Heb jij ook braaf gegeten?’ hoorde hij Hilde vragen, en het hoge dunne stemmetje van het kind antwoordde: ‘Ja.’ Adrian wendde zijn blik van de bloem met dezelfde aandacht op Hildes gebogen hoofd. Ze had de roodblauwe mantel van een madonna om haar schouders moeten hebben en een beeldschoon kind in haar armen, in plaats van dit treurige misbaksel. Hij stond als een lelijk cherubijntje tegen haar aangeleund en aaide zachtjes met zijn vingers over haar schoot.

‘Wil je een perzik, Harry?’ vroeg Hilde, en ze reikte naar de fruitschaal.

‘Nee, dank u, ik heb al gegeten, ook groente, en mijn melk heb ik ook opgedronken.’

Met elk woord rekte hij de kostbare minuten dat hij hier kon zijn, dat hij zijn moeder kon aankijken en aanraken; stelde hij het moment uit dat ze hem terug zou sturen naar Miss Hopkins.

‘Heel goed. En nu, mijn jongen...’

Maar hij stal er nog een paar tellen bij door haar in de rede te vallen: ‘Ik ben vanmorgen gevallen,’ en hij trok zijn sok naar beneden en wees met zijn vinger een rood schaafplekje aan op zijn dunne beentje.

‘Ach,’ zei Hilde meewarig en verstrooid, ‘maar nu is het weer beter, hè?’

‘Het deed heel zeer,’ probeerde het kind nog eens.

‘Zo, kleine baas, en nu ga je weer spelen. Het is zulk heerlijk weer.’

Als die vreemde man er niet bij was geweest, was Harry in huilen uitgebarsten, maar nu kreeg hij alleen maar tranen in zijn ogen. Hij stak zijn onderlip vooruit en boog zijn hoofd voorover, alsof het dunne halsje het niet kon dragen. Zo liep hij weg op zijn enigszins kromme beentjes, terwijl zijn uitgerekte schaduw voor hem uit ijlde, over het terras naar Miss Hopkins, die onder een boom stond te wachten.

‘Koffie?’ vroeg Hilde. Adrian, opeens geërgerd zonder te weten waarom, bedankte. Het was te warm voor koffie.

‘Ja inderdaad, het is te warm,’ antwoordde Hilde, terwijl ze opstond.

‘U wilt me wel een halfuurtje excuseren, nietwaar? Maak het u maar gemakkelijk. Er staan sigaretten en sigaren op het buffet.’ Ze reikte Adrian een hand, die hij vluchtig met de lippen aanraakte.

‘Ik ben zo terug. En dan gaan we een wandeling maken, goed?’

‘Heel graag,’ zei hij werktuiglijk.

==

Ze is net een slaapwandelaarster, dacht Adrian. Hij lag onder het zonnescherm van de veranda in de ligstoel te roken. Wie haar wakker maakte nam een grote verantwoordelijkheid op zich. Wilde hij dat? Nee. Hij wilde de vrouw. En hij zou haar niet krijgen. Basta.

De lucht trilde van de hitte, zijn gedachten fladderden door elkaar als de zwerm witte vlinders boven het rozenperk. Snobistisch om hem hier alleen te laten. Dat moest Engelse gastvrijheid voorstellen. Of zou ze echt slapen? Bij de gedachte dat zij languit op bed lag, naakt in de hitte, ging er een schok door hem heen. Waarom kwam Hartung eigenlijk niet terug? Wat zou hij denken? Was het bedoeld als een bewijs van vertrouwen? Een gentleman’s agreement? Dan zou hij toch beter moeten weten. Zulke agreements golden alleen tussen gentlemen. En bij de aanblik van een dikke hommel die begerig tussen de meeldraden van een roos wroette, werd hij, zoals zo vaak, gekweld door obscene voorstellingen uit het huwelijksleven van Hartung en Hilde. Een satyr, een dikbuikige faun, de geile belichaming van de ontucht. Als hij zich de vrouw, blank en weerloos, voorstelde in die omhelzing, haatte hij Hartung met een ziedende haat en aanbad hij haar als een dweperige puber en begeerde hij haar als een gevangene die levenslang heeft. De hommel vloog bedekt met stuifmeel weer verder. Onzinnige gedachten. Wat ging Max Hartungs huwelijk hem aan? Zij had zichzelf verkocht. Ze wist wat ze deed. Donquichotterie was zinloos. Hartung, een slimme kerel, een geweldig zakenman, ongetwijfeld een gevaarlijke vijand.

In de tuin huilde het kind, het misbaksel. Daarna hoorde hij alleen nog maar geruis, gezoem, het geklater van de fontein, die de mooie uitgestrekte vlakte van het gazon vernielde als een lelijk litteken. Maar zijn vermoeidheid verdoofde de ergernis, hij lag met gesloten ogen in een weldadige halfslaap, waarin de vertrouwde geuren en geluiden hem terugvoerden naar zijn kindertijd. Toen hij Hildes voetstappen hoorde naderen, was hij meteen klaarwakker en werd vervuld met een tomeloze vreugde dat zij daar voor hem stond en dat ze nu samen door het bos zouden wandelen.

‘Uitgerust?’ vroeg hij opgewekt.

‘Ja, heerlijk uitgerust.’ Haar gezicht leek zachter na de slaap, het leek op het gezicht van een klein meisje, open, ontspannen, vol verwachting.

‘Is het niet te warm?’ vroeg hij.

‘Ik houd van de warmte.’ Ze liepen naast elkaar over het grasveld, langs de border met de planten. Alles bloeide door elkaar. Riddersporen, rode en witte papavers, late, bijna zwarte tulpen. Gele en gespikkelde anjelieren, grote margrieten, verstrengelde struiken witte en rode fuchsia’s, en talloze bloemen die Hilde voor het eerst zag. Adrian kende ze stuk voor stuk en noemde de namen, die Hilde herhaalde en meteen weer vergat. Ze bewonderden de mooie, welriekende trossen van de blauwe regen en Hilde verwonderde zich erover hoe behoedzaam Adrian de matblauwe tros omhooghield om aan haar te laten zien, hoe hij de vlinderachtige bloem zo met zijn vingers aanraakte, dat hij openging als een mond. Hij vertelde erbij hoe deze bloemen waren geplant, en Hilde luisterde verrukt. Ze dacht aan Max Hartung, die alleen rozen en madeliefjes bij naam kende en voor wie elke boom een beuk was. Toen hield het park op en begon het bos. Een uitzonderlijk mooi, oud beukenbos. Het was voor Adrian altijd weer een belevenis geweest als hij uit het volle licht in die goudgroene koelte kwam. Als jongen had hij gedacht dat God ’s zomers uit de kerk vandaan hiernaartoe kwam en onder de groene lichtkoepel van het bos verblijf hield. Dat kon hij nu nog steeds navoelen. Hilde kletste vrolijk en onbevangen.

‘Alleen kom ik hier haast nooit en Max heeft nog nooit één stap gewandeld.’ De naam Max klonk hier als een pornografisch woord dat iemand hardop in de kerk schreeuwde. Adrian schrok ervan.

‘Wat is er?’ vroeg Hilde en ze keek om zich heen om te ontdekken wat hem aan het schrikken had gemaakt.

‘Niets, niets.’ Zelfs de heiligschennis maakte hem niet kwaad, zo kalmerend was de rust van dit bos, zo verrukkelijk het nog doorschijnende, jonge, zijdeachtige groen van het gebladerte en het licht dat in honinggele beken langs de stammen stroomde en als een regen gouden muntstukken danste op het mos. Heel zacht zei hij: ‘Het is zo mooi hier, en als je stil bent, leeft het bos in je.’ Hilde keek hem met grote ogen aan, verwonderd over de stem die ze niet van hem kende. Ze zweeg gehoorzaam als een kind. Haar hand raakte de zijne, hij pakte hem en hield hem vast.

‘Ja, nu leeft het bos,’ fluisterde ze, ‘ik ben nog nooit in mijn leven zo gelukkig geweest.’

‘En anders dan?’ vroeg hij terwijl hij stilstond. ‘Bent u anders altijd verdrietig?’

‘Niet verdrietig en niet gelukkig, helemaal niets.’ Ze sloeg haar ogen neer. Weer hoorden ze een tijdje niets dan het ruisen van de bladeren, het knappen van de takjes en vogelgeluiden. Adrian gaf haar de tijd, hij had een eindeloos geduld. Hij kon wachten.

‘Alles is me altijd overkomen,’ vervolgde ze, met haar blik gevestigd op de groene bolletjes van een uitgebloeid meiklokje.

‘Thuis waren we heel arm, daar ging ik soms onder gebukt. Toen kwam Hartung en die haalde me eruit en zo heb ik het luxe leven leren kennen. Maar, u zult misschien niet begrijpen wat ik bedoel, het is, het is alsof ik overal alleen maar op bezoek ben.’

Adrian bleef staan. ‘Dat heb ik gevoeld vanaf de eerste dag dat ik u leerde kennen,’ riep hij opgewonden uit. ‘Dat u nog nooit zichzelf bent geweest, dat u helemaal niet weet wie u bent.’ Hij hield haar hand losjes vast. Hij was diep ontroerd door het feit dat deze vrouw voor het eerst in de vijf jaar dat hij haar kende, van mens tot mens met hem praatte. Geen van de gepolijste hoffelijke frasen die hij anders tegenover vrouwen gebruikte, was hier op zijn plaats. Hij voelde zich verlegen en stuntelig. Opeens wilde hij haar kussen, haar wangen, haar mond aanraken, maar omdat zij net weer begon te praten en haar hoofd omdraaide, had hij haar in de rede moeten vallen en haar naar zich toe moeten trekken. Als ze ophoudt met praten, kus ik haar, dacht hij. En het was een refrein dat klonk in alles wat ze zei.

‘Misschien als ik iemand had die er helemaal alleen voor mij was.’ Ze brak een takje af. Adrian wendde zijn blik van haar vingers af, die werktuiglijk de blaadjes stuktrokken. Onaangenaam. Als ze ophoudt, kus ik haar. Haar stem overstemde zijn refrein en dwong hem te luisteren.

‘Als ik een man had die er helemaal voor mij was, die mij boeken bracht die ik moest lezen en me dan ook nog vroeg wat erin staat...’

Als ze ophoudt... Maar plotseling verstomde het refrein en alleen Hildes stem bleef.

‘...en die mij de kranten voorlas, anders weet ik niets van wat er in de wereld gebeurt, een man die me meenam naar musea, want daar heb ik alleen niet genoeg fut voor, en die me nooit alleen liet – maar ja, die bestaat niet.’

Ze stond met halfgesloten ogen, de gewelfde lippen een beetje open, een vrouw die gekust wil worden. Maar Adrian had niet het minste verlangen meer. Het was grotesk en komisch om zichzelf een rol in deze bakvisdroom toe te denken; zijn terughoudendheid en ontroering waren bespottelijk.

‘U hebt nogal wat noten op uw zang, mevrouw,’ zei hij, weer op de conversatietoon waarmee hij tijdens de lunch zijn ergernis verborgen had. Hilde keek hem verbaasd aan. Ze voelde dat er iets kapotgemaakt was en dat de sfeer van tederheid en vertrouwelijkheid verstoord was, maar begreep niet waardoor.

‘Daar is niet alleen een grande passion voor nodig, maar ook veel tijd en geld,’ zei Adrian. Dus dat was het wat hem ergerde.

‘Zo bedoelde ik het toch niet!’ riep ze onhandig uit. Maar ze voelde dat de woorden hun doel misten, als zinnen die door de wind worden meegevoerd. Als ze hem had aangeraakt, zijn hand had gepakt, zou het mooie moment misschien kunnen worden hersteld, maar ze voelde zich moe en weerloos. Er was iets moois gekomen en weer verdwenen. Er was haar iets gegeven, maar het was weer afgepakt.

‘Ik geloof dat we terug moeten,’ zei ze.

Het was drukkend geworden, de zon verdween achter dikke wolken. Adrian nam haar mee naar een ander pad, korter dan dat waarlangs ze gekomen waren.

‘We moeten ons haasten, mevrouw, anders worden we nat.’

Hilde versnelde gehoorzaam haar pas, maar omdat ze pumps droeg, die knelden en pijn deden door de hitte, en ze last had van de hoge hakken op het steenachtige weggetje, kwamen ze niet vlug vooruit.

Adrian zag haar vol leedvermaak worstelen met haar schoenen. Een verstandig mens trok ook geen pumps aan voor een boswandeling, en ook niet te kleine schoenen uit ijdelheid. Zijn zusters en zijn moeder hadden altijd schoenen met platte hakken gedragen als ze hier gingen wandelen.

Rechts van het pad doken de stallen op, gebouwen van rode baksteen. Ze hoorden het angstige geloei van de koeien die het onweer voelden naderen, en daar vielen al de eerste druppels uit de zwavelgeel omrande wolken. Ze spatten warm op hun verhitte huid.

‘Kom mee!’ riep Adrian. ‘We moeten schuilen.’ Hij trok haar mee. Ze verloor een schoen, hij raapte hem onder het lopen op en hield hem in zijn hand.

‘U hebt geen tijd om hem weer aan te trekken.’

Ze bukte zich en trok vliegensvlug ook haar andere schoen uit, de regen kletterde op haar gezicht en op haar zijden jurk. En nu ze bevrijd was van de beknelling van de warme, stugge schoenen, holde ze luidkeels lachend het korte eindje tot de deur van de koestal. Adrian haalde haar in en greep de deurklink. Hun natte, warme handen raakten elkaar, beide trokken ze die meteen terug. De regen liep uit hun haar. Hilde ging de donkere stal binnen. Na het felle licht van voor het onweer zagen ze bijna niets. Ze konden alleen de omtrekken van de vastgebonden koeien onderscheiden en het wit van de ogen in de naar hen toe gewende koppen. De hitte in de stal was nog drukkender dan buiten, versterkt door de doordringende lucht van koemest, dieren en een berg vers hooi die in de hoek lag. Hilde liep over de vuile vloer en ging in het hooi zitten. Ze greep er met beide handen in en snoof de geur op van de verse rode en witte klaver. De regen kletterde op het dak. Ze zat daar zacht en heerlijk, haar bevrijde voeten begonnen lekker te prikkelen. Adrian, die met afgewend gezicht en met haar schoen in de hand nog bij de deur stond, zag eruit als een zwijgende wachter met een vreemdsoortig wapen. Hij werd overvallen door een waanzinnige, adembenemende opwinding, als een wild beest dat zich vastbijt in je hals en zijn klauwen in je borst slaat. Hij had dit allemaal al eens eerder meegemaakt – het geroffel van de regen op het houten dak, de geur van klaver, hooi en mest, de lange koeienstaarten die over de met korsten bedekte achterpoten zwiepten.

Het was twintig jaar geleden, hij was veertien. De dikke meid met de rode armen, slechte tanden, sluik blond haar en zware heupen, waar hij al dagen zijn ogen niet vanaf had kunnen houden; die schokten bij elke stap, dik en rond onder de gespannen rok bij het werk op het land. Zwijgend had ze hem neergedrukt in het hooi. En de hele tijd het vieze achterwerk van een koe voor zijn wijdopen ogen, de zware, weerzinwekkende, roze uier, en dan de bruine rok die openviel en haar gespreide dijen. Hij zag het allemaal, hoewel hij zijn vuisten tegen zijn ogen drukte, terwijl vreemde handen hem uitkleedden, tot hij willoos, rillend van afgrijzen, wellustig wegzonk in de weke warmte van die trillende dijen. Dat was de liefde. Zij heette Irma en ging niet lang daarna weg van het landgoed. Maar zijn angst en de schaamte waren gebleven. Niemand durven aankijken, met niemand praten, zijn moeder uit de weg gaan, zijn zusters op afstand houden, alles wat met vrouwen te maken had, met uiers – nat, week en weerzinwekkend. Maar in zijn dromen stortte hij zich op haar, keer op keer. Hij had de ervaring van zich af gezet en verdrongen, maar ze was er nog steeds en lag als een lijk dat heimelijk door een luik geschoven is, in het donker te wachten. En nu dreef een krankzinnig toeval, een geheime wil of alleen maar eenzelfde onweersbui als twintig jaar geleden hem naar dezelfde plek, het luik sprong open en wat begraven was, kwam weer tot leven.

Drie stappen van hem af zat de vrouw heel rustig en het was een gekmakende gedachte dat hij haar zou kunnen grijpen en in het hooi gooien net als de meid de veertienjarige jongen. Hij klemde zich vast aan de deur, vanbuiten stoof de regen in zijn gezicht. Een koe loeide in doodsangst, een verblindende bliksemschicht verlichtte een tel haar horens, haar natte, trillende bek, de uitpuilende, door angst verdraaide oogballen en haar sidderende flanken.

Hilde gaf een gil toen het felle licht van de bliksem langs haar gezicht schoot.

‘Waar bent u?’ Dwars door de ratelende donder, die de stal op zijn grondvesten deed schudden, riep ze doodsbang: ‘Doe in godsnaam die deur dicht!’

Even stond hij roerloos. Toen liet hij de deur los. Zijn handen staken donker af tegen de grijze lucht. Ze wilde het zelf.

Hij sloot de deur. Nu was het aardedonker. Geen stal, maar een grot, waarin ergens dieren bewogen, de lucht bezwangerd was met de geur van hun uitwerpselen en hun lichamen. Een stuk warme, veilige grond, waarin je wortel schoot en je hoogmoed en angst kwijtraakte zoals een slang zijn huid afstroopt. Opeens kalmte, blijdschap, vastberadenheid, geen aarzeling, geen bedenkingen meer. Wie draagt een rokkostuum als de bliksem flitst, wie is een gentleman als de graven opengaan? Hij zag haar donkere omtrekken, liep naar haar toe en ging naast haar in het hooi zitten.

‘Bent u bang?’ vroeg hij heel zacht. Hij legde een hand op haar schouder. Zij drukte zich tegen hem aan, gerustgesteld door de aanraking. De dieren schraapten met hun hoeven en rukten aan hun ketting.

‘Nu niet meer.’

‘Het is mooi, Hilde,’ fluisterde Adrian, ‘prachtig, luister!’

De regen roffelde nu rustiger op het dak en tegen het blinde raam, een regelmatig geruis, zoals de golven van de zee. Hij duwde haar zachtjes achterover en vlijde haar in het hooi. Het meest onmogelijke was het allergemakkelijkste. Hij was een ruiter op een geweldig paard, dat uit zichzelf over sloten en struikgewas vloog. Een wonderlijk, opwindend, geraffineerd spel, gespeeld met liefde op alle instrumenten, de verleidelijkste fluiten van tederheid en alle melodieën van betovering – want het was niet voldoende de vrouw te bezitten en zijn lust te bevredigen; nog groter was het genot om haar te openen, te laten voelen, haar te brengen tot het hoogste, nooit ervaren hoogtepunt. Het raderwerk van de extase bespelen; dat was wat hij wilde.

Hilde lag stil onder zijn strelende handen te luisteren naar het ruisen van de regen. Er ligt een vreemde man bij haar die haar lichaam streelt. Het is een droom, ze is zwaar, ze ligt in het hooi, het is allemaal onwerkelijk. Het donker omhult hen als een mantel. Maar plotseling pakt die mantel haar vast, grijpt haar, trekt aan haar, wil iets van haar. Iemand roept, lokt, zegt tegen de lamme: je kunt lopen. Ze is gevangen in haar angst, maar er is iemand die zegt: doe de deur open. Iemand wil haar wakker maken, wil alles licht en helder maken, net zoals die angstaanjagende bliksemstraal daarnet, wil haar hart stelen. Een inbreker met een dievenlantaarn die naar binnen probeert te sluipen. Haar angst bespringt hem als een waakhond.

‘Nee, nee, wat doet u?’

‘Niets, niets, alleen maar bij je zijn, je voelen, laat me maar.’

‘Ik kan niet.’

‘Je moet, je wilt het.’

De toverfluit speelt. Zo speelde de rattenvanger toen de dieren gehypnotiseerd uit hun holen kropen en hem volgden, zo speelde hij toen de kinderen achter hem aan dansten op die eindeloze zonnige weg, waarlangs ze nooit terugkeerden.

‘Liefde, liefde,’ het sesam-open-u voor elke deur ter wereld, de touwladder waarlangs je ontsnapt uit de kerker van de eenzaamheid.

‘Dit uur is van ons.’ Nee, het was niets wat haar had gewekt, niets wat ertoe doet. Maar hij roept en zij wil achter hem aan, in haar hemd, op blote voeten, alles doen, alles verdragen voor dit ene moment.

In haar diepe bewogenheid begon Hilde te huilen. Adrian smoorde haar snikken met zijn mond. Niet huilen, geen medelijden, geen binding, niet die goddelijke lichtheid verliezen. Een struikrover in andermans kersentuin, licht, vrolijk, ongrijpbaar. Niet de spanning verbreken die geleidelijk in een machtige boog steeg en de spoken meesleurde, zodat ze, in plaats van hem te belemmeren, zich voor zijn razende wagen spanden.

Hij genoot ten volle van het moment en dacht geen seconde aan de meid die hem genomen had zoals Hartung zijn huis had genomen. Hij had geen idee dat hij wraak genomen had.

==

Het druppelde alleen nog maar zachtjes uit de dakgoot in de regenton voor de stal. De regen, die hen had gescheiden van de wereld als een ondoordringbare stromende muur, was opgehouden. Adrian merkte opeens dat het stil was, dat de koeien rustig schuifelden en de zon achter het ronde raam scheen. Hij trok voorzichtig zijn arm onder Hildes hoofd vandaan, die roerloos bleef liggen met de ogen dicht, en haalde zijn horloge uit zijn vestzak. Het duurde even voor hij kon zien hoe laat het was. Zes uur. Terwijl hij aan het bedenken was hoe hij haar wakker zou maken en wat hij tegen haar zou zeggen, klonk in de stilte de heldere klank van een liedje. Adrian sprong op, trok snel zijn kleren recht en schudde aan Hildes arm.

‘Snel, er komt iemand aan!’ Ze wilde niet wakker worden, hoewel ze maar heel licht sliep. Het liedje kwam dichterbij, de woorden waren al te verstaan, ook klonken er voetstappen en rammelende emmers. Adrian was met een paar stappen bij de deur. Hij opende hem vanbinnen, net op het moment dat de meid naar de deurklink greep.

‘Jezus Maria!’ schreeuwde het meisje. Maar Adrian, die in de deuropening bleef staan zodat de meid er niet langs kon en ook niet naar binnen kon kijken, zei op een toon die vraag nog verwondering duldde: ‘Mevrouw en ik hebben hier geschuild voor het onweer; loop snel naar huis en haal even een jas voor haar. ... Kom Hilde, we kunnen hier geen moment langer blijven.’

Hij trok haar overeind en naar de deur, begon het hooi uit haar haar te plukken en haar kleren glad te strijken, hield haar spiegeltje voor haar vast terwijl zij haar haar kamde en haar gezicht poederde. Hij zei niet een van de woorden waar zij op wachtte en vermeed haar deemoedige blik, duwde haar alleen, onder het voorwendsel van ontdekkingsgevaar, naar buiten, waar hij omwille van de voorzichtigheid niet meer zou kunnen doen en zeggen wat hij onmogelijk kon zeggen en doen.

Hij kuste haar hand en hield de deur voor haar open. Alles was beter dan ook maar een tel langer hier in de stal te blijven. Hij wist geen woord uit te brengen. Hij voelde zich als iemand die op sokken door de achterdeur wegsluipt omdat hij bang is dat de huisbaas voor de deur staat die hij nog huur schuldig is. Hij keek langs Hildes gezicht, dat een nieuwe, verdiepte schoonheid had, die hem alleen maar pijn deed. Ze was zwijgend naar buiten gegaan. Adrian liep naast haar, en zonder elkaar aan te raken begonnen ze langzaam te lopen. De weide lag in het stralende namiddaglicht. De druppels vlogen in het rond als ze de takken van de bomen raakten. Er waren maar een paar uur verstreken sinds het felle middaglicht. Hilde durfde niet aan Adrian te vragen of ze hem een arm mocht geven, hoewel ze een beetje duizelig was door het volle licht opeens. Heel geleidelijk verbleekte het laatste gouden spoor dat het geluk had achtergelaten, maar ze wachtte nog steeds op een woord, een gebaar, dat het terug zou brengen, heerlijk en warm als de middagzon. Adrian stond een paar keer op het punt om iets te zeggen, maar hij zweeg omdat hij walgde van elke zin die bij hem opkwam.

‘Het was een droom, Hilde,’ zei hij toen. ‘Onvergetelijk. Maar nu moeten we verstandig zijn... Nu schrijft het dagelijks leven weer de wet voor.’ Opeens viel zijn oog op een ronde vlek in haar hals.

‘Je moet vanavond een sjaaltje omdoen of een jurk met een hoge kraag aantrekken.’ Het jonge bos rechts en links van de weg werd dunner. Ze naderden het grote gazon voor het huis.

‘Je bent toch niet boos...’ begon hij, en hij brak midden in de zin af, want, reusachtig groot in zijn witte tennispak, en met een zwarte jas als een sjerp over zijn schouder, kwam Max Hartung in het volle zonlicht de stoep van het huis af. Ze waren slechts door het gazon van hem gescheiden. Adrians eerste opwelling was Hilde achteruit te trekken, terug in de schaduw van een boom. Maar misschien had Hartung hen al gezien en dan was zo’n beweging noodlottig.

‘Zie je hem?’ fluisterde hij opgewonden.

‘Ja.’ Hildes stem was heel kalm. Was dat met opzet? Hartung zwaaide met zijn armen. Zwaaide hij naar hen? Dan moesten ze terugzwaaien. Maar misschien zwaaide hij alleen maar met zijn armen onder het lopen. Rustig blijven. Geen domme dingen doen. Ze loopt als een maanzieke vrouw, dacht hij ontzet.

‘Hilde, je moet je beheersen,’ fluisterde hij, hoewel ze nog lang niet op hoorafstand waren. Het gazon lag daar als een schaakbord met levende stukken. Slechts drie. Nu kwam het beslissende moment. De witte toren kwam dichterbij. Een olifant met een strohoed op. Het gezicht waarmee Hilde op Hartung afliep... als een kalf dat recht op het slagersmes afloopt!

‘Hilde, lieve Hilde, kijk niet zo raar, Hartung is toch geen spook.’ En opeens viel hij uit: ‘Stel je niet zo aan.’ Ze kromp ineen. Om godswil, ze ging toch niet huilen. ‘Hilde, wees niet boos, neem me niet kwalijk, begrijp je het dan niet?’

Hartung kon hen nog steeds niet horen door het geklater van de fontein. Maar hij kon hen zien.

‘Jij moet de jas aantrekken terwijl ik met hem praat.’

Verdomd, waarom had hij haar ook gebeten. Terughollen, het bos in; de dikzak zou hen nooit inhalen, hij zou in de braamstruiken blijven hangen.

Nu de beslissende slag nadert en het erop aankomt de tegenstander tactisch, superieur en slagvaardig tegemoet te treden, wordt hij overvallen door een muitend leger van gedachten: je verdiende loon, jongen, deze lentedroom zal je duur komen te staan. Zo doen de Griekse goden dat met stervelingen die onbekommerd van de liefde genieten; bedrieger, betaal wat je schuldig bent!

Muiterij, verraad, dwaas tijdverlies. Hartung komt dichterbij, zijn schaduw is blauw en lang in het lage avondlicht. Ze konden zijn gelaatstrekken al onderscheiden. Adrian moet glimlachen, en hij glimlacht, terwijl hij tegen Hilde praat, waarbij hij extra articuleert, zodat Hartung kan zien dat hij praat.

‘Niet vergeten: we waren natgeregend, we hebben geschuild in de koestal. Dat geef je toe.’

Hij vergeet het articuleren, praat snel en koortsachtig.

‘Verlies het hoofd niet, alles gaat goed als jij maar verstandig bent.’

‘Die fontein is heerlijk verfrissend met deze hitte, een geweldig idee,’ zegt Adrian luid, want nu waren ze op hoorafstand, en terwijl hij praatte, dacht hij zijn tactiek uit. Eerst zeg ik: goedenavond meneer Hartung, dan, mooi weer, het is gelukkig weer aardig opgeknapt. We zijn helaas door de regen overvallen. Hem een hand geven, niet te snel naar de jas grijpen en Hilde erin helpen. Er zal toch wel een kraag op zitten. Hartung is al zo dichtbij dat elke kogel hem dodelijk zou treffen, in het voorhoofd, precies in het midden van de schaduw van de strohoed, of in de borst, waar zijn zijden pochet zit.

‘Hallo!’ Hartung zwaait met de jas als een stierenvechter. Ten strijde! Maar die jas moest rood zijn. Hij heeft nog geen antwoord gegeven.

‘Hallo, hallo!’ schreeuwde Adrian terug. Waarom tweemaal? En waarom zo hard? Op Hartung af lopen en Hilde dekken! Nog twee stappen. Waarom hem tegemoet lopen en het tempo verdubbelen? Kalm, glimlachen.

Hartung maakt een opgewekte indruk. Zijn gezicht is niet duidelijk te onderscheiden omdat Adrian verblind wordt door het licht dat in de ramen van het huis weerkaatste. De drie schaduwen raken elkaar al en versmelten met elkaar; ze raken elkaar alsof ze elkaar kussen.

‘Goedenavond, meneer Hartung.’ Nu zijn hand uitsteken.

Mooie avond. Wat wilde hij ook alweer zeggen? Hij moet Hilde dekken, maar die is een stap verder gelopen terwijl hij al stilstaat.

‘Prachtig weer na het onweer, dat overigens bepaald niet zo mooi was, en zo onverwacht.’ Wat zegt hij nou, wat een onzin. Maar waarschijnlijk heeft Hartung niets gemerkt. Als die zon maar niet zo verblindde zodat hij Hartungs gezicht kon zien.

‘Mevrouw heeft hopelijk geen kou gevat.’ Nu de jas pakken.

Maar Hartung luistert niet eens. Hij houdt met zijn andere hand de jas vast en kijkt naar Hilde. Hij tast haar af met zijn blik, van top tot teen en het is alsof het bloed langzaam onder de witte kraag naar boven stroomt in de dikke nek en het gezicht en naar de strohoed, die ook rood is. Maar dat komt door de zon.

Met een gevoel van grote opluchting besefte Adrian dat alles verloren was. Goed zo. Geen gehuichel meer, je betaalt wat je schuldig bent, je kunt weer eerlijk zijn. Als Hartung met hem zou willen duelleren, zou hij dat met plezier doen. En opeens, zonder een spoor van nervositeit, zei hij, met opgegeven hoofd, heel kalm: ‘Ik sta natuurlijk volledig tot uw beschikking.’

‘O ja?’ Hartung keek hem aan, hij leek te glimlachen. Hij wist van niets. Door die ene zin was alles verraden.

‘Dat is heel vriendelijk, Adrian. We hebben heel wat te bespreken. Je jas, Hilde.’ De stem klonk heel rustig, zijn uitdrukking was door die vreselijke schittering in de ramen niet te zien. Adrian had de indruk dat de grote handen waarmee hij de jas vasthield, trilden, maar hij wist het niet zeker. Zo te veinzen was onmogelijk, bovenmenselijk. Hartung was dom en blind, hij had niets gezien, en de jas had een grote kraag, die Hildes hals tot haar kin bedekte. Zei ze nu maar eens iets. Maar ze liep zwijgend, heel smalletjes in haar zwarte jas over het gazon, alsof ze alleen was, zonder een woord te zeggen, zonder om te kijken, alsof ze vergeten was dat de beide mannen bestonden. Als een waanzinnige. Adrian durfde Hartung niet aan te kijken, die langzaam achter hem aanliep. Zou hij achterblijven, naast hem gaan lopen, spreken, zwijgen? Alles was verkeerd. Hij had wel tien jaar van zijn leven willen geven als het nu één uur later mocht zijn.

‘Dus u hebt zich wel geamuseerd, Adrian.’ Hartung ging sneller lopen en Adrian hield hem bij.

‘Ja, dank u, uitstekend.’ Zou daar iets achter steken? Walgelijk, dit kat-en-muisspel. Liever open kaart spelen, hard tegen hard, wat er ook van kwam. Maar als Hartung niets wist of niet wilde weten? Hartung had zijn hoed afgenomen en draaide hem tussen zijn vingers.

‘Meneer Hartung,’ begon Adrian snel, zonder te weten hoe hij de zin zou beëindigen.

Maar Hartung onderbrak hem.

‘Kom kom, Adrian, daar hoeven wij als vrienden onder elkaar toch geen woorden aan vuil te maken? Ik ben blij dat u zich hier zo thuis voelt.’

Zijn stem klonk alsof hij glimlachte. Adrian volgde met zijn blik de smalle zwarte gestalte, die al bijna bij de stoep was. Keek even opzij en zag Hartungs halfgesloten ogen en de vertrokken mond. Wat moest hij zeggen? De waarheid? Beste Hartung, er is niets aan de hand, ik houd niet van uw vrouw. Ik heb haar alleen maar genomen in het hooi. Het heeft niets te betekenen.

‘Trouwens, Adrian,’ zei Hartung, terwijl ze naar de fontein liepen, ‘ik heb vandaag nog uw handtekening nodig in de zaak die we besproken hebben.’

‘Ik heb u al gezegd dat ik mijn naam niet onder dat stuk kan zetten,’ antwoordde Adrian zacht. ‘Niet één van de opgegeven cijfers klopt, de hele opzet is een grote zwendel.’

Hij drukte zich met opzet scherp uit. Het zou hem enorm opluchten om ruzie met Hartung te krijgen over zijn methoden van kredietverlening, om elke post van de in reuzencijfers uitgedrukte balans door te nemen in de wetenschap dat hij het gelijk aan zijn kant had en vol verachting op hem kon neerzien. Maar Hartung gunde hem dat plezier niet.

‘Vooral correct blijven, Adrian,’ zei hij zachtjes, terwijl hij de smalle, donkere gestalte nakeek, die juist door de voordeur verdween.

Zwijgend liepen ze naar het huis met de vlammende ramen. Hun lange schaduwen gleden over het gazon. Ze raakten elkaar in een broederlijke omhelzing en smolten samen, alsof ze twee vrienden waren die diep in gesprek door de avond naar huis liepen.

De man op de brug

Een stromende regen, die de straat bedekte met spiegelende plassen en de mensen hun huizen in dreef, kletterde neer op Hanna Heidemanns paraplu. Ze had haar zoontje, dat bij een vriendje had gespeeld, afgehaald en ze liepen over de Marienbrücke naar huis. De jongen had zijn arm door die van zijn moeder gestoken, zijn wang streek onder het lopen tegen haar gladde, koele regenjas. Hij was verrukt over alles wat hij zag, hoorde en rook: het geroffel van de regen op de paraplu, de pijlers van de brug in de donkere diepte daar beneden en de zwakke weerspiegeling van de lichten van de oever, de smalle lichtbaan van de straat, die, vreemd vervormd en vervaagd door de regen, op het water dreef.

‘Vind jij het vervelend, de regen?’ vroeg hij, terwijl hij zijn moeders arm drukte. ‘Ik vind het leuk!’

‘Ik ook, Heini. Blijf je goed droog onder de paraplu?’

‘Ja.’ Hij keek met zijn natte, stralende gezicht naar haar op. ‘Alleen soms drupt het precies in mijn nek.’ Er vormde zich net weer een druppel aan een van de punten van de paraplu, die zwaarder werd, trilde en viel. Maar Heini had hem op tijd gezien om hem te ontwijken.

‘Mispoes!’ lachte hij.

Hanna aaide even met de rug van haar hand over zijn wang. Het was fijn om naast de jongen te lopen, die zijn best deed om met haar in de pas te blijven, fijn om zijn hoofd tegen haar zij te voelen, zo samen onder één paraplu, als een verliefd stelletje onder het druipende dak. Het struikgewas aan de oever had een toverachtige glans door het licht van de lantaarns, met glinsterende druppels als diamanten wilgenkatjes aan de zwarte uiteinden van de twijgen. Het oude heiligenbeeld op het voetstuk waar ze langs liepen aan het eind van de brug leek tot leven gekomen. Het water liep van het crucifix in de smalle handen. Het druppelde ook over het gezicht en verzamelde zich in de granieten plooien van de jas, en bijna op hetzelfde moment dat zij het dacht, zei het kind: ‘Hij huilt.’

Ze was ontroerd en gelukkig. Ze voelde zich zo verbonden met dit kind, dat ze het gevoel had dat ze de jaren van zich af kon schudden en met hem samen nog eens kon opgroeien. Alsof de navelstreng niet was doorgeknipt en nog steeds hetzelfde bloed door hen heen stroomde. Een schijnwerper vlakbij, fel en licht, een natte boomstam, groen als in een toneeldecor. Wonderlijk en onwerkelijk allemaal, opwindend en intens, zoals wanneer je je in een vreselijke storm een paar stappen naar buiten waagt, of vanuit de veiligheid van een kamer uit het raam buigt om te kijken naar een trein die voorbijflitst.

Op dat moment voelde ze een harde ruk aan haar arm. De jongen was blijven staan en staarde naar de brugleuning. Hanna voelde zijn schrik door haar arm heen.

‘Daar staat een man,’ zei hij. En nu zag Hanna in het zwakke schijnsel van een lantaarn inderdaad een gedaante, die zich aanvankelijk niet onderscheidde van de druipende standbeelden op de brug. Een man die met zijn rug tegen de leuning stond, met de hoed diep over zijn gezicht getrokken, waar de regen in stralen vanaf stroomde. De jongen was zo van hem geschrokken omdat hij daar roerloos stond als een pijler, alsof hij deel was van de brug. Hij had tekeningen op het plaveisel gemaakt, een blauwe zee met een boot, die nu met het blauw in de regen dreef. Daaronder in uitgelopen letters: ‘Dank u zeer.’

‘Een bedelaar, Heini,’ zei Hanna geruststellend. Ze besefte dat ze haar kalmte te danken had aan het eelt op de ziel van de volwassenheid en gaf in haar hart het kind met zijn ontsteltenis gelijk. Ze deed haar tasje open en zocht al het kleingeld bij elkaar dat ze bij zich had.

‘Wil jij het hem geven?’ Het kind verroerde zich niet.

‘Waarom staat hij hier?’

‘Dat weet ik niet, Heini.’

‘Waar slaapt hij?’

‘Dat weet ik niet, jongen.’

‘Vraag het hem, mama.’

‘Maar Heini, wees toch verstandig, ik kan toch niet aan een wildvreemde...’

‘Alsjeblieft, mama!’

‘Hij zou alleen maar kwaad worden, Heini. Kom jongen, je wordt helemaal nat.’

‘Die man wordt ook nat. Laten we hem meenemen mama, goed?’ Wat moest ze daar op zeggen? De fantasie van het kind vergiftigen met verhalen over dieven en moordenaars? Of moest ze bij hem aankomen met de makkelijkste, tegenwoordig meest misbruikte verklaring, dat het een man was die niet wilde werken? Zulke dingen zeiden mensen zelfs tegen kinderen.

‘Laten we hem meenemen, goed? Mama, zeg nou ja!’ drong Heini aan. Hij had haar arm met beide handen vastgepakt en keek naar haar op met zijn natte, opgewonden gezichtje.

‘Lieverd,’ zei Hanna moeizaam, ‘we geven hem al het geld dat ik bij me heb. Je zult zien hoe blij hij is.’ Ze stopte al het geld in het handje van het kind en bracht hem naar de man, die volkomen roerloos bleef. Hij had zijn ogen dicht, alsof hij sliep. Hij keek niet op toen hij voetstappen hoorde naderen. Pas toen het eerste geldstuk rinkelend in het platte bakje voor hem viel, deed hij zijn ogen halfopen.

‘Dank u.’ En toen er meer munten volgden, zei hij steeds ‘dank u’, als een automaat. Het overschaduwde, natte, bebaarde gezicht, de grote voorovergebogen gestalte waren zo onvriendelijk en angstaanjagend dat het kind zich zonder tegenstribbelen liet meetrekken en de man niet aan durfde te spreken.

Zo liepen ze verder. Maar niet meer in de pas. Hanna moest de jongen meetrekken. Zijn hand lag nog steeds in de hare, maar terwijl zijn vingers eerst warm en stevig de hare omvatten, lag zijn handje nu als een dood ding in de hare. Opeens was de paraplu te klein voor hen beiden, de regen koud en hun vochtige schoenen waren klam. Het was hun eerste onenigheid, voor de volwassene even bitter als voor het kind. En er lag een schaduw over alle vertrouwde en anders zo gelukkige rituelen van de dag, het wassen, het avondeten, het naar bed gaan, zelfs over het moment van welterusten zeggen, dat nog nooit eerder bedorven was.

Heini’s laatste blik, voordat hij door de vermoeidheid van de drukke dag zijn ogen sloot, was op het raam gericht, waar de regen nog steeds tegenaan kletterde.

Acht uur. Nog vier uur voordat Heidemann thuiskwam uit het ziekenhuis. Het leek een eeuwigheid, hoewel Hanna anders hield van de stille avonden van wachten.

Opeens hoorde ze door het ruisen van de regen heen een auto stoppen en stemmen, duidelijk hoorbaar door het raam dat op een kier stond. Een bekende, luide stem en die van Heidemann, heel zacht.

Het is niets, het slaat helemaal nergens op dat haar knieën trillen. Hij is gewoon om een of andere reden eerder naar huis gekomen.

Maar haar lichaam logenstrafte alle geruststellende verklaringen. Haar huid, hart, ledematen en adem gloeien van angst.

Ze vloog de deur uit en de trap af. De traptreden gaven mee, alsof ze van boter waren. Vlak voor ze haar vinger op de schakelaar drukte, ging het licht in de hal al aan. Ze hoorde de lift naar beneden gaan. Heidemann stond precies onder de lamp. Hij leunde met zijn rechterarm op een kleine man met donker haar, dokter Birnbaum. Heidemann draaide zijn hoofd om en keek haar aan. Geen twijfel meer. Dat bleke, tegelijk oude en kinderlijke gezicht, die spitse neus spraken boekdelen, ook al zei Heidemann geruststellend: ‘Ik voelde me niet lekker, Hannalief, daarom ben ik wat eerder naar huis gegaan.’

Ze kon alleen een moeizaam glimlachje opbrengen. Dokter Birnbaum opende de liftdeur, nam afscheid, wenste Heidemann beterschap en maakte zich snel en schuw uit de voeten. Hanna drukte op de knop en ze gleden naar boven. Ze onderdrukte de grote ongerustheid en tederheid die ze voelde. Haar stem, haar hand mochten niet laten merken dat ze wist wat hij voor haar wilde verbergen. Ze stond stil naast hem in de liftkooi en hield alleen zijn koortsig hete hand vast.

‘Ben je erg geschrokken, meisje?’

Ondanks alle zelfbeheersing naderde ze zijn bleke gezicht om hem te kussen, met die uitdrukking van zelfvergetelheid en in elkaar opgaan die je soms ziet bij jonge verliefde stelletjes. Maar hij draaide met een ruk zijn hoofd weg, zodat de rand van zijn hoed hard langs haar wang schuurde.

‘Niet kussen.’

Hanna stond verstijfd. Haar keel was dichtgesnoerd, verstikt door tranen die ze niet huilde.

‘Het zou weleens griep kunnen zijn,’ zei hij snel. De lift klom langzaam naar de derde verdieping en stopte met een ruk. Ze ondersteunde hem bij het uitstappen, hoewel ze zelf bijna bezweek. Hij hield haar met zijn ziekte op afstand, zoals lepralijders met hun belletje.

‘Hannalief, wil je me even helpen?’ Zijn stem klonk zwak en benauwd. Ze ging snel naar hem toe, trok zijn jas uit, volgde hem naar de slaapkamer en hielp hem met uitkleden en naar bed gaan.

Toen hij stil op zijn rug lag met zijn hoofd op het platte kussen, het lampje op het nachtkastje aan en Hanna aan het voeteneinde van het bed, voelde Heidemann zich opeens opgelucht en gerust. Zijn magere handen lagen in het felle licht op de deken en zijn blik zocht die van Hanna, die met gebogen hoofd naar zijn handen keek.

‘Ja, meisje,’ zei hij berustend, en toen pas durfde Hanna hem aan te kijken. Het was een blik als een omhelzing. En pas toen hun ogen elkaar gevonden hadden in die omhelzing, zei ze: ‘Ik moet weten wat het is. Als ik het weet, is het van ons beiden, als je het voor me verbergt, staat het tussen ons in.’

‘Het is het oude verhaal, meisje.’

Hanna slikte snel iets weg. ‘Je long?’

Hij antwoordde bevestigend door zijn ogen neer te slaan, en hoewel ze het al wist, was het als een klap in haar gezicht. Haar glimlach verdween, het gezicht werd bleek, hoekig, ingevallen.

‘Is het gevaarlijk?’

‘Moeilijk te zeggen. Het kan weer overgaan, het kan terugkomen.’

‘Je hebt je overwerkt de laatst weken. Je moet uitrusten en gezond worden. Sinds je de hele chirurgie hebt, richt je jezelf systematisch te gronde.’

De oude zinnen, de bekende woorden om de knagende angst te sussen. Hij schudde zijn hoofd, zijn ogen glansden, er brandden rode vlekken op zijn hoge jukbeenderen.

‘Nee, het is niet het werk, het is de ergernis, de gemeenheid.’ Zijn stem klonk hard en hartstochtelijk.

‘Niet te veel praten, liefste.’

‘Dat is niet slecht voor me, Hannalief.’ Heidemann glimlachte even naar haar. Hij zag er vrolijk en bijna gezond uit en tegelijkertijd oud en vervallen. De normale levendigheid van zijn gebaren en expressie waren verscherpt en verhoogd door de koorts.

‘Die arme Birnbaum was de oorzaak van de hele geschiedenis.’

‘Ik weet niet of ik je wel mag laten praten.’ Hanna legde haar hand op zijn voorhoofd.

‘Wie is er hier dokter, mevrouw?’ Als die koortsvlekken er niet waren geweest op zijn wangen, had zijn vrolijke, jonge gezicht haar kunnen misleiden. Maar terwijl zij blij naar het overmoedige glimlachje om zijn mond keek, veranderde het. Hij fronste zijn voorhoofd en zijn stem werd kwaad.

‘Ik moet het je vertellen. Ik zal zachtjes praten. Vanmiddag werd er een jongeman binnengebracht met ernstige steekwonden, een heel jonge man, een jongen van nog geen twintig. Nazi. Hij was bewusteloos en had heel veel bloed verloren.’

Het woord bloed prikte als een gloeiende naald in haar zenuwen.

‘Ja, en?’

‘Dokter Birnbaum had dienst. Hij deed, net als altijd, vreselijk opgewonden en had iedereen nerveus gemaakt, maar alles wat hij met de patiënt deed was helemaal correct. Ik was niet op de afdeling, ik heb het alleen van horen zeggen.’

Hij bevochtigde zijn lippen met zijn tong en vervolgde, ondanks Hanna’s angstige blik: ‘Birnbaum zag dat hij een transfusie moest uitvoeren en liet een van onze bloeddonoren komen, een werkloze die in de buurt woont. Terwijl Birnbaum heen en weer rent en de zusters aanspoort – want de jongen was in levensgevaar – wordt hij plotseling tegengehouden door twee mannen in bruine overhemden, die de jongen gebracht hebben. Ze hadden er de hele tijd met de neus bovenop gestaan en kritiek geleverd. Dat dit een gemeentelijk ziekenhuis was, of er soms niet genoeg Duitse artsen waren. Nu vielen ze Birnbaum direct aan. Ze protesteerden uit naam van hun gewonde partijgenoot tegen het feit dat hij door een Joodse arts zou worden behandeld. Birnbaum werd woest. Er was geen tijd te verliezen. Hij schreeuwde dat zij hier geen bevelen uit te delen hadden en onmiddellijk moesten verdwijnen, anders werden ze eruit gegooid. Het werd een vreselijke scheldpartij, de andere patiënten werden onrustig, de zusters liepen de zaal uit. De hoofdzuster, Mathilde, die nu ook bij chirurgie zit, kwam erbij. Dit was natuurlijk koren op haar molen! Een groot dispuut. Je kent haar. En dat allemaal terwijl die jongen op de brancard ligt en de donor zit te wachten in de operatiekamer. Pas toen Birnbaum buiten zichzelf van woede begon te schreeuwen dat ze moordenaars waren en hij hen verantwoordelijk zou stellen als de patiënt overleed, gingen ze samen met zuster Mathilde naar de professor. En in plaats van ze eruit te gooien, liet de professor mij roepen en droeg mij op de patiënt over te nemen. Ik bedankte voor de eer. Hij stond erop. Ik weigerde. Hij liep mee naar de operatiekamer. Birnbaum stond doodsbleek tegen de muur. Al zijn energie was verdwenen, hij kon nauwelijks een woord uitbrengen. “Wat mij betreft kunt u de operatie gerust overnemen, collega.” Ik voelde me vreselijk, maar de toestand van de patiënt was zo kritiek dat ieder verder woord levensgevaarlijk kon zijn.’

Hij haalde diep adem. Hanna legde haar hand op zijn mond.

‘Niet zoveel praten, liefste.’

‘Laat me praten, Hannalief. Ik heb de transfusie uitgevoerd. Toen het klaar was, kon ik me niet langer beheersen. Ik heb de professor beledigd waar iedereen bij was. Ik heb de beide nazi’s het ziekenhuis uitgegooid, zuster Mathilde de huid vol gescholden; het was een slagveld.’

Hanna, te ontdaan om hem in de rede te vallen, pakte alleen zijn hand nog steviger vast.

‘En toen gebeurde er iets lachwekkends, echt ongelofelijk komisch eigenlijk. De donor, een communist, had gehoord wat er aan de hand was. Hij zat te eten en kwam met zijn mond nog vol naar ons toe en begon herrie te schoppen. Het was een schandaal dat hij voor die klootzak zijn bloed had gegeven. Bloed van een fatsoenlijke proletariër; je reinste bedrog was het. Zoals hij daar stond! Zijn ene arm nog verbonden, in de andere hand het bord met een halve biefstuk, “mijn bloed bij een nazi ingespoten, mijn bloed voor een nazi!”’

Heidemann lachte luidkeels bij de herinnering, maar vervolgde meteen op zachte toon zijn hartstochtelijke verslag.

‘Weet je wat me zo vreselijk kwaad maakte?’

Hij wachtte even, uitgeput en niet in staat om al zijn gedachten onder woorden te brengen, gejaagd en verhit door zijn ziekte.

‘Na de oorlog, weet je, toen we terugkwamen, toen dacht ik dat wat wij daar hadden doorgemaakt, voor altijd voorbij was. Afgelopen, als een vuur dat een stuk van de wereld heeft verbrand en nooit meer terugkomt. De mensen waren uitgeput en treurig, maar een tijdlang zag het ernaar uit dat ons land anders was geworden, ruimer, menselijker. Maar nee. Dat was alleen uiterlijk. Het smeulde verder. En nu begint het overal weer op te laaien. Opeens hoor je overal weer de stemmen die een tijdlang hebben gezwegen, je hoort ijzige, bevroren trompetten spookachtige melodieën blazen. Ik maak je bang, wees niet boos, ik heb een beetje koorts. Terwijl ik daar stond te tieren, met die gezichten om me heen, tronies, grijnzend, vol verachting omdat ik mijn zelfbeheersing verloor en me onfatsoenlijk gedroeg, terwijl zij zichzelf in bedwang hielden, dat was opeens allemaal zo krankzinnig. Dat je mensen niet aan het verstand kunt brengen dat in een ziekenhuis alles zuiver moet zijn, dat je niet alleen je handen moet wassen en steriliseren. Dat is niet voldoende. Het heksengezicht van zuster Mathilde, de beide nazi’s, ruw, dom, vol littekens, de woedende professor, de trillende Birnbaum, het was allemaal opeens zo afschuwelijk, als een wolk gifgas die boven het land, boven de wereld hangt, en bij dat gruwelijke visioen begon alles om me heen te draaien, en toen kwam het bloed.’

‘Veel?’ vroeg Hanna toonloos.

‘Genoeg,’ antwoordde Heidemann weer rustig, bijna glimlachend. ‘Meer dan ik die jonge communist heb afgenomen en hij terug wilde hebben.’

Het ironische lachje verdween plotseling als een kaars die wordt uitgeblazen. Het rood week uit zijn wangen, zijn neus was groot en scherp. Er stond een diepe vermoeidheid in zijn ogen, alleen zijn vingers bewogen zacht en geruststellend in Hanna’s hand. Zij hield haar gezicht tegen zijn hand en streelde hem met haar wang.

‘Liefste.’ Het was heel stil in de kamer, de eindeloze regen van die nacht kletterde onophoudelijk tegen het raam.

Toen klonken er geluiden uit de kamer ernaast, waar het kind sliep. Eerst alsof er iemand kreunde in een nare droom, toen het getrippel van blote voetjes op het linoleum. Hanna dacht weer aan het voorval van die middag, dat haar een paar uur geleden nog heel schokkend, belangrijk en verdrietig leek; intussen was het helemaal op de achtergrond gedrongen. Ze keek bezorgd naar haar sluimerende man. Maar hij had zijn ogen al weer open.

‘Wat is er met de jongen?’ vroeg hij fluisterend. In een paar woorden vertelde ze over Heini’s belevenis met de man op de brug.

‘Waarschijnlijk is hij wakker geworden door de regen en moest hij er weer aan denken.’

‘Heini,’ riep hij zachtjes en meteen verstomde het geluid in de kamer ernaast. Zachte voetstappen naderden de deur, die openging en daar stond de jongen. Zijn haar zat in de war en viel in het gezicht dat warm was van de slaap; hij had een schoen aan, de andere voet was bloot en onder het blauwe pak dat hij snel had aangeschoten, scheef en nog niet dichtgeknoopt, schemerden zijn witte nachthemd en zijn blote borst. Zijn ogen waren nog slaperig en verblind door het licht, en tegelijk koppig. Maar toen hij de kamer rondkeek en zijn vader daar zo wit en roerloos in bed zag liggen, veranderde de koppigheid waarmee hij van plan was geweest de wil van zijn ouders te trotseren, in verbazing en angst. Hij had zijn vader nog nooit liggend gezien, altijd rechtop en met iets bezig.

‘Wilde je nog naar buiten, Heini?’ Ook de stem was anders dan wanneer hij rechtop stond of zat, hij klonk benauwd, alsof hij uit een put kwam.

‘Bent u ziek?’

‘Niet erg, alleen maar moe. Kom eens hier kleintje, maar niet te dichtbij.’

Weer dat afwenden van het hoofd toen het kind dichter bij hem kwam, het wegdraaien en bedekken van zijn mond, en weer was dat voor Hanna het meest onverdraaglijke dat ze ooit had meegemaakt. Ze schoof een stoel voor de jongen aan bij het voeteneind van het bed. Hij ging aarzelend zitten. Hij had eigenlijk nog iets te doen, hij wilde weggaan, maar dat leek opeens niet meer zo vreselijk belangrijk. Als ze hem naar bed hadden gestuurd, zou hij geprotesteerd hebben. Maar nu... midden in de nacht in de leunstoel bij het bed van zijn vader zitten, dat was zo ongewoon, dat hij het gevoel had dat ze hem met de stoel een stuk verantwoordelijkheid hadden toegeschoven. Heidemann bevochtigde zijn lippen, die opeens moeilijk bewogen. Hanna reikte hem een glas water aan.

‘Zo, waar wilde je naartoe?’

‘Naar de brug, moeder weet het wel.’ En nu het ongewone van de situatie langzaam wegebde, kwam zijn ervaring weer bovendrijven.

‘Daar staat een man, weet u, als een boom, en het regent op hem.’ Hij praatte snel, struikelend over de woorden. ‘Ik droomde van hem; ik weet dat hij er nog steeds staat en het regent nog steeds heel hard en daarom wilde ik naar hem toe.’

Hij zweeg, streek met zijn tong langs zijn lippen; even bleef het puntje van zijn tong zichtbaar.

‘We kunnen hem daar toch niet zo laten staan, wat vindt u?’

Heidemann en Hanna wisselden een blik. Het gezicht van het jongetje was opeens heel volwassen. Zijn blonde wenkbrauwen waren samengetrokken, zijn voorhoofd was gefronst. Hij praatte met zijn vader van man tot man.

‘Wil je hem dan gaan halen?’

‘Ja,’ antwoordde het kind.

‘En waar moet hij dan slapen?’

‘In de kamer, op de bank.’

‘En hoe lang moet hij hier blijven, denk je?’

Het kind aarzelde even.

‘Een paar dagen,’ antwoordde hij.

‘En dan moet hij weer terug naar de brug? Dan heb je hem toch helemaal niet geholpen?’

Weer dacht het kind na.

‘Misschien kan hij wel altijd op de bank slapen. Natuurlijk kan hij dan als er gasten zijn niet naar bed. En als u thuis bent, stoort u hem. Misschien kunnen we de bank in mijn kamer neerzetten.’

‘Hou je zoveel van de man op de brug dat je hem altijd bij je wilt hebben?’

Even dook het beeld van het ongeschoren gezicht, het lage voorhoofd, de duistere ogen op in de herinnering van het kind.

‘Nee,’ zei hij weifelend, ‘helemaal niet,’ en toen, opnieuw vastberaden: ‘Maar hij mag niet in de regen staan.’

Heidemann schudde zijn hoofd op het kussen heen en weer. Zijn gezicht was zo uitgehold van vermoeidheid, dat Hanna beslist zei: ‘Je mag niet meer praten. Heini, vader is vandaag te ziek.’

Het kind keek naar haar op en zag de angst in haar blik. Hij keek met haar naar zijn vader. Een blos van opwinding steeg op van zijn hals naar zijn voorhoofd en zijn hele gezicht. Zijn ogen vulden zich met tranen, die hij met samengeknepen lippen inslikte.

‘Laat maar, Hannalief, het maakt niet uit, slapen doe ik later wel.’

Hanna’s gedachten sloegen op hol. Later slapen? Wanneer dan? Wat bedoelde hij? Ze volgde met wanhopige aandacht de woorden die Heidemann tegen de jongen zei.

‘Als ik weer beter word...’ – niet: als ik beter ben. Haar hart stokte. Wat lag er tussen toekomende en tegenwoordige tijd? Tussen die beide vormen lag het leven, zijn leven, haar leven. De rest van de woorden hadden geen betekenis meer: ‘...dan gaan we samen naar hem toe.’

Wie ging naar wie? Toen haalde Heidemanns blik, die even onrustig over haar gezicht gleed, haar terug uit haar uitzichtloze gepieker.

Heini en zijn vader voerden een mannengesprek. Hun zinnen waren kort en bondig als zwarte wegwijzers in een sneeuwlandschap. Daarbeneden lagen verscholen dalen, toegedekte weiden en rivieren.

‘Ze moeten huizen bouwen waar zulke mannen in kunnen wonen.’

‘Zeker, Heini.’

‘Ik wil huizen bouwen als ik groot ben. Is dat erg moeilijk?’

‘Je hebt veel jaren nodig om het te leren.’ Stilte. Toen vroeg de jongen tastend door.

‘Ik wilde ook dokter worden. Kan ik allebei?’

‘Als je heel hard werkt, misschien.’

‘Ik wilde eigenlijk ook zo graag brandweerman worden, maar dat wordt te veel zeker?’

Heidemann vermeed Hanna’s blik en antwoordde ernstig: ‘Ik denk het wel.’ Weer werkten de gedachten van het kind, ongemerkt gestuurd door zijn vader.

‘Hebt u veel mensen geholpen?’

‘Niet alle mensen die ik zou willen helpen, niet genoeg.’

‘Als ik heel hard werk en architect en dokter en brandweerman word, is het dan genoeg?’

‘Vast wel, jongen.’

Het kind keek hem onderzoekend aan, een beetje beledigd. Voor het eerst tijdens het gesprek had zijn vader niet echt eerlijk geantwoord. Getroffen door het stille verwijt voegde Heidemann toe: ‘Daar moet je heel sterk voor zijn, je zou wel duizend handen moeten hebben, en je hebt er maar twee.’

Hij richtte zich een klein beetje op, wat hem al heel veel moeite leek te kosten. De volgende schakel in het gesprek was verdwenen en Heini maakte weer een grimas om niet te huilen. Hij deed net alsof zijn neus jeukte.

‘Willen alle mensen helpen?’ vroeg hij toen.

Na een korte aarzeling antwoordde Heidemann naar waarheid: ‘Nee, niet alle mensen.’

‘U bent ziek omdat u te veel geholpen hebt.’

Dat was geen vraag, dat was een inzicht, dat hij triomfantelijk verkondigde. De regen was minder geworden, ook als ze stil waren, was het nog nauwelijks te horen.

‘Ik wil net zo worden als u,’ verklaarde Heini plechtig.

Daar wist Heidemann niets op te zeggen. De jongen met zijn mooie gezichtje, dat een open boek voor hem was, had opeens iets nietigs en breekbaars, wezensvreemd aan de tijd waarin hij opgroeide, blootgesteld aan en veroordeeld tot lijden. Even zou Heidemann willen dat hij anders was, stevig, grof, sterk.

Gegrepen door de gedachten die hij nauwelijks kon bevatten en de pijn die erachter lag, stond Heini op. Zijn koude, opgewonden handen pakten de warme hand van zijn vader, die rusteloos aan de deken plukte.

‘Maakt u zich maar geen zorgen, het komt allemaal wel goed.’

Die ongehoord volwassen, zakelijke uitdrukking leek alles te zeggen wat hij niet in woorden kon uitdrukken, en al klonk het zo komiek uit de mond van de jongen dat Heidemann met een hand voor zijn gezicht zijn glimlach verborg, lag er zoveel volwassenheid, tederheid en ernst in dat zinnetje, dat hij zich onverklaarbaar gerustgesteld en gelukkig voelde.

‘En nu als de wiedeweerga naar bed! Of dacht je soms dat we de hele nacht blijven kletsen?’

Nonchalant, om het spel niet te bederven, zei Heini zijn ouders welterusten, liet zich door Hanna kussen en liep in de wonderlijke kledij waarin hij was gekomen, met één blote en een aangeklede voet naar de deur.

Toen hij die zachtjes had dichtgedaan, rolde er voor het eerst die avond een traan over Hanna’s gezicht en trok een spoor over haar wang. Ze zwegen, en de stilte hing tussen hen in. Hun gedachten gingen heen en weer, vervlochten zich, vraag en antwoord tegelijk. Hanna vertoefde angstig zoekend in de toekomst. Ze bleef hangen in het ondoordringbare struikgewas. Heidemann streelde haar hand.

‘Er bestaat in onze taal geen uitdrukking voor wat mensen die het gemakkelijker hebben dan wij, bidden noemen,’ zei Heidemann heel zacht.

‘Dat begrijp ik... zo goed,’ en omdat er achter elke zin die ze zeiden een afgrond van afscheid en van overgave zat – hoewel haar hele wezen zich daartegen verzette – herhaalde ze fluisterend, terwijl ze haar hand op zijn voorhoofd legde, met ogen vol tranen de zin van het kind: ‘Het komt allemaal wel goed.’

Toen stond ze resoluut op en liep met de handen op de rug, met grote mannenpassen naar het raam. Ze stond een tijdje heel stil zonder zich te verroeren of iets te zeggen. Toen ze zich na een paar minuten omdraaide, sliep Heidemann. Zijn gezicht was heel vredig en leek op dat van de jongen. Hanna ging weer zitten en keek rustig naar dat gezicht. Ze had het gevoel dat deze slaap een wapenstilstand was, die zelfs de dood niet zou schenden. En het was alsof de stilte hem beschermend toedekte zoals sneeuw een landschap toedekt, dat er een grendel van onverwoestbaar ijzer tussen hem en het noodlot was geschoven, zodat het door geen enkele deur naar binnen kon. Ze voelde zich veilig en was niet meer bang.

Connecties

Samuel Hamburger zat in de kamer die hem was toegewezen toen hij een paar weken geleden naar zijn zoon in de stad gekomen was, omdat zijn ogen steeds slechter werden. Er gingen soms dagen voorbij dat hij die kamer helemaal niet uitkwam. Zijn zoon at zelden thuis, het kind at met de gouvernante, en de vrouw in haar eigen kamer. Alleen als er gasten waren en het huis gevuld was met geluiden en geroezemoes, speelden ze voor de gasten een gezellig gezinsleven. Maar Samuel Hamburger werd omwille van zijn gezondheid van dat soort gezelligheid uitgesloten. In het begin had hij zijn zoon verzekerd dat hij graag onder de mensen was, dat het voor hem een welkome afleiding vormde, maar weldra had hij het begrepen, en diep beschaamd zijn zoon de vernedering bespaard om zijn werkelijke motieven uit te spreken. Hij wist wel wat het was. Hij wist dat hij ondanks zijn nieuwe kleren met zijn gebrekkige Duits pijnlijk uit de toon zou vallen bij de elegante kennissen van zijn zoon. Met enige bitterheid realiseerde hij zich dat hij in dit huis een soort spook uit het getto was, de belichaming van een lastig slecht geweten dat elk moment voor de neus van zijn zoon kon staan. Wat was hij rijk geweest in zijn oude kamer, toen zijn droom nog ongeschonden was, en nog rijker toen hij die droom tegemoet reisde, een dag en een nacht ingeklemd tussen mopperende medepassagiers in een oververhitte wagon. Ontzaglijk gelukkig was hij geweest tijdens die lange treinreis, toen hij zijn droom naderde, ernaartoe reisde, als naar een berg die almaar groter wordt.

Maar nu was hij arm, omdat de weken in het huis van de werkelijke zoon de droom over de zoon hadden kapotgemaakt. Maar hij leefde, hij was niet vernietigd en hij was niet kwaad. Hij zat heel stil, met zijn bijna blinde ogen halfgesloten, de gele handen roerloos op tafel.

De geluiden uit het huis drongen door in de stilte. Uit de kinderkamer die boven de zijne lag, klonk een schreeuwende jongensstem – niet die van zijn kleinzoon, van wie hij hield. Kabaal en geschreeuw, dingen die op de grond vielen; wilde jongensspelletjes. Voetstappen in de werkkamer van zijn zoon, en, voor hem als geluid waarneembaar, het zwijgen in de kamer van zijn schoondochter, geen voetstap, geen enkel geluid. Dit huis leek een gevangenis met vele cellen, in elke cel zat iemand opgesloten in zijn eigen ondoordringbare eenzaamheid. Alleen de geluiden drongen door de muren heen en vormden een soort contact.

Er naderden voetstappen op de gang. Zijn oren hadden nog niet geleerd om de taak helemaal van zijn ogen over te nemen, hij kon nog niet raden wie het was. Het was niet het kind, dat soms bij hem kwam, niet zijn zoon, die elke dag even kwam vragen hoe het met hem ging. Waarschijnlijk een van de dienstboden. Zonder zijn hoofd om te draaien antwoordde hij zacht op het kloppen, en pas toen de voetstappen stilhielden en degene die de kamer was binnengekomen bleef staan, keerde hij zich met een ruk om en hield zijn hoofd naar de deur gericht.

‘Wie is daar?’ vroeg hij kortaf door de opwinding. Het antwoord liet even op zich wachten.

‘Ik ben het, Hilde.’ De oude man strekte zijn hand uit. Door zijn inspanning om het gezicht van de bezoekster te herkennen, traanden zijn ogen en zag hij nog minder. Het gezicht dat hem naderde was slechts een witte ronde vlek, waarin hij niets kon onderscheiden. Hij probeerde de trekken, die hij zich jarenlang had ingeprent van de foto die hij had, in te vullen in die witte vlek. Het lukte niet. Er werd een nerveuze hand in de zijne gelegd. Hij streelde hem beschroomd met zijn vingertoppen.

‘Wat mooi dat je komt, mijn kind,’ zei hij op hetzelfde moment dat zij haastig vroeg: ‘Hoe maakt u het vandaag?’

‘En jij, hoe gaat het met jou? Wat beter?’

‘Ja, dank u, beter.’

Haar stem, hoog en onzeker, elke toon vals aangezet en verscheurd, zei hem evenveel als een gezicht. Hij zag het voor zich zoals het er werkelijk uitzag, bleek, met halfopen mond, met een onrustige blik die overal langs gleed maar niets in zich opnam. Haar vingers tussen de zijne bewogen nerveus. Elke vinger afzonderlijk draaide en wrong zich met de angst van iemand die opgesloten zit. Hij liet ze los.

‘Bent u tevreden over het eten, papa?’

Die vraag verbaasde hem zo dat hij gehoorzaam antwoordde: ‘Ja, mijn kind.’

‘En het bed?’ vroeg ze verder. ‘Genoeg kussens?’

Het duurde even voordat hij zijn verlammende verbazing had afgeschud.

‘Wilde je me iets zeggen? Is er iets?’

Ze gaf geen antwoord. Het leek of de zinnen niet bij haar aankwamen. Hij stak onwillekeurig tastend een hand naar haar uit. De ruimte naast hem leek zo leeg dat hij vreesde dat ze was weggegaan, hoewel dat niet had gekund zonder dat hij het had gehoord. Hij raakte de stof van haar mouw aan, maar de arm ontglipte hem doordat zij haar hand omdraaide.

‘Bent u tevreden over de bediening?’ vroeg ze.

De oude man had het zweet op zijn voorhoofd door de inspanning en de zwakte. Het viel niet mee om zich te oriënteren, om te analyseren, hulp te bieden; een mensenziel kon je niet als een horloge uit elkaar halen en zo de nietige oorzaak opsporen waarom het niet meer liep. Hij antwoordde niet meer op Hildes derde zinloze vraag, hief zijn hoofd en zei heel zacht en ingespannen: ‘Je hebt zorgen, mijn kind. Spreek je uit. Je wilde toch je hart luchten? Daarvoor ben je toch gekomen?’

Hij wachtte. Zijn handen lagen met de handpalmen naar boven voor hem op tafel. Geen antwoord. De zijde van haar jurk ritselde een beetje.

‘Je bent niet gelukkig, er is iets wat je dwarszit. Misschien kan ik je raad geven. Een oude man heeft veel meegemaakt.’

Hij wachtte, weer kwam er geen reactie. Het was alsof hij praatte in het luchtledige, waarin zijn stem geen weerklank vond. De vrouw naast hem keek angstig om. De belangstelling van de oude man benauwde haar. Wat wilde hij weten? Waarom vroeg hij haar zo uit? Ze was gekomen om met iemand te praten, maar uitgesproken woorden zijn als deuren die achter je dichtvallen. Je sluit jezelf in, het wordt alleen maar erger.

Plotseling viel haar onrustige blik op de spiegel, die, totaal overbodig, in de kamer van de blinde was blijven staan. Ze zag zichzelf en begon te trillen. Het gekwelde gezicht van de oude man kwam op haar af als een roofvogel.

‘Ik moet nu gaan,’ zei haar stem, zonder dat ze het wilde.

De oude man, die juist iets wilde zeggen, zweeg even. Zijn laatste liefdevolle poging om zich uit te spreken, bleef achterwege. Het was alsof de leegte die van haar uitging hem gevangen had als in een net. Hij hoorde haar voetstappen langzaam, weifelend in de richting van de deur.

‘Waar ga je heen? Blijf hier, mijn kind!’

Ze leek even te aarzelen, maar een geluid van buiten de kamer joeg haar weer op. Hij stond op en liep achter haar aan, niet langzaam en tastend zoals anders, maar snel en zonder steun te zoeken, dwars door de kamer en hij bleef even in de deuropening staan als een triest standbeeld. Hij bedacht dat het zinloos was om achter haar aan te lopen, deed toch een paar stappen in de gang, hoorde haar vluchten als een dier, en wendde plotseling zijn hoofd naar boven omdat hij daar iets hoorde. Toen zijn blik bleef rusten op Hartung, die gevaarlijk ver over de trapleuning gebogen stond, trok deze snel zijn logge lichaam terug en liep rechtop de trap af naar zijn vader.

De ontmoeting tussen de twee mannen was voor het eerst openlijk vijandig. Max Hartung voelde zich betrapt door zijn vader, die in het afluisteren door zijn zoon de sleutel tot het gedrag van Hilde vond. Die sleutel heette angst. Angst had haar lippen gesloten gehouden, terwijl ze zo’n behoefte had om te praten, angst deed haar doelloos dwalen door het huis. En ook al had hij zelf zijn zoon vergeven omdat hij de prijs van de woede niet wilde betalen, nu brandde hij van verontwaardiging over het onrecht dat naar zijn idee de vrouw was aangedaan, en laaide ook zijn eigen pijn opnieuw op.

Max Hartung was de eerste die iets zei.

‘Wat deed Hilde bij u?’

‘Ze bracht me een bezoek,’ antwoordde de oude man koeltjes.

‘Waar hebben jullie over gepraat?’

Maar zijn vader, die trilde van verontwaardiging, was niet van plan zich een examen te laten afnemen.

‘Een gevangene heb jij in huis, geen vrouw; de angst voor jou heeft haar ziek gemaakt, het zal haar dood nog worden.’

Hartung weerde de overdreven woorden en gebaren af.

‘Zo erg is het nu ook weer niet,’ zei hij ironisch. ‘Dus mijn vrouw heeft zich bij u beklaagd.’

De oude man liet zijn handen zakken. Zijn driftige stem werd heel zacht, toen hij met gesloten ogen en de lippen op elkaar onverwacht en in plaats van een antwoord te geven zei: ‘Je bent slecht, mijn zoon.’

Die zin, die zonder enige pathos en schijnbaar buiten zijn wil om over zijn opeengeklemde lippen kwam, maakte diepe indruk op Hartung. Hij prikte door alle lagen van zijn grootheidswaan heen en raakte de zwakke plek van zijn onzekerheid. Zijn schrik werd nog versterkt door het gezicht van de oude man, dat nog steeds verstard was. Maar de schok sloeg om in woede over het onrecht dat hem werd aangedaan. Wat wist die oude dwaas ervan wat het hem kostte om het zwijgen te bewaren? Ieder ander had haar eruit gegooid. Hij had haar geïsoleerd. Hij negeerde haar, gaf haar geen kans zichzelf te rechtvaardigen. Was dat slecht? Stond hij niet duizendvoudig in zijn recht? Op dat moment, terwijl Hartungs woede een uitweg zocht, klonk er zo’n luid en doordringend gekrijs uit de kinderkamer boven hen, dat de beide mannen vreesden voor een ongeluk. Ze vergaten hun ruzie en vlogen naar boven, naar de kamer waar de jammerkreten vandaan kwamen. De oude man liep door zijn angst gedreven, tastend langs de leuning, zo snel de trap op dat hij maar een paar tellen na zijn zoon de kinderkamer bereikte.

Daar lag de kleine Harry ineengekrompen op het blauwe linoleum te schreeuwen. Hij trapte wild om zich heen en hield zijn in leren bokshandschoenen gestoken handen tegen zijn buik. Voor hem stond met een vuurrood gezicht de overwinnaar, Franz Meissner.

Toen de volwassenen binnenkwamen, veranderde de triomfantelijke uitdrukking van zijn gezicht in ongerustheid. Hij dacht aan de vermaningen van zijn moeder om zich netjes te gedragen als hij naar zulke deftige mensen ging. En nu lag die lafaard hier op de grond en zou hem met zijn gejammer de grootste trammelant bezorgen. Toen Harry met een snelle blik opzij de twee getuigen van zijn verdriet zag binnenkomen, begon hij vanuit zijn zwakte instinctmatig nog harder te schreeuwen om een beroep op hun medelijden te doen.

‘Wat is hier aan de hand?’ vroeg Hartung streng, terwijl zijn blik heen en weer ging van de ene jongen naar de andere en even rustte op het rode, gezonde gezicht van Franz Meissner, die half verlegen, half uitdagend naar hem opkeek. Die jongen, de zoon van zijn portier, die hij een paar dagen geleden voor de bank op zijn vader had zien wachten en die hij alleen had uitgenodigd om Meissner van zijn stuk te brengen, die sterke, brutale jongen, die in alles het tegendeel was van zijn eigen zoon, had Harry neergeslagen. Franz, die begreep dat hij in het voordeel was als hij vóór Harry zijn verhaal zou vertellen, antwoordde luid en zonder aarzelen: ‘We waren aan het boksen en ik heb gewonnen en toen begon hij te brullen.’

‘Hij heeft me in mijn buik geschopt,’ snikte Harry vanaf de grond. Franz zag dat hij terrein verloor. Hij voelde zich omsingeld door de drie leden van de familie, waarover zijn vader zich in weinig vleiende bewoordingen had uitgelaten. Hij moest zich verdedigen en had het recht om dat te doen met alle middelen.

‘Dat is niet waar,’ schreeuwde hij, ‘ik heb gewoon gewonnen en hij liegt.’

‘Jij liegt,’ zei Harry.

Zijn gehuil verstomde bij de monsterachtige leugen van Franz. Zijn driehoekige, smalle gezicht was gevlekt van het huilen, tranen liepen langs zijn grote, kromme neus. De donkerblauwe pupillen van zijn bijziende ogen gleden door de opwinding zijwaarts, zodat hij scheel keek. Bij de armzalige aanblik van zijn zoon voelde Hartung opnieuw de verbittering over het lot dat zijn verlangen naar een zoon had vervuld en hem vervolgens alle vreugde onthield die hij aan hem had kunnen beleven. Zijn woede over de aanvaring met zijn vader smeulde nog na en zocht een uitlaatklep. Maar toch had hij misschien nog partij gekozen voor zijn zoon tegen de vreemde jongen, als zijn vader niet naar Harry was toegelopen en had geprobeerd het kind te kalmeren, waardoor die, aangemoedigd door het medelijden, nog harder begon te huilen. Zodoende ontstonden er voor Hartung van meet af aan twee partijen: het meelijwekkende kind met de jammerende grootvader, en, los van hen, rechtop en sterk, de kleine Meissner en hijzelf. Dat gaf de doorslag.

‘Kom hier,’ beval Hartung zijn zoon. Het kind gehoorzaamde niet meteen, maar klampte zich vast aan de arm van zijn grootvader. Hartung herhaalde zijn bevel bozer. Toen pas liet het kind de arm los die hem toch niet kon beschermen, en kwam overeind.

Franz Meissner voelde zich al zeker genoeg van zijn zaak om met openlijke spot naar de oude man te kijken, die wel uit een van die krantjes geknipt leek waar zijn vader altijd zo om moest lachen. Toen keek hij naar Harry, die met knikkende knieën en een hangend hoofd naar zijn enorme vader toe liep. Franz’ mond stond een beetje open, zijn oren gloeiden van spanning. Harry bleef voor zijn vader staan. Zijn kin was gezakt tot op het gouden ankertje van zijn matrozenpakje, zijn zwarte haardos stond stijf en warrig op zijn hoofd.

‘Hou op met huilen,’ zei Hartung. ‘Een echte jongen stelt zich niet zo aan als iets een beetje pijn doet.’ Het kind knikte. ‘Niet veel kinderen hebben zulke trainingsapparaten en zo’n sportuitrusting als jij.’

Franz Meissner zuchtte bij die woorden en Hartung zag hem met liefdevolle bewondering zijn bokshandschoenen heen en weer draaien. Hartungs blik keerde met tegenzin terug naar zijn zoon.

‘Jij gaat nu met je vriendje een tweede ronde boksen, en ik zal erop toezien dat alles eerlijk gaat.’

‘Nee!’

‘Nee?’ Hartung ging vlak voor het kind staan, dat zijn hoofd zo ver achterover boog, dat het niet naar hem, maar met ogen vol tranen naar het plafond keek. Hij leek met zijn grote hoofd op het dunne nekje, de lange snavelachtige neus en het dunne haar, op een zielig, uit het nest gevallen vogeltje.

‘Ik wil niet meer boksen, papa,’ smeekte het kind.

‘Je zult bewijzen dat je geen lafaard bent, schiet op.’

Het kind wendde met tegenzin zijn blik af van het witte plafond en keek naar het boze gezicht van zijn vader.

‘Nee, papa,’ herhaalde hij, ‘dat is geen spelletje, het doet vreselijk pijn. En ik vind die handschoenen ook vreselijk. Ik wil liever met de trein of de bouwdoos spelen.’

Hartung keek van Harry’s tengere handen naar die van Franz Meissner, rode jongenshanden met brede sterke vingers en stevige muizen.

‘Trek je handschoenen maar weer aan,’ commandeerde hij Franz. ‘Harry gaat boksen.’ Hij pakte zijn zoon bij de schouder en duwde hem een stap in de richting van Franz.

‘Nee, papa.’

‘Vooruit!’ zei Hartung.

Harry ging rechtop staan en haalde diep adem.

‘Nee, papa.’ Nu was de stem schril en leek op een jonge haan die kraaien leert. Franz kon zijn lachen niet inhouden.

‘Wil je dan een pak slaag?’

‘Ja, papa.’ Dat klonk duidelijk opgelucht, want het was veel minder erg om slaag te krijgen dan zich nog eens met al zijn kracht te moeten verweren tegen de grotere, sterkere Franz, die hem uiteindelijk toch op smadelijke wijze tegen de grond zou slaan.

‘Ik vraag het je voor de laatste keer, Harry, zul je doen wat ik je opdraag?’

‘Niet boksen, papa.’

‘Goed dan,’ antwoordde Hartung zacht, ‘ik zal je die lafheid wel afleren.’

Hij greep het kleine onwillige handje van het kind.

‘Kom mee.’

Harry liet zich willoos meetrekken, maar bij de deur begreep hij opeens wat hem te wachten stond en zette hij zich schrap.

‘Niet opsluiten, niet opsluiten, alstublieft niet!’

‘Zul je dan doen wat ik je zeg?’

‘Nee, papa.’

Er was geen enkele uitweg meer. De taal leek geen andere woorden meer te hebben dan die twee. Hartung deed nog een stap naar de deur, het stijve lichaampje van zijn kind als een ding achter zich aan sleurend. Op dat moment werd de jongen door zijn zwakheid tot het uiterste vertoon van wanhoop gedreven, tot een hysterische poging om macht te krijgen door onmacht. Hij stootte met zijn hoofd tegen de deurpost, zijn handen verkrampten, zijn gezicht liep blauw aan, zijn ogen stonden glazig. De oude man had zich met moeite bedwongen om zich nergens mee te bemoeien, omdat dat toch alleen maar in het nadeel van het kind zou werken. Maar nu kon hij zich niet langer inhouden. Met opgeheven hand liep hij op zijn zoon af en probeerde hem tegen te houden.

‘Laat hem. Hij wordt ziek,’ riep hij. Maar Hartung antwoordde met de tanden op elkaar: ‘Laat dat maar aan mij over.’ Toen pakte hij het gillende kind met twee handen op en droeg hem trappelend en om zich heen slaand de trap op. Halverwege de trap verstomde het gebrul plotseling. De oude man en Franz, die opeens alleen tegenover elkaar stonden, hoorden alleen de stem en de voetstappen van Hartung. Franz keek met een onbehaaglijk gevoel naar de bespottelijke en angstaanjagende man, die met zijn lange zwarte jaspanden en zijn hoofd luisterend achterover deed denken aan de raaf Busch. Pas toen ze Harry weer hoorden huilen, heel zacht deze keer, zonder gegil en gesnik, stopte de oude man met ingespannen luisteren. Hij streek met zijn magere hand over zijn voorhoofd en Franz hoopte al dat die trieste spookverschijning hem vergeten was en de kamer zou verlaten, toen de oude man zich plotseling omdraaide en hem aankeek. Hij zag het gezicht van het kind heel vaag. Het leek duizendmaal groter dan het in werkelijkheid was. Een roze gezicht met dikke wangen, rode flaporen en een grijnzende mond. Er was geen taal mogelijk tussen zijn mond en de afstaande oren van dat gezicht, en tussen die grijnzende mond en zijn oren.

Franz was even getroffen door de peinzende blik in de bijna blinde ogen die op hem gericht waren, en waarin geen woede lag, maar alleen een verwonderd verdriet. Toen knikte de oude man en Franz zag voor het eerst op een menselijk gezicht een glimlach die niet voortkwam uit vrolijkheid en die niet verder kwam dan de mondhoeken, terwijl de ogen hun diepe ernst behielden. Vreemd genoeg kwam Franz niet op het idee dat hij de andere kant op kon kijken en zich kon onttrekken aan die blik. Hij doorstond hem met groeiend onbehagen, totdat de oude man, nog steeds knikkend, langzaam de kamer verliet, alsof hij het volkomen natuurlijk vond en in overeenstemming met zijn ervaring, dat de kleine vreemdeling nu als overwinnaar achterbleef, terwijl zijn kleinzoon boven huilde.

==

Nadat Hartung zijn zoon op zolder had opgesloten, was hij naar zijn werkkamer gegaan en had de deur op slot gedaan. Nu zat hij roerloos met zijn hoofd in zijn handen aan zijn bureau. Dit uur thuis was de eerste onderbreking van de spanning waarin hij al wekenlang leefde. Een dolle vaart langs steeds nieuwe klippen van schandalen. Je had een ongelofelijke taaiheid en meer dan gewone intelligentie nodig en je mocht geen moment moe worden of verslappen. En waarvoor? Voor wie? Voor zijn zoon, de erfgenaam? Hij zette even zijn gedachten stil en staarde naar de voorwerpen op zijn bureau zonder ze te benoemen. Vlekken op het donkere hout; geen vulpen, inktpotje, telefoon. Hij had behoefte aan rust, ontspanning, even alles loslaten, zoals andere mensen. Iets hebben waarvoor je thuiskomt, waarop je je verheugt als een kind – als een mens.

Een witte, vierkante vlek op de tafel werd weer een brief, en deed hem denken aan Adrians intriges, zijn gekonkel met Meissner. Een glimlachje speelde om zijn mond. Hartung was op de hoogte van elke stap die ze maakten, over hun gesprekken werd hij bijna woordelijk ingelicht. Meissner met zijn gewichtige gedoe en de samenzweerderige blikken die hij wisselde met Adrian, de dwaas! En tegelijk zo kruiperig en als de dood dat het avontuur hem zijn baantje en zijn carrière zou kosten. Toch zou hij nooit dat document gevonden hebben, als Hartung niet zo onbegrijpelijk nonchalant was geweest het in de la van zijn bureau te leggen en die meerdere keren als Meissner de post bracht met opzet zo ver open te laten staan dat zelfs de meest hopeloze detective hem zou hebben gezien. En Meissner was inderdaad in de val gelopen. Hartung stelde zich het gesprek voor tussen Meissner en Adrian, toen de eerste triomfantelijk was komen aanzetten met het document, waaronder Hartung in Adrians steile handschrift geschreven had: ‘Altijd tot uw beschikking.’ Het originele stuk, door Adrian ondertekend, lag veilig opgeborgen in Hartungs safe. Het was een inventarislijst van Adrians fabriek, waarvan Hartung zelf de taxatiewaarden te hoog had vastgesteld, om er te zijner tijd munt uit te slaan. Wanneer en hoe, dat wist hij nog niet. Bovendien had hij eerst nog wel andere middelen. Hij had er nog geen gebruik van gemaakt, want vooralsnog vervulde het document de functie die het belangrijkst was en de meeste prioriteit had, op de plaats waar het nu was.

En hier liepen zijn gedachten weer vast in de mist van somberheid. Woorden veranderden in betekenisloze, beangstigende signalen, die zinnen vormden als in een telegram dat niet te ontcijferen is. Op dat moment hoorde hij voetstappen op de gang. De huisknecht klopte aan.

‘Een dame, Herr Kommerzienrat.’

‘Wat voor dame?’

‘Mevrouw Heidemann. Het is dringend.’

Die naam zei Hartung niets, maar omdat hij opzag tegen het alleen zijn en er nog maar een kwartier voorbij was van het uur dat het kind op zolder moest zitten, deed hij de deur open.

‘Laat de dame maar binnenkomen.’

Hanna was inderhaast vertrokken. Haar hoed zat een beetje scheef naar voren en bedekte een deel van haar gezicht. Ze zag er bleek en vermoeid uit, wat ze snel met poeder en lippenstift had geprobeerd te camoufleren. Hartung zag de poedervlek op haar rechter neusvleugel, de lippenstift die de contouren van de mond accentueerde maar de mondhoeken wit had gelaten en de bruine ogen met de kringen eronder. Hij herinnerde zich nu dat hij haar een keer op een feest van het ziekenhuis had ontmoet.

‘Wilt u niet gaan zitten, mevrouw?’

Hanna ging zitten. Ze zakte diep weg in de leunstoel en het leek alsof ze elk moment, met haar hoofd tegen de leuning of gewoon voorovergebogen in slaap kon vallen. Ze ging rechtop zitten en begon met haar handen in elkaar, snel en zacht te praten.

‘Neemt u me niet kwalijk dat ik u thuis zo overval. Het is werkelijk brutaal van me. Zo goed kennen we elkaar niet.’ Ze streek over haar voorhoofd, want ze voelde een hoofdpijn opkomen.

‘Mag ik mijn hoed afdoen?’ Voordat Hartung antwoord had gegeven, had ze hem in haar hand. Hij stond op en pakte de hoed aan.

‘Wilt u uw jas misschien uittrekken?’

Ze schudde haar hoofd.

‘Nee, dank u.’ Haar haar, dat langs haar gezicht viel, maakte het nog smaller en witter. Ze streek het achterover en knoopte de kraag van haar jas los.

‘Het zou echt heel brutaal zijn,’ begon ze met een schuchter, scheef glimlachje, ‘als het niet zo vreselijk belangrijk was. Voor mij uiteraard.’

Het glimlachje kwam nu in haar ogen, die licht waren en bespikkeld met gouden puntjes. Voor het eerst zag Hartung hoe mooi dat gezicht was. Het had weinig charme als het passief en onzeker was, maar nu lichtte het van binnenuit op als een lamp.

‘Wilt u me misschien zeggen wat ik voor u kan doen, mevrouw?’

‘Ik ben bang dat u me eruit zult gooien,’ zei Hanna.

‘Dat denk ik niet.’ Hartung sprak zachter dan gewoonlijk. Hij voelde zich opeens een stuk beter, alsof hij een glas zware wijn had gedronken, dat een eind had gemaakt aan zijn naargeestige stemming.

‘U wilt aan het toneel en hebt een mecenas nodig, u hebt geërfd en wilt advies over hoe u uw geld moet investeren.’

Hanna’s gezicht betrok, haar oogleden trilden. Zijn luidruchtige vrolijkheid werkte op haar zenuwen, die al drie weken rust noch slaap hadden gehad. Flirten, charmeren moest ze. Maar plotseling leek het onmogelijk hier te zitten en dat dreunende gelach aan te horen en leek haar hele zorgvuldig geplande en voor Heidemann geheim gehouden onderneming klinkklare onzin. Waarom zou die man geld geven en zonder enige tegenprestatie een vreemde vrouw helpen, die hem niet eens kon beloven dat ze het ooit terug zou betalen. Het leek kinderachtig, romantisch en absurd.

‘Heb ik u aan het schrikken gemaakt?’ vroeg Hartung. ‘Ik ben een ongemanierde barbaar, dat hebt u toch wel gehoord.’

Hanna schudde haar hoofd.

‘Nee. Dat is het niet, alleen het praten valt me zo zwaar. Ik ben vreselijk moe, ik heb al zo lang niet echt geslapen.’

‘Dat is u aan te zien,’ zei Hartung. Hij werd nieuwsgierig naar het verhaal van deze vrouw.

‘Mijn man is heel ziek,’ zei Hanna. Ze stak haar hand uit en raakt de zijne aan. Nog één stapje verder en ze zou zich helemaal prostitueren, het was een hellend vlak. Maar terwijl ze sprak verdwenen haar scrupules. Haar hand, die ze met gebogen vingers voor zich hield, had dezelfde uitdrukking van lijden die nu ook onverholen op haar gezicht te lezen stond.

‘U houdt zeker heel veel van uw man?’ vroeg Hartung. Daar gaf Hanna geen antwoord op. Ze kon geen woord uitbrengen, en liet alleen heel even haar oogleden zakken. Hartung voelde zijn sombere stemming weer terugkeren. Waarom was die vrouw bij hem gekomen, wat ging hem dat allemaal aan, wie had het recht zijn tere punt te raken door zo met haar geluk te koop te lopen? Hanna liet haar hoofd rusten op haar gevouwen handen, hield Hartungs blik vast en vervolgde: ‘Eén jaar in de bergen en volledige rust kunnen hem genezen. Wij zijn arm. Het ziekenhuis kan hoogstens een maand bekostigen. Dat is niet genoeg. Ik weet het, ik heb geen recht om naar u toe te komen. Wat gaat ons lot u aan? Toch smeek ik u, zoals ik nog nooit een mens gesmeekt heb, ons te helpen.’

In Hartungs hoofd liepen de beelden door elkaar, terwijl hij tegelijk naar Hanna’s gloeiende gezicht keek. Wie zou ooit zo voor hém vechten? Je bent slecht, gefluisterd door opeengeklemde lippen – de woorden brandden nog in zijn hoofd. Zijn kind was ook anders geweest als het een echte moeder had gehad. Waarom had hij niet iemand die voor hem vocht, zoals deze vrouw vocht voor haar man?

Hanna zweeg. Het grote gezicht voor haar vervaagde en ze was een beetje duizelig. Waarom deze inspanning, waarom leverde ze zich uit aan een wildvreemde man. Ze kon het antwoord van zijn lippen lezen. Het spijt me, beste mevrouw, ik heb op het ogenblik grote verplichtingen. Of misschien nam hij die moeite niet eens. Dat had hij immers niet nodig. Hij zou nee zeggen zonder verdere uitleg. Ze begon werktuiglijk haar handschoenen aan te trekken. De woorden die Hanna hem in de mond legde, lagen inderdaad op Hartungs lippen. Waarom zou hij helpen, wie hielp anderen? Waarom anderen gelukkig maken als zijn eigen geluk onherstelbaar verwoest was? Hij was geen dwaas, geen filantroop. Mensen zijn roofdieren die elkaar verscheuren. Al het andere is bedrog. Je bent slecht. Slecht? Wie is er slecht, oude fantast? Als hij deze vrouw zou helpen, zonder enig motief, zonder enig profijt, was hij dan slecht? Kon iemand die zoiets deed een harde, liefdeloze vader, een slechte zoon, een wrede echtgenoot zijn? En opeens zag hij een mogelijkheid om te bewijzen dat wat hem overkwam onverdiend ongeluk was. Een triest, verwarrend lot, maar geen schuld, geen falen. Plotseling kon hij op de vleugels van deze daad boven de misère van zijn persoonlijk leven uitstijgen. Wie was er hier slecht?

‘Hoeveel hebt u nodig om een jaar met uw man in het buitenland te verblijven?’

Hanna legde met een plotselinge beweging beide handen op haar knieën en boog zich zo ver voorover dat haar hoofd bijna haar knieën raakte. Een beweging uit haar kindertijd.

‘U wilt... u gaat... Nee!’ Met bijna gesloten ogen hief ze haar gezicht op. Aan de wimpers hingen tranen. Heel even bewogen haar lippen zonder woorden te vormen. Toen zei ze snel: ‘In een bescheiden pension kun je voor twintig mark per dag iets vinden. De jongen moet ik bij mijn zus achterlaten. Met 800 mark komen we er.’

‘U hebt een zoon?’ vroeg Hartung.

Hanna knikte. ‘Ja, hij is bijna acht.’

‘En wilt u hem niet meenemen?’ Hartung groeide in zijn rol, die hem uitstekend beviel.

‘Willen?’ zei ze met een zucht.

‘Luister,’ Hartung stond plotseling op en liep naar haar toe. Hij legde even een hand op haar haar.

‘Ik houd niet van half werk. U neemt een fatsoenlijk hotel in een goed kuuroord. U neemt het kind mee en brengt het onder in een pension in de buurt. Ik geef u voorlopig een cheque van 10.000 mark. Als u meer nodig hebt, dan schrijft u maar. Afgesproken?’

Afgesproken? Hanna was opgesprongen. Ze liep naar hem toe terwijl hij de cheque uitschreef. ‘Ik begrijp het niet, waarom doet u dit?’ vroeg ze met grote ogen.

‘Ik stel één enkele voorwaarde.’

Hanna liet haar uitgestrekte hand zakken. Dus toch.

‘Ja?’ zei ze hard, terwijl ze langs hem heen keek.

Hartung lachte. ‘Niet dat u naakt in een bontmantel in mijn villa komt, dom meisje.’ Hij verwijlde even bij de aangename fantasie en vervolgde: ‘Ik wil graag dat u als u terug bent komt vertellen hoe uw man het maakt, en dat u uw jongen meeneemt zodat hij met de mijne kan kennismaken. Accepteert u die voorwaarde?’

Hanna had een kleur gekregen.

‘Neemt u me niet kwalijk,’ zei ze zacht en pakte Hartungs hand. ‘U moet zich wel voelen als de goede God persoonlijk. Ik heb geen woorden meer. Ik weet niet hoe ik u bedanken. Het is te veel.’

Hij hield Hanna’s handen even vast, maar liet ze meteen weer los. Hij ging helemaal op in zijn rol van de onbaatzuchtige vriend. Hij gaf haar hoed aan, die ze opzette zonder in de spiegel te kijken. Hij keek toe hoe ze, ook zonder te kijken, haar neus poederde, en gaf haar de cheque, die ze bijna op het bureau had laten liggen. Hij deed de deur open, draaide haar hand, die al in de handschoen stak, om, en kuste haar op de huid tussen het eerste en tweede knoopje.

‘U hebt mij een grote dienst bewezen. Ik moet u bedanken. Het allerbeste, mevrouw!’

==

De oude Hamburger had lang in zijn kamer zitten luisteren voor hij besloot de zware en avontuurlijke tocht naar zijn kleinzoon te ondernemen langs de steile zoldertrap, die hij nog nooit had beklommen. Hij had geluisterd naar de stemmen uit de werkkamer van zijn zoon en afgewacht of hij naar boven ging om het kind te bevrijden, maar toen dat niet gebeurde, had hij besloten zelf te gaan. Voorzichtig, voetje voor voetje langs de trapleuning naar boven. Daar had hij de grote sleutel in het slot gevonden, en het kind, klein, roerloos, niet meer huilend, weggekropen achter een grote dekenkist. Harry had ondanks zijn angst voor het donker, dat van alle kanten kraakte, piepte en zuchtte, die hem naar de keel vloog, en in zijn mond en oren kroop, hardnekkig geweigerd de zolder te verlaten voordat zijn vader hem kwam halen, en de oude man alleen gesmeekt bij hem te blijven.

Zo zaten ze naast elkaar op de grote dekenkist. Het warme handje van het kind lag vreedzaam in de droge hand van de grootvader. De angst was door de aanraking en de menselijke nabijheid helemaal van hem af gevallen. De duisternis lag roerloos en donker als een hond aan hun voeten. Het rook naar stof, leer en hout. Alles was anders dan anders. Harry was een beetje duizelig, zoals wanneer je ziek bent geweest. Dat was wel prettig. De oude Hamburger had verteld, getroost, gepraat, en hoe rustiger het kind werd en naarmate zijn angst verdween, hoe zwaarder hem de woorden vielen. Daar zat hij in het donker, net als het kind, medeplichtig door zijn medelijden, hulpeloos, met hem gestraft. Zijn gedachten, niet gericht en helder, maar ongeconcentreerd en troebel, zochten in de beelden van het verleden naar een fout. Ergens had hij een steek laten vallen, een verkeerde stap gezet. Hij kwam er niet achter, hoe hij zich ook inspande. De beelden kwamen op hem af en werden steeds vager in plaats van helderder. De momenten ordenden zich niet, maar vielen over hem heen, net als wanneer hij met alle geweld dingen probeerde te zien. Maar misschien kon die ongrijpbare verwarring toch uit de weg geruimd worden, als hij maar een spoor, een streepje licht kon zien. De hand van het kind lag warm en zacht in de zijne, en even hoopte hij met alle vuur van zijn liefde op een wonder dat de jongen zou behoeden.

‘Hebt u papa ook opgesloten toen hij een jongen was?’ vroeg het kind na een korte stilte.

‘Nee.’

‘Waarom niet?’

‘Bij ons was niets waar ik hem had kunnen opsluiten,’ antwoordde de oude man aarzelend.

‘Jammer!’ riep Harry heftig en opgewonden. De stem, nog zwak en schor van het huilen, werd vaster.

‘Als u hem had opgesloten, had hij ons niet opgesloten. Weet u wat ik doe als ik groot ben?’

‘Nee,’ antwoordde de oude man nauwelijks hoorbaar.

‘Als hij oud is en bij mij komt, sluit ik hem op in de kelder.’

De oude man beefde. Hij deed zijn ogen wijdopen. Ze brandden en stonden vol tranen. Hij zag niets. Het licht was heel ver weg en hij was even bang als het kind eerder.

==

Toen Hanna was vertrokken, viel Hartung keihard uit de hemel van zijn altruïsme en plofte neer in zijn bureaustoel. Door het contrast tussen een vrouw als Hanna en datgene wat hij miste, voelde hij zijn eigen leegte nog sterker. Maar opnieuw werd hij in zijn gedachten gestoord door kloppen op de deur.

‘De heer Von Adrian wenst u te spreken, Herr Kommerzienrat.’ Hartung hoorde aan de stem van zijn huisknecht dat Adrian al naast hem stond.

‘Ik ben niet thuis voor meneer Von Adrian. Ik ben er niet.’

‘Meneer Hartung...’ fluisterde de huisknecht, maar werd onderbroken door Adrian.

‘Zegt u tegen de Kommerzienrat dat ik weet dat hij thuis is.’

Hartung antwoordde niet en deed deur niet open.

Hij zou wel opendoen. Hij wilde veel te graag dat Adrian bij hem kwam. Maar hij moest eerst maar even wachten en de vernedering ondergaan om niet te worden binnengelaten. Hij zou de deur niet intrappen. Hij kon moeilijk tekeer gaan in een vreemd huis. Hij moest wachten, als een hond op het fluitje van zijn baas. Hartung ijsbeerde door de kamer, telkens hetzelfde aantal stappen. Hij voelde geen nervositeit, geen onzekerheid, alleen een aangenaam prikkelend gevoel van macht. Toen deed hij langzaam de deur open.

‘Komt u binnen.’

Eén blik op Adrian en zijn gevoel van macht groeide. De man was zijn arrogante air kwijt. Het enige wat hij bezat, zijn correcte houding, was plotseling verdwenen, zelfs zijn pak zat opeens niet goed meer. Op dat moment was het Hartung die over de beste manieren beschikte, alsof de ander ze had laten vallen en hij zich snel gebukt had om ze op te rapen.

‘Wat verschaft mij de eer van deze tweede inbreuk in mijn huis, meneer Adrian?’ Maar Adrian was ook zijn sarcasme kwijt, het ging niet meer om kwetsbare plekken, schaamte en eer, en woordgrapjes – er was een andere spanning, het was een staat van beleg.

‘Ik heb weinig tijd.’

‘Wat mij betreft had u zich de moeite kunnen besparen. Ik ben niet voor niets buiten de stad gaan wonen.’

‘Laat de grapjes maar achterwege, Hartung,’ zei Adrian kalm. ‘U was nergens te vinden, ik moet u spreken.’

Hartung haalde zijn schouders op. ‘U weet dat ik de laatste weken onverdiend in opspraak ben. Mijn transacties worden in twijfel getrokken. Dat kost ongelofelijk veel tijd.’

‘Ik ben vanochtend bij de politie ontboden,’ zei Adrian langzaam. ‘Waarschijnlijk ben ik de volgende die wordt opgesloten, precies zoals u in gedachten hebt.’

‘Dat hangt van u af.’

Adrian begon op en neer te lopen. Zonder Hartung aan te kijken, smeet hij zijn vragen als stenen door de kamer.

‘Waarom laat u mij volgen? Waarom bespioneert u mij? Wat heeft dat allemaal voor zin? Wilt u mij de gevangenis in laten draaien of wat wilt u eigenlijk van mij?’

Hartung legde zijn vingertoppen tegen elkaar aan en liet ze spelend op en neer wippen. De duimen en wijsvingers vormden een hart.

‘Mag ik u, gezien het feit dat we allebei weinig tijd hebben, die vraag teruggeven?’

Adrian liep twee stappen naar Hartung toe. ‘Dat is heel simpel,’ zei hij. ‘Ik wil het origineel.’

‘Werkelijk?’ Hartung hield op met zijn vingers te spelen.

‘Ik sta altijd voor wat ik ondertekend heb,’ riep Adrian.

‘Volgens de tradities van uw stand staat u tot mijn beschikking.’

‘Maar,’ vervolgde Adrian zacht en nadrukkelijk, alsof Hartung niets gezegd had, ‘ik sta niet voor wat mij is afgeperst. Ik verlaat deze kamer niet zonder dat papier.’

‘U hebt geen gevoel voor humor, Adrian,’ begon Hartung zachtjes, ‘u begrijpt niet dat iemand een passie kan hebben. Dingen waaraan hij om de een of andere reden waarde hecht. Niet omdat hij ze gebruiken wil, maar gewoon uit passie. Er is niets wat mij ertoe zou kunnen bewegen dat document uit handen te geven.’

‘Niets?’ vroeg Adrian. Hij greep in zijn zak alsof hij zijn sigarettenetui wilde pakken, en stond opeens met zijn Browning in de aanslag voor Hartung. ‘Ik heb niets te verliezen, ik heb ook mijn passies. Geef op dat papier of ik schiet u neer.’

‘Zo, zo,’ zei Hartung, met opeengeklemde lippen. ‘Afpersing tegen afpersing. Ik wacht.’

Hartung vertoonde geen spoor van angst. Zijn vlezige gezicht vertrok niet, zoals Adrian verwacht had, de grote handen bleven rustig en het was oprechte opluchting waarmee hij zei: ‘Geen slecht idee, Adrian, ik heb namelijk ook niets te verliezen.’

Adrian aarzelde. De onverwachte wending bracht hem in verwarring. Hier was geen sprake van een van Hartungs trucjes. Hij voelde duidelijk de bereidheid om te sterven bij de ander, die moord in een geschenk veranderde en van de moordenaar een vriend maakte. Terwijl Adrian daar stond en zich geen raad wist met de rol die hem was toebedeeld en die hem uit de rechte, sterke baan van de haat wierp, begon Hartung te praten.

‘Houd de revolver maar in uw hand, hoewel ik niet zal proberen te bellen of te telefoneren. Met uw welnemen stellen we het moment nog heel even uit. Ik ben ijdel genoeg om te hechten aan een epiloog.’

Adrian liet zwijgend zijn wapen zakken.

‘U zult een heel mild vonnis krijgen, misschien wordt u wel helemaal vrijgesproken, want het motief is eer. Een woekeraar en parasiet vermoord je niet; die stel je terecht. Wacht even, Adrian, zo meteen kunt u schieten, ik zal u het plezier niet ontnemen. U zult schieten omdat ik u geholpen heb op mijn manier, maar toch, geholpen, omdat ik u een bestaan en werk heb gegeven, en omdat de eer u gebiedt een man zonder eer niets verschuldigd te zijn. En u zult schieten omdat uw eer van u verlangt dat u zich verbeeldt dat ik u geruïneerd heb. U zou morgen al inzien dat dat niet klopt. Maar als de feiten zouden worden gecontroleerd, zouden die kloppen. De zakenmoraal is niet dezelfde als uw aristocratische moraal. Daarom zijn er banken, om de geldstroom zo nodig in een andere bedding te leiden teneinde kredieten te verkrijgen die dood kapitaal weer meenemen in de stroom. Dat is net zomin zwendel als eb en vloed. De enige truc is dat het vloed moet zijn op het moment van controle. U zult schieten omdat u op een landgoed ter wereld bent gekomen terwijl ik zo vrij ben geweest op eigen kracht een positie te veroveren, die u uit zwakheid niet kon behouden.’

‘Geef me dat papier,’ zei Adrian werktuigelijk, bijna smekend, want ondanks dat hij met een revolver tegenover een ongewapend man stond, was hij toch de onderliggende partij, en hij wilde een eind maken aan deze bespottelijke situatie.

‘Er is iets wat u mij niet kunt vergeven, Adrian,’ zei Hartung en hij keek hem strak aan. ‘Namelijk dat u mij bestolen hebt. De tweede keer met een kinderachtig stukje papier. Als dat het is wat u nodig hebt om uw eer te redden, hebt u aan mij een lastige getuige. Schiet nu maar, dan hebt u niet gestolen. Vooruit, ik heb een hekel aan wachten.’

Die laatste woorden meende hij al niet meer. Hij was al weer ver weg van het donkere water waarin hij zonder huivering een blik had geworpen. Elke zin was een sprong uit die afgrond, een sprong naar de veiligheid. Maar nog één keer lokte het spel met het gevaar.

‘Maar wacht nog even, misschien wordt u toch niet vrijgesproken. Misschien hebt u pech en zijn de juryleden gespuis dat geen idee heeft van eer. Misschien zijn zij van mening dat u belang had bij mijn dood, en niet alleen een moreel belang.’

Zijn leven hing aan een zijden draad. De revolver, die al een bespottelijk stuk speelgoed was geworden, werd weer een wapen. Maar een seconde voordat de ander schoot, sloeg Hartung met één zin zijn vijand de Browning uit handen.

‘Of misschien,’ zei hij langzaam, ‘nodigen ze het personeel van Bucheneck uit als getuigen, de dienstmeiden en de knechten. Mag ik u een glas cognac aanbieden?’

Adrian had de revolver op het bureau neergelegd. Hij had hem bijna laten vallen. Hij was wreed uit het pathos van de wreker in de bespottelijke rol van de betrapte inbreker gedrongen. Hij kon geen woord uitbrengen en wist zich totaal geen houding te geven. Hij draaide zich om en wilde zonder groet de kamer verlaten.

Hartung stond op. ‘Wacht toch even. Neem om te beginnen alstublieft uw revolver mee. Ten tweede geef ik u het papier. Voor mij is de aardigheid eraf. Het is net als met een grammofoonplaat die je grijs hebt gedraaid – opeens heb je er genoeg van.’

Hij liep naar de safe die tegen de muur van de kamer stond, opende die en hield Adrian een blad papier voor. Hartung moest naar hem toe lopen en het hem in de hand drukken, voordat hij het aanpakte.

‘Ja ja, het is het origineel,’ zei hij toen Adrian het omdraaide. Adrian voelde geen enkele voldoening nu zijn wens vervuld was. Het was net als een ontmoeting met een beminde of gehate persoon die te laat plaatsvindt; je hebt jarenlang alles naar hem afgezocht en als je hem ziet, voel je niets dan een grote leegte en een verwondering over die leegte. Hij wilde weg uit deze kamer, zonder om te kijken; weg uit dit huis, uit deze stad, uit de wereld, ergens heen waar het lot hem niet meer op welke manier dan ook in contact kon brengen met de man die hij hier achterliet.

Hartung leunde met zijn handen op het tafelblad en keek Adrian na, die vertrok als een man in een droom die dwars door muren loopt, tussen voorbijrazende auto’s door en over bruggen die doormidden breken, onder daken die instorten. En hij werd opeens kwaad om die vlucht langs onbegaanbare wegen en tegelijk voelde hij een scherpe, ondragelijke pijn, die hem ertoe dreef Adrian terug te roepen uit zijn droom en hem terug te halen naar de werkelijkheid en het juk waarin ze beide gespannen waren.

‘U hebt helemaal niet naar mijn vrouw gevraagd.’

Adrian, die de knop van de deur al vasthad, bleef staan.

‘Het gaat niet zo best met haar. Wij krijgen een kind, Adrian.’

Wij... Adrian hield de knop vast zonder de deur open te doen. Wij – dat klonk hen aan elkaar, als de lengte- en dwarsbalk van een kruis. Het maakte hen tot Siamese tweelingen die, elkaar verafschuwend, elk een kant op proberen te vluchten, maar door de natuur aaneengesmeed zijn, zodat ze elkaar niet kunnen vernietigen zonder ook zichzelf te gronde te richten. Adrian staarde naar de muur, alsof daar zojuist een spookhand in vervagende letters een woord had opgeschreven. Hartung keek naar zijn ontstellend bleke gezicht en voelde het soort medelijden waarmee een soldaat kijkt naar het jongensachtige, doodstille gezicht van zijn vijand die hij zojuist na een zware strijd heeft overwonnen; hij zou geen moeite hebben gespaard om de foto’s en bezittingen van de ander naar de rouwende moeder te brengen, hij had vol respect zijn ogen neergeslagen voor haar huilende ogen, en haar zacht met oprecht gemeende bewondering hebben verteld over zijn grote moed.

Verhuizing

Anna Müller liep met haar jongste de trap af, dat wil zeggen, achter hem aan, want Karli gleed op zijn pas verstelde broek bliksemsnel over de leuning, terwijl zij, voorzichtig een grote doos met gestreken wasgoed dragend, langzaam de trap afliep. Ze boog zich over de wankele leuning en riep gedempt: ‘Karli, kom eraf!’

Maar de waarschuwing kwam te laat, want net toen de jongen stralend en met een tintelend gevoel in zijn benen met een grote zwaai van de leuning sprong, vloog de deur van het conciërgehokje open, vloog er een magere vrouw naar buiten en kwam op hem af. Ze leek in haar grijs-zwarte katoenen jurk en met haar dunne, benige vingers, die ze naar de jongen uitstrekte, op een hongerige spin die ongeduldig in een hoekje van het conciërgehok had zitten wachten op het signaal dat er een prooi naderde. Alleen kon zij ook nog schreeuwen, tenminste als je het schelle gekijf dat via het rode, rimpelige kalkoenennekje uit het pruimenmondje kwam, zo kon noemen.

‘Daar heb ik je weer betrapt hè, bengel. De trapleuning naar z’n mallemoer helpen, zodat hij boven op fatsoenlijke mensen valt als ze naar beneden gaan, het kan hun dood wel worden, smerig duivelsjong dat je bent!’

De kleine Karli probeerde zich los te wringen uit de magere handen, maar werd belemmerd doordat hij koste wat kost wilde vermijden dat lelijke, behaarde gezicht te zien, waarvan de hete adem als een giftige wind langs zijn wangen streek.

‘Laat me los,’ gromde hij tussen samengeknepen lippen. Hij probeerde met zijn ellebogen in haar buik te stompen en schopte naar haar benen, waardoor zij hem alleen nog maar steviger vasthield.

‘Dat zou je wel willen, hè. Fatsoenlijke mensen de trapleuning op hun hoofd gooien...’

‘Ik heb niemand de trapleuning op zijn hoofd gegooid,’ schreeuwde het kind. Op dat moment verscheen Anna op de laatste trede van de trap, verhit van het snelle lopen zette ze haar doos neer, liep naar de conciërge en probeerde haar arm te grijpen, maar ze kreeg alleen de stof te pakken.

‘Laat die jongen los, mevrouw Reuter.’

‘Iemand moet zich toch met die kwajongens bemoeien, als hun eigen moeder het niet doet,’ siste mevrouw Reuter. Toen ze zich tot Anna wendde, verslapte haar greep om de pols van de jongen even; precies tijd genoeg voor Karli om zich met een pijlsnelle beweging los te rukken en zich achter de rok van zijn moeder te verschansen. De vrouwen taxeerden elkaar. De spitse, nijdige vogelkop van de veel langere mevrouw Reuter stak dreigend boven Anna’s ronde, ouder wordende kindergezicht uit.

‘Ik straf mijn kinderen zelf wel, maar alleen als het nodig is.’

Mevrouw Reuter giechelde.

‘Nou, dat zie je, hoe die opgevoed zijn. Uw dochter hangt op straat rond met jongens, en uw zoons hebben geen fatsoen in hun lijf, ze groeien op voor galg en rad.’

Anna’s brede gezicht werd rood tot in de haarwortels. En met haar blik op de platte borst van de andere vrouw zei ze zacht en hatelijk: ‘Wat weet een vrouw als u eigenlijk van kinderen af?’

Een paar tellen was juffrouw Reuter sprakeloos, alsof die woorden als een mes dwars door het katoen van haar jurk en haar platte borst in haar hart waren gestoken. Opeens voelde ze de schraalheid van haar lichaam, van haar magere, uitgedroogde vlees, de leegte van haar hart, en had ze de neiging om als een roofdier het zachte mollige vrouwenvlees van de botten van haar rivale te scheuren. Maar toen spoelde ze de smaad en vernedering weg met een stroom van scheldwoorden, aantijgingen en spot: je wist niet eens van wie die kinderen waren en wat waren het voor kinderen; misbaksels van een armeluiskinderen.

Anna liep met de jongen aan de hand naar de voordeur, maar mevrouw Reuter versperde haar de weg en het zou onmogelijk geweest zijn om aan haar gif te ontsnappen, als mevrouw Reuters aandacht niet opeens was gevangen door iets anders, wat haar in hoge mate interesseerde.

Van de binnenplaats klonken geluiden van een paard-en-wagen die stopte, de opgewonden, huilerige stem van een vrouw met een vreemd, zangerig accent, het kwade gescheld van een man, en kinderstemmen. Mevrouw Reuter duwde de deur open en liep naar buiten. De sensatie van de intocht van de nieuwe bewoners eiste al haar aandacht op zodat er geen energie meer over was voor de ruzie met Anna Müller.

Op de binnenplaats stond een grote platte kar met een mager paard ervoor, dat door een woedende kleine man bij de teugels werd vastgehouden.

‘Of u betaalt hier wat we afgesproken hebben of u kunt uw rotzooi zelf naar boven sjouwen, terwijl ik de politie haal.’

De vrouw droeg een versleten blauwe fluwelen jurk en hoge schoenen, die zo afgedragen waren dat ze er scheef en wankel op stond. Ze hield haar hoofd gebogen en rommelde in haar tasje. Het haar hing slordig voor haar ogen, ze streek het met een hand weg terwijl ze met de andere al het geld uit het tasje schudde.

‘Dit is alles wat ik heb en de rest kunt u...’ ze aarzelde even, ‘over een paar dagen komen halen.’

‘Over een paar dagen,’ bromde de man, maar hij stopte het geld in zijn zak, liet het paard los en liep naar de kar met de sjofele meubels, slordige bundels en met touwen dichtgebonden koffers. Midden in de rommel zaten drie kinderen op een matras, achter een soort hekwerk van opgeklapte ijzeren bedstellen, door kussens zonder slopen beschut tegen koffers en kisten. Het waren twee kleine jongetjes en een groter meisje. Met grote ogen volgden ze de gebeurtenissen vanuit hun veilige schuilplaats. Er waren verschillende ramen opengegaan; mensen bogen voorover om alles goed te kunnen zien.

Mevrouw Reuter stond met de armen over elkaar en met een kwaadaardige blik de armzalige huisraad, de donkere kinderen en de slordige, nerveuze vrouw op te nemen. Ook Anna was op de drempel naar de droevige intocht blijven staan kijken. Haar blik werd steeds weer naar het bleke meisje met de grote ogen getrokken dat met gevouwen handen stil tussen haar beweeglijke broertjes zat. De kwetsbaarheid en de droefheid in dat gezichtje wekten de wonderlijke wens om het kind in haar armen te nemen en weg te dragen, het als een vogeltje in haar grote handen te nemen en het ergens naar een veilige, warme plek te brengen.

De ontevreden voerman en mevrouw Reuter hadden meteen contact. Hij was een kast aan het afladen, waarvan de deuren openvielen toen hij hem met een bons neerzette.

‘Dat verrekte Poolse tuig ook,’ schold hij. En mevrouw Reuter deed een stap naar de wagen toe en viel in: ‘Nou, hier krijgen we wat moois in huis. Niet één heel meubelstuk hebben ze, maar wel een piano en drie kinderen.’

Het meisje was voorzichtig van de kar geklommen, de kleinste jongen was gaan huilen en hoe meer zijn moeder probeerde hem stil te krijgen door angstig haar hand op zijn mondje te leggen en hem af te leiden met de ketting met glazen kralen die ze droeg, hoe harder hij begon te huilen. Intussen ventileerde mevrouw Reuter haar verontwaardiging tegen de voerman.

‘Je zou ze gewoon niet binnen moeten laten. Met dat volk zit je binnen de kortste keren onder de wandluizen!’

De jonge vrouw draaide zich om, terwijl ze zich tevergeefs probeerde te verweren tegen het schreeuwende kind op haar arm dat haar in het gezicht sloeg, en tegen de aantijgingen van mevrouw Reuter. Anna zag het verhitte, gespannen gezicht tussen de bruine lokken en vroeg zich af waar ze die vrouw toch eerder had gezien. Iets in die volle lippen, de val van het haar, kwam haar bekend voor. Maar ze kon het niet thuisbrengen. Pas toen de donkere ogen zich vulden met tranen en de vrouw ze even sloot in een poging ze te bedwingen, zag ze opeens dat gezicht voor zich op een brancard, met de lange wimpers, de witte wangen en het sluike haar. En toen zag ze het gezicht met een heel klein hoofdje naast zich, dat ze met kussen bedekte. Het kleine meisje, dat er verloren bij stond met magere blote beentjes en een te kort jurkje, was van Karli’s leeftijd. Bijna acht. En nu ze zeker was van haar zaak en getroffen werd door het bijzondere toeval van dit weerzien, liep ze op de snikkende Lea af met een glimlach zo vol warmte en blijdschap dat Lea’s tranen opdroogden en ze verwonderd naar die dikke vrouw met het grappige zwarte klokhoedje keek, die op haar toe kwam lopen alsof ze een geliefde, langverwachte zuster was.

‘Weet u het niet meer?’ zei Anna met haar diepe stem, ‘ik ben Anna Müller, wij lagen bij elkaar op zaal toen we deze twee hier gekregen hebben.’ Bij die woorden legde ze een arm om Karli en Manja, die voor hem stond. De beide kinderen, die elkaar verlegen en schuw hadden staan bekijken, vonden dat grappig en glimlachten naar elkaar.

‘O ja,’ riep Lea blij. ‘Nu weet ik het weer.’ En ook voor haar dook een beeld op: twee dunne, grijze, stijve vlechtjes op een wit kussen, aan weerskanten van een breed gezicht dat als het glimlachte, jong werd en prachtige tanden had. De herinnering aan de avond dat Manja aan de vreemde borst was gelegd kwam terug.

‘U was zo goed voor ons – ik ben het nooit vergeten! Woont u hier ook?’

‘Ja, op de vierde verdieping,’ zei Anna.

‘Wij op de derde.’ Lea’s blik gleed over het huis met de grauwe, kille gevel, maar plotseling leek het een thuis dat rust beloofde en misschien geluk, als dat nog bestond. De man was begonnen de meubels naar boven te sjouwen. Je hoorde hem in het trappenhuis praten met mevrouw Reuter.

‘U zult zich hier best thuis voelen,’ zei Anna, ‘en trekt u zich maar niks aan van...’ Ze maakte haar zin niet af, maar wees naar het huis, waaruit nog steeds de kijvende stem klonk. ‘Daar luistert niemand naar. Ik ga snel mijn was afleveren. Als u klaar bent met uitpakken, gaan we samen koffiedrinken. En ik zeg het eens en voor al: als u iets nodig heeft, komt u naar mij.’

Ze gaf Lea een hand, aaide het jongetje op haar arm over zijn vuile, behuilde wang, de grotere over zijn krullenkop en keek om naar Karli.

Maar die stond niet meer naast haar. Hij was met Manja op de wagen geklommen, waar ze op de knieën voor een kist lagen en probeerden door de spleten te kijken en iets te pakken dat nog ingepakt zat. Anna liep naar hen toe.

‘Ik heb zijn oor,’ riep Manja opgetogen. ‘Hij is heel groot, en vroeger kon hij piepen als je op zijn buik drukte. Maar daar is hij nu te oud voor. Ik ben eigenlijk ook al te oud voor hem. Hij heeft een glazen oog net als de blinde mannen die met hun hond door de straat lopen, weet je wel?’

Karli knikte.

‘Tuurlijk,’ zei hij heel mannelijk en kortaf.

‘Het andere heeft mijn broertje Munio uitgekrabd. Daarom moet ik nu extra voor mijn beer zorgen.’

Karli stak een vinger door de spleet in de kist. ‘Enorm,’ zei hij. Dat was het favoriete woord van zijn grote broer als hij iets als heel bijzonder wilde aanprijzen.

Anna stond er versteld van hoe het gezicht van het meisje veranderd was, hoe stralend van levenslust en overmoed ze was, en ze moest lachen om de uitdrukking van verrukte bewondering waarmee haar zoontje met zijn lichtblauwe ogen naar haar keek.

‘Nou, Karli, ik geloof dat jij liever hier wilt blijven en helpen met uitpakken tot ik terugkom.’

De jongen kreeg een kleur.

‘Als u het goed vindt,’ zei hij met zijn hoofd een beetje scheef.

‘Natuurlijk jongen, help maar flink mee, ik ben zo weer terug.’

Ze knikte Lea nog een keer toe en ging weg.

De man kwam terug en tilde twee kisten van de wagen. ‘Rotklus,’ mopperde hij, terwijl hij voorovergebogen met de kisten op zijn rug naar het huis liep. Lea, die zodra Anna’s brede rug verdwenen was, weer nerveus en onzeker werd, pakte zonder het kind neer te zetten een volle mand op, waaruit een gebutste pan op de grond rolde. Karli en Manja bukten tegelijk om hem te pakken. De kleine Munio stond betoverd achter het paard, dat voortdurend met zijn staart zwaaide en ermee tegen zijn flanken sloeg. Hij strekte vol verlangen zijn handje uit naar de zwarte zweep, maar trok het verschrikt terug zodra hij hem aanraakte. Manja streelde Lea’s mouw en keek naar haar bezorgde gezicht.

‘Ga maar vast naar boven, maminka, Karli en ik maken hier alles wel af, hè, Karli?’

‘Goed, Manja, misschien doe ik dat dan maar?’ Ze zei het vragend, alsof er nog iemand toestemming moest geven, en toen zei ze onverwacht: ‘Goed dan,’ en liep vlug naar binnen.

‘Ze is heel moe,’ zei Manja snel, met een onderzoekende blik op Karli, of hem misschien iets grappigs of raars opgevallen was aan het gedrag van haar moeder.

‘Tuurlijk,’ antwoordde Karli, ‘van verhuizen word je moe.’ Toen pakte hij met een ruk een volgepakte emmer op, die veel te zwaar voor hem was, en hij tilde hem van de wagen met opeengeknepen lippen en een vuurrood gezicht.

‘Goh, wat ben jij sterk,’ zei Manja.

‘Helemaal niet zwaar,’ antwoordde hij hijgend.

Op dat moment viel Manja’s blik op haar broertje, die met een onmiskenbare bedoeling naar de paardenstaart reikte. Manja liep naar hem toe en trok hem naar achteren.

‘Dat mag niet, het paard kan je trappen, hè, Karli?’

‘Ja, het kan trappen,’ bevestigde die, trots dat ze hem er als hogere instantie bij haalde. En hij voegde nog toe: ‘Met alle vier hoeven.’

Munio begon te huilen. Hij wilde aan de paardenstaart trekken en was boos dat Manja met die vreemde jongen praatte en niet met hem, en alleen doordat ze hem liet meehelpen met afladen, lukte het hem tot bedaren te brengen. Beladen met alles wat ze maar konden dragen, liepen ze het huis binnen, hijgend van ijver en inspanning. Manja droeg de wastobbe, Munio het wasbord en de lijn, Karli had al het beddengoed op elkaar gestapeld, zodat zijn ronde gezichtje er tot zijn neus achter verdween. En ze waren zo ijverig en zo serieus dat zelfs de onvriendelijke voerman hen grijnzend aanmoedigde en mevrouw Reuter, die in de deur van de portiersloge stond, hen zwijgend liet passeren.

Toen de man was vertrokken, na een laatste dreigement dat hij terug zou komen en de politie zou inschakelen als hij zijn geld niet kreeg, begon Lea in het wilde weg dingen uit koffers en kisten te pakken en op te bergen in de kasten, die niet tegen de muur geschoven, maar gewoon lukraak ergens neergezet waren. Ondanks haar somberheid en de deprimerende vieze muren en de muur vol krassen ontstond er door de vrolijkheid van de kinderen een feestelijke stemming. Manja danste en klauterde juichend over de omgekeerde stoelen.

‘Een mooi huis, een goed huis, een goed, mooi huis! Hier komt mijn bed.’ Ze liep naar de hoek van de kamer en schoof met Karli, die haar als een betoverde schildknaap volgde, het ijzeren onderstel van haar bed naar het raam. Ze ging op haar rug op de kale ijzeren stangen liggen en liet haar hoofd naar beneden hangen, zodat ze door het raam heen een stuk van de blauwe lucht kon zien.

‘En als ik ga slapen, kan ik de maan zien en honderdvijftigduizend sterren van puur, puur zilver!’ Ze sprong op, nam Karli’s hoofd tussen haar handen en liet hem een grote, lichte wolk zien, die hoog boven het dak hing.

‘Een zwaan, zie je wel, een zwaan.’ En toen hij de andere kant op keek, riep ze enthousiast: ‘Zie je het dan niet? Kijk daar, de hals en de vleugels, hier, nu waait hij uit elkaar, nu is het een berg, een heel hoge berg.’

‘Met sneeuw erop,’ zei Karli, met zijn hoofd nog steeds tussen haar handen.

‘Nu is het een waaier,’ riep Manja.

‘Een ladder,’ schreeuwde Karli.

‘O, wat is het mooi hier, mooi hier, mooi.’ Ze liet zijn hoofd los, liep bij het raam weg, danste, kopjeduikelde op de grond en paradeerde toen naar de stapel wasgoed als een trotse haan, met haar beentjes naar binnen gedraaid, de mond spits als een snavel. Met haar hoofd verwaand scheef en met opgetrokken schouders imiteerde ze zo precies een haan dat de kinderen kraaiden van de pret, nog voordat ze op het beddengoed was geklommen, dat een mesthoop moest voorstellen, en een bedrieglijk natuurgetrouw ‘kukeleku’ uitstootte. Ook Lea stopte met opruimen en keek glimlachend toe. Karli schudde van het lachen. Hij drukte zijn handen tegen zijn buik en wiegde in zijn heupen, terwijl Munio zich op zijn vuile beentjes sloeg en de kleinste over de grond rolde van de pret.

‘Ze kan ook een varken en een kat,’ riep Munio.

‘Doe de kat,’ riep kleine David, ‘doe de kat.’ En Manja dook in elkaar, haar knieën tegen haar ellebogen gedrukt, zette een hoge rug op en kroop vleiend van de een naar de ander, gaf kopjes tegen de knieën van de kinderen en tegen Lea’s arm, spinde en miauwde. Het was zo’n kabaal en gelach, gejuich en geschreeuw dat Lea haar handen tegen haar oren drukte, haar voorhoofd fronste en er opeens moe en zorgelijk uitzag. Terwijl de andere kinderen bleven schreeuwen, verstomde Manja onmiddellijk. Ze liep naar Lea toe en aaide over haar wang.

‘We hebben veel te veel lawaai gemaakt, hè, maminka? Hebt u hoofdpijn? Zal ik anders de kinderen meenemen, zodat u rustig kunt uitpakken?’ fluisterde ze. Lea knikte, en Karli, die Manja gevolgd was als een schaduw, terwijl de beide broertjes nog met elkaar over de grond rolden, viel ijverig in: ‘Ik zal je wat laten zien, het is niet zo ver, een afgebrand huis, alleen de muren staan er nog. Je kunt er de hele stad zien. Ik heb er een hol gemaakt. Er is ook een kersenboom, het zijn krieken, maar ze zijn best lekker. Ga je mee?’

Manja was verrukt. ‘O, mag het, maminka? We nemen de kinderen mee, dan hebt u rust. Zeg ja.’ Ze drukte haar gezicht tegen Lea’s wang.

‘Goed. Maar blijf niet te lang weg,’ zei Lea, ‘het is al laat.’

En Karli, als een echte man en beschermer, verzekerde: ‘Ik let wel op de kinderen.’

Daarna waste Manja, ondanks hevig verzet, de handjes en gezichtjes van haar broertjes, fluisterde tegen Lea dat ze in een mum van tijd terug waren en toen slopen ze, op Karli’s aandringen, zachtjes de trap af. Hij had haar dolgraag zijn kunstje met de leuning laten zien, maar dat stelde hij uit tot een andere keer. Ze liepen door een straat met lelijke huizen, sloegen een modderig landweggetje in dat door omheinde weilanden liep. Op een plek waar het prikkeldraad was neergetrapt, glipten ze erdoorheen en even later stonden ze op een terrein dat op een verwaarloosde tuin leek. Er lagen oude dakpannen en gebroken flessen, waar Manja haar broertjes zorgzaam bij weg trok, en er stonden mooie oude bomen. Voor hen liep het terrein steil naar beneden en ze keken uit op de rivier met de vrachtboten en aan de overkant de schoorstenen van fabrieken, een huizenzee, kerktorens die erbovenuit staken, en boven dat alles, niet onderbroken door daken en muren, spande zich een weidse, melkachtig blauwe avondhemel.

Op het hoogste punt van de helling, vanwaar je dat allemaal overzag, stond een stuk muur op de verkoolde fundamenten van het huis.

Manja stond stil om zich heen te kijken. Haar ogen waren groot en straalden; het leken parels die het licht in zich opnemen, vasthouden en weerspiegelen. Haar mond stond half open, ze hield haar hoofd een beetje achterover, de gewelfde neusvleugels bewogen, terwijl ze diep en gelukkig ademhaalde.

‘En waar is de kersenboom?’ vroeg Munio.

Karli bracht de kinderen naar het boompje, dat vlak bij de muur groeide. In de bovenste takken hingen heel kleine, groenige kersen.

‘Ik heb nog nooit kersen zien groeien,’ zei Manja opgetogen.

‘De onderste heb ik al afgeplukt,’ verontschuldigde Karli zich. ‘Als ik had geweten dat jij kwam, had ik ze laten hangen.’ Hij liet hun het hol zien dat hij van stenen en een verbogen kachelpijp had gemaakt, en het lukte hem de belangstelling van de teleurgestelde jongetjes te wekken. Intussen klom hij met Manja op de muur, waar je op kon zitten als op een brede stenen bank, met een schitterend uitzicht over de rivier. De lucht werd purperrood en de schijf van de zon, die door een fabriekspijp aan de overkant in tweeën werd gesneden, daalde langzaam en verdween.

‘Ik had zo gehoopt dat hij in de rivier zou zakken,’ zei Manja droevig.

‘Volgende maand,’ troostte Karli, dan gaat hij iets verderop onder, daar bij dat witte huis, dan zakt hij in de rivier, en nog later achter die stapel hout daar.’

‘Jij weet wel verschrikkelijk veel,’ zei Manja. Dat bestreed Karli niet.

Terwijl de beide jongetjes blikjes, stenen en scherven verzamelden, bespraken zij wat je hier allemaal kon spelen en bouwen; een echte tuin, als je pitten en zaden in de grond stopte. Misschien een hut van stenen, waar je later in kon wonen, als je er bedden van stro en mos in maakte en tafels en stoelen timmerde van een paar planken.

‘Ik kon in m’n eentje niet zoveel beginnen,’ zei Karli verontschuldigend.

‘Mijn broers en zussen zijn te groot en de andere kinderen die ik ken, wilde ik de muur niet laten zien. Jou wel,’ zei hij blozend, zonder haar aan te kijken. Dat was een regelrechte liefdesverklaring.

Karli’s wangen en Manja’s haar waren purperrood van het laatste licht, en Manja was helemaal de tijd vergeten en haar belofte dat ze snel terug zou komen. Het was zo mooi om hier te zitten, terwijl de weilanden donkerder werden en de bomen waziger, en om over alles te praten wat ze samen konden doen nu ze in één huis woonden en misschien naar dezelfde school zouden gaan en in dezelfde vakanties konden spelen. Als kleine David zich niet met een sardineblikje in zijn vinger had gesneden en was gaan huilen toen er een druppel bloed uitkwam, waren ze allebei vergeten dat ze naar huis moesten. Nu sprong Manja, uit haar spel en dromen gerukt, van de muur, kalmeerde haar broertje, en trok snel de kinderen mee, geschrokken dat het al zo laat was en al donker begon te worden. De kleinste moest ze bijna voortslepen, omdat hij opeens moe en bang was. Ze deed het met liefde. Ze was gelukkig.

‘Morgen gaan we hier weer naartoe,’ zei ze tegen Karli, ‘en elke avond, tot we groot zijn.’

En Karli, die voor haar uitliep en beschermend de weg wees, zei blij en toch met de ernst van een belofte: ‘Elke avond, totdat we groot zijn.’

Zwijgend liepen ze langs het prikkeldraad waarachter de donkere weilanden lagen en door de straten met huizen die niet meer lelijk en schril in het zonlicht stonden, maar die met hun verlichte ramen als ogen in het donker keken. En het was heerlijk om in dat lichtschijnsel, dat wit glanzend op de straatstenen viel, geruisloos voort te gaan, alsof je over de Melkweg liep.

Dagboek

Toen Ernst Heidemann na een halfjaar in Zwitserland voelde dat hij beter werd, nam hij in zijn grote vreugde over zijn terugkeer in het leven de oude gewoonte uit zijn jeugd weer op om de gedachten die bij hem opkwamen vast te leggen in vluchtige notities. Tijdens de oorlog had hij dat ook geprobeerd, maar weer opgegeven. Het tempo van die dagen was te hoog geweest, te wisselend, alles wat je wilde vastleggen, was zodra je dat deed al verstard en waardeloos als leeggeschoten patroonhulzen. Het was onzinnig om te proberen te reflecteren over dingen die je alleen maar kon doorstaan als je er niet over nadacht. Nu, in de diepe stilte van deze maanden, de eerste rustpauze na ononderbroken jaren van werken, kwam de wens weer bij hem op, en toen zijn mateloze behoefte aan rust en slaap van de eerste weken gestild was, ging hij vaak ’s nachts, als Hanna en het kind sliepen, aan zijn bureau zitten om de gedachten die hem uit de slaap hielden tegelijk af te weren en vast te leggen, door ze op te schrijven.

Juni 1929. Heerlijk, dit gevoel van terugkeer. Daar lag ik, alleen, als een vis in het zand, en opeens haalt de zee me terug, in één grote omhelzing. Opeens is er weer water. Een blauw, glanzend oppervlak. Het is anders dan de laatste opleving uit de ziekte, de bedrieglijke geluksdroom van de genezing.

Het is een werkelijke terugkeer. Dezelfde overweldigende terugkeer van het leven die zich ontplooit in de onvolprezen heerlijkheid van de natuur om je heen. Ik moet wel al heel ver weg zijn geweest om het zo intens, met elke vezel van mijn lichaam te voelen. Het is alsof ik als volwassene opnieuw ter wereld kom; zo kijk je alleen als je de dingen voor de eerste keer ziet. Als je de wereld voor de laatste keer ziet, zijn de dingen veranderd en vervormd door de schaduw van het afscheid. Mijn lichaam is niet langer wit als een lijk, maar gebruind, de haren op mijn borst groeien als lichte halmen.

De wirwar van grashalmen als ik languit in een weiland lig, zo hoog dat de halmen en aren plotseling tot in de hemel groeien en de gouden en de dikke blauwe kevers en de ijverig voortzeulende mieren over de wolken krabbelen...

Een overwoekerd stuk muur in het zonlicht: wat een weelde, wat een pracht! Velden vol narcissen: witte hellingen vol sterren, wiegelend in de wind. Je ruikt ze overal, het maakt me dronken. De taal heeft niet eens een woord voor die geur, waarmee je je hem kunt inprenten. Al die geuren. Bloeiend gras, sleutelbloemen, oranje bergpapavers, alpenroosjes tussen het gesteente op de hellingen. Alles wat hierboven bloeit is intenser. Ook de planten in het dal zijn kleuriger, geuriger, groter.

Het water, dat overal vandaan komt, en de wind die in je gezicht blaast, je de adem afsnijdt als je over de bergkammen wandelt. De wind, die ’s morgens aanvalt op de hagelwitte gordijnen van neteldoek, ze opbolt als zeilen, ze uiteenrukt zodat je de lucht ziet, die al blauw wordt. Die witte, opbollende gordijnen, dat rukken en trekken, die drang om op te staan en naar buiten te gaan, je in de nieuwe dag te storten, dat is voor altijd in mijn herinnering gegrift, en zal voor altijd verbonden zijn met dit voorjaar van de terugkeer...

Er zijn vele soorten stilte. De stilte van de ochtend in het bos voordat de zon opkomt. Gekraak van takjes, ruisen van beekjes, kwinkelerende vogels, de bellen van het vee in de verte op de bergweiden.

De stilte van de middag, als geen blad beweegt en de lucht trillend boven de weiden staat, de bergen tegen de lucht alsof ze getekend zijn, de traag zwaaiende staarten van het grazende vee. Soms hoor je in de verte een bel als een koe met zijn kop schudt of met zijn vel trekt of met een luie beweging van zijn staart de vliegen wegjaagt die glimmen in het zonlicht op zijn flanken.

De stilte van de houten balken in de zon. De mensen zitten in de koelte van de kamer, in de bloembakken hanganjers met vlezige rode en witte kelken. Zoemende, glanzende zwermen insecten erboven. Op de binnenplaats beneden bij de put, een houten regenton die overloopt.

De stilte van de avond. Als de zon verdwenen is, als de lucht alle kleuren krijgt en het vee terugkeert, aangespoord door de lange, hoge roep van de alpenherders. De omtrek van de dieren steekt reusachtig af tegen de verblekende contouren van de bergen; geen koe of paard meer, maar een wonderlijk, blauw wolkendier.

De stilte van de nacht is de onuitputtelijkste, stilste stilte. Het is bijna licht van de sterren, maanlicht op de beekjes over de zilverachtige hellingen. Versluierde weiden, met de donkere silhouetten van de hooischelven. Ik kijk naar de wereld zoals mijn zoontje een paar dagen geleden keek naar een zeldzame vlinder die zomaar op zijn hand kwam zitten en die hij roerloos en verrukt bewonderde. Je zou de wereld met al je zintuigen in je willen opnemen, je vooroverbuigen en haar opslurpen als het water dat over het mos stroomt. Je zou helemaal op willen gaan in alle geluiden zoals in het ruisen van een schelp aan je oor, je zou de wereld willen aanraken en voelen zoals het warme vel van een koe, de gladde schil van een appel en de koelte van de emmers bij de put, de ruwe tong van een kalfje dat je hand likt. Lucht inademen en weer uitademen, adem, het machtigste, grootste geschenk. Je borstkas ermee vullen, opblazen als een ballon en uitademen, lang, diep uitademen. Ik ben verliefd, dronken, duizelig van de wonderen van deze wereld, waarin ik opnieuw geboren ben...

En er is ook mijn eigen stilte. Geen nieuwsgierigheid, geen bezitsdrang, maar roerloosheid, bijna afweer. Hanna noemt het de Goede-Vrijdagstemming. Maar er is niets verdrietigs aan, het is wachten, je terugtrekken, luisteren naar je innerlijke stem. Uit die stilte trekt het leven me met twee armen naar zich toe, alsof het niet mag. Een van de favoriete zinnen van mijn moeder, waar ik vaak om moest lachen: ‘Ik weet niet hoe jij het noemt, ik noem het schaamteloos.’

En toch is het geen vlucht uit de tijd waarin ik leef naar het paradijs. Ik weet wel dat die volmaakt blauwe lucht waarnaar ik eindeloos kan liggen kijken, naar de vogels en de wolken die voorbijtrekken, dezelfde lucht is waarin eskaders oorlogsvliegtuigen elkaar zullen ontmoeten. Ik zie dat blauw in het volkomen besef van hoe grijs en donker het kan worden. Waarom zwicht ik niet voor de verleiding van de dromen van Rousseau; waarom niet terugkeren en iedereen oproepen ook terug te keren, waarom niet het eenvoudige, pure leven van de mensen hier leven, waarom spreek ik geen banvloek uit over de steden, over onze tijd en onze techniek?

Omdat dat een kinderachtige sabotagepoging zou zijn. Een verwarde achterwaartse vlucht, een oplossing voor opgeschrikte vleermuizen; de goede oude tijd, die eeuwige mythe van teleurgestelde mensen. Het verleden idealiseren in plaats van je in te spannen voor het nu.

Scheppen is een tegennatuurlijke inspanning. Om de weg naar de vernietiging, die elke vooruitgang in zich heeft, af te buigen, is die ademloze menselijke inspanning nodig. Wat ben ik toch een dokter in hart en nieren! Wat is mijn beroep verworteld met mijn levensovertuiging. Ik moet de plek vinden waar de juiste gedachte wordt aangetast door het gezwel van de halve waarheid en de kanker van de leugen. Mijn ontzaglijke hoogmoedswaan is dat ik blijf geloven in de verantwoordelijkheid van de mens, in de kracht van de gedachten, een geloof dat door geen twijfel aan het wankelen kan worden gebracht... Ik ken het onheil dat ideeën kunnen aanrichten, de ineenstorting, de rampen die ze brengen! Het zijn lawines die het aanzien van de wereld veranderen. Ik weet dat ideeën een bepaalde levensduur hebben, dat ze vergrijzen en uiteindelijk sterven, dat een idee dat van de denkende mens kan worden losgekoppeld, springstof is die soms na eeuwen weer wordt herontdekt, opgepoetst en tot marktkoopwaar gemaakt.

Kort levende en lang levende ideeën, schijnbaar niet ontleedbaar, als de basiselementen, ‘eeuwige waarheden.’ Maar zelfs radium bleek ontleedbaar.

De idee van de liefde (niet het gevoel) is een revolutie tegen de natuur. Een vlam die brandde in de profeten van het Oude Testament, een idee die stierf en opnieuw verrees met Christus, en zelfs lang na zijn dood voortleefde in vlees en bloed. Die pas veel later stierf dan hij; toen de mens oorlogen ontketende, zijn stempel drukte op de eeuwen en een karikatuur maakte van zichzelf, toen men zijn beeltenis stempelde op de munten waarmee men betaalde voor de schanddaden van de geschiedenis. De kruisiging van een idee.

De idee van het recht van de mens, gelijk recht voor allen. Een leus, een gemeenplaats. Wat een weg heeft die idee afgelegd: tot een cliché dat elk kind in de mond neemt. Er zijn mensen voor omgekomen op de brandstapel. Toen was hij eeuwenlang dood en herrees, leefde en brandde, tot hij vlammend werd verwezenlijkt in de Franse Revolutie. Wat een weg voor een idee: van de zolderkamer van Marx tot de organisatie van het wereldproletariaat...

Ik zie de wraak die de twintigste eeuw neemt op de negentiende. De reactie op de overschatting van het idee van de menselijkheid en de vrijheid – die een sjabloon geworden was, blind voor de werkelijkheid dat de meeste mensen geen andere vrijheid hadden dan die om te sterven. Ideeën onttroond, heerschappij van de techniek, sport, bokswedstrijden, gedachten die niet leven en mensen die niet denken. Dat is het beeld. Een slagveld. Verminking van wat organisch vergroeid had moeten zijn, door één bloedstroom gevoed. Hoe kun je je onttrekken aan eb en vloed, de getijstroom die door de eeuwen heen gaat?

De gedachte aan Duitsland is als een boze droom. Een jeugd in verwarring, bedorven door een oorlog die ze niet heeft meegemaakt, zonder toekomst, zonder enige zekerheid. Ze grijpen net als kinderen en primitieve volkeren naar de felst gekleurde kralen, het meest aantrekkelijke, ze luisteren naar de luidste trompetten. Een vreemd en nooit eerder vertoond fenomeen. De jeugd gooit wat er aan vrijheid over is weg als een kapot stuk speelgoed, verlangt naar onderwerping, uniform en bevel...

Een vergaderzaaltje in de winter. Het is lang geleden, voor de oorlog. Ik was een jongen. Een spreker voor het katheter. Een lelijk gezicht met onvergetelijke ogen, een zachte, hese stem: ‘Er zijn twee soorten propaganda, de zoete en de bittere propaganda.’ Hij sprak de ‘i’ uit als ‘ie’, met een buitenlands accent. ‘Ik zal jullie leren de bittere propaganda. De zoete propaganda zegt: “Er is helemaal geen berg en als er al een berg is, is hij niet steil, en als hij al steil is, dan zijn er geen stenen.” Ik zeg jullie: de weg is lang, de berg is hoog, er liggen stenen op het pad en die stenen zijn scherp. Maar je moet de weg gaan, en waarom?’ Zachte, onvergetelijke stem: ‘Omdat er geen andere is. Dat is de bittere propaganda.’

Dat raakt me nog steeds. Maar wie wil de bittere propaganda nog horen in een tijdperk dat Burckhardt profetisch ‘le siècle des simplificateurs terribles’ noemde?

Wat is mijn taak in deze wereld, die mij opnieuw geschonken is en die me zo dierbaar is? Ben ik alleen maar een man die ideeën meedraagt die allang dood zijn – net als die moeder die haar allang gestorven kind zorgzaam ingestopt rondreed in de kinderwagen, tot het haar met geweld ontnomen werd en zij vluchtte in de waanzin, waarin ze het voor altijd kon vasthouden, wiegen en in slaap zingen? Een dwaas, voor wie de menselijke waardigheid een brandende werkelijkheid is en die voor niets ter wereld zijn vrijheid van gedachte zou prijsgeven, die voor de meeste mensen tegenwoordig slechts een holle frase uit het verleden is? Wat ben ik voor een merkwaardig fossiel? Een treurige ichtyosaurus in deze tijd van wolkenkrabbers?

Ik zie zo haarscherp voor me wat er is gebeurd en wat er zou moeten gebeuren... Een landschap van het denken. Twee stromen, die zich steeds verder verwijderen van de vruchtbare bodem van het leven, en steeds verder uit elkaar gaan. Daartussen ligt een stuk woeste grond, dat steeds groter wordt, dor, vol stenen, onvruchtbaar, met gevaarlijke kraters waaruit elk moment gloeiende, verwoestende lava kan spuiten.

Hier heb je de ene stroom. Niet gemakkelijk te volgen en na te lopen met al zijn vertakkingen. Zijn oorsprong is het doorbreken van oerangst en bijgeloof. Het zoeken naar wat algemeen als waarheid geldt. De weg naar de wetenschap. Een juiste en noodzakelijke weg. Maar er vindt een vreselijke dijkdoorbraak plaats. De nachtmerrie van de tovenaarsleerling. De monsterachtige golemsgedachten hebben zich losgerukt van de denkende mens. Er is niemand meer die verantwoording aflegt. Een grandioze technische ontwikkeling die zich voordoet als vooruitgang.

Het positivisme van de ingekapselde, geïsoleerde wetenschap heeft vrijwel alle problemen opgelost en draagt de resterende problemen op aan de toekomst. Mensen en ideeën drijven steeds verder uit elkaar. En de kloof wordt opgevuld met zoete propaganda. In plaats van met enorme, duizendmaal tot mislukken gedoemde, steeds nieuwe menselijke inspanning. Wetenschappelijke heilslegerleuzen, en de reactie daarop: catastrofes, oorlogen.

Wereld zonder mensen!

En de andere weg: mens zonder wereld. De bittere weg van de eenzamen, de enkelingen. De weg van Nietzsche en Kierkegaard. Je opsluiten, luisteren naar je innerlijke stem, een gigantisch ik zonder jij. Onontkoombare waanzin en zelfverafgoding.

Steeds woester en eenzamer wordt het eiland tussen de stromen die uit elkaar lopen.

Een ander beeld: beide zijn onvolkomen. De beide vleugels van het leven zijn niet verbonden. Alleen als ze met elkaar vergroeid zijn, alleen als beide vleugels worden uitgeslagen, lukt de vlucht. Dat is het vliegtuig van de toekomst, het hoogstnoodzakelijke doel van de menselijke inspanning. En die moet geleverd worden, voor de gruwelijke wraak van de wereld op de mens en de mens op de wereld plaatsvindt en er niets meer over is dan het steenachtige, woeste land tussen de beide stromen.

Ik loop als een hospik in de oorlog over de nachtelijke slagvelden van de menselijke ideeën. Ik zou mijn oor op hun borst willen leggen, ik wil hun pols voelen of ze nog leven en of ze nog warm zijn. De doden wil ik begraven voordat ze tot ontbinding overgaan, maar de levenden wil ik terugbrengen, spalken, verbinden, genezen, want een wereld zonder ideeën is een trieste en verlaten wereld. Het is pijnlijk om aan te zien. Als een zondagmiddag in een klein stadje: een paar mensen achter hun bierpul, een paar lawaaierige kinderen, gerinkel van borden, ergens uit een huis steeds hetzelfde hakkelende, stumperige pianospel. Het doet pijn om mensen grommend als honden met de kluif van hun illusies naar een hoekje te zien rennen, en hoe ze van zich afbijten als je aan hun bot komt. En je eigen eerlijkheid doet pijn en de verantwoordelijkheid, die verbiedt dat je een middel aanprijst dat alle wonden heelt, omdat dat middel niet bestaat. En er zijn momenten dat je de oprechte kwakzalver uit het diepst van je hart benijdt. De bittere propaganda doet pijn.

==

==

Tussenspel

##

Vijf kinderen bij de muur

Bij de muur, waar ze al bijna vier jaar elke zaterdag- en woensdagavond samen hadden gespeeld, wachtten Karli, Franz, Harry en Heini op Manja, die vandaag voor het laatst kwam, omdat ze de volgende dag met haar moeder en broertjes naar een andere stad zou verhuizen. De zaken van haar vader gingen zo goed dat hij zijn gezin liet overkomen.

Karli en Franz hadden de hele middag al gewerkt aan de voorbereidingen van het afscheidsfeest dat hier zou worden gevierd en dat een grote verrassing voor Manja moest zijn. Ze hadden papieren slingers om de boomstammen gedrapeerd, rode en groene lampions aan de takken gehangen, bepaald waar de vuurpijlen zouden worden afgeschoten en op welke drie plekken ze de Bengaalse kaarsen precies tegelijk zouden aansteken. De blauwe in het ondergrondse hol dat ze samen tot een geheimzinnig doolhof hadden uitgebouwd, de groene onder de klimeik, waarin de zelfgemaakte schommel hing, de rode bij de muur zelf, zodat het zou lijken of hij in brand stond.

Dat hadden ze allemaal zorgvuldig en meerdere keren doorgesproken en nu was er niets anders meer te doen dan het fluitje afwachten waarmee Heini, die op de heuvel op wacht stond, het signaal zou geven dat Manja in aantocht was. Heini had erop aangedrongen dat hij die taak kreeg, ook al was het nog zo mooi om vuurwerk aan te steken, omdat hij hoopte Manja nog even alleen te spreken. Harry had een kleedje op de muur gelegd met papieren bordjes erop en daar ijswafels op gelegd. Als Manja niet snel kwam, zou het ijs helemaal gesmolten zijn.

‘Hangen de lampions niet scheef?’ vroeg Karli. ‘Anders vliegt het papier straks in brand.’

‘Ze hangen precies recht,’ antwoordde Franz, die gehurkt bij de ingang van de onderaardse gang zat.

Karli greep de onderste tak van de klimeik, trok zich op en klom, voorzichtig vanwege de slinger, in de boom.

‘Komt ze er al aan?’ vroeg Harry van beneden. ‘Het ijs smelt.’

‘Nee, ik zie nog niks. Zal ik snel naar huis lopen en haar halen?’

‘Je kunt het toch nog wel vijf minuten uithouden?’ hoonde Franz.

‘Poeh, uithouden! Het is alleen maar omdat we dan met het feest kunnen beginnen.’

Toen waren ze even stil en de glans van het aanstaande feest verbleekte bij de gedachte aan de aanleiding ervan. Het was een verdrietig feest, de afsluiting van iets wat voorbij was. Iets waarzonder ze zich de weken, maanden en jaren die zouden komen, moeilijk konden voorstellen. Harry stond met zijn rug naar de anderen. Zijn gezicht lag in de schaduw van de snel invallende duisternis en hij had een hand over zijn ogen gelegd.

Karli wilde aan iets anders denken en richtte zijn aandacht op een rode lampion. Hij haalde hem van de draad, wikkelde een strookje papier om de kaars en boog de metalen tandjes van het houdertje wat meer naar binnen.

‘Als Manja er over vijf minuten nog niet is, ga ik haar halen,’ zei hij.

‘Waarom jij?’ vroeg Franz.

‘Daarom. Zonder mij hadden jullie haar niet eens gekend.’

‘Ik kende haar eerder dan jij. Ze kwam weleens bij ons eten,’ zei Harry.

‘Ja, in de keuken,’ viel Karli hem in de rede. ‘Ze was jou nooit opgevallen, daar was jij veel te deftig voor.’

‘Wie weet,’ antwoordde Harry alleen maar. Opeens waren zijn gedachten afgeleid van het heden, dat verbleekte alsof het al bij het verleden hoorde, terwijl het verleden in duidelijke beelden voor hem opdoemde: Manja en haar broertjes, die door de achterdeur van de villa van de Hartungs kwamen. Dat magere meisje in het te korte jurkje in hun keuken was hem amper opgevallen. Pas later had hij Manja echt leren kennen; die avond toen hij voor het eerst mee naar de muur ging, omdat Franz en Karli een paar mark wilden verdienen en hadden beloofd hem in ruil daarvoor iets heel moois te laten zien. De vechtpartij die volgde omdat hij de muur en het hol niets bijzonders vond en het geld niet wilde geven; samen hadden ze hem ervan langs gegeven, hij had geen schijn van kans. En toen opeens een heldere, boze stem: ‘Bah, twee tegen een.’

Onverwachts bevrijd was hij overeind gekrabbeld, had zijn bril weer opgezet en toen had hij het meisje herkend dat soms bij hen in de keuken eten kreeg. Zijn verlegenheid en onbeholpen schaamte, en Manja’s gezicht en haar glimlach: ‘Wij kennen elkaar al,’ waardoor ze hem het gevoel gaf dat ze oude vrienden waren. Samen met haar door de smalle straatjes lopen om de was af te halen voor Anna Müller, hoe ze de vrouwen nadeed, die alleen maar een neus door een kier staken en wantrouwig naar de kinderen keken. Het belletje van de ijscoman waar hij nooit eerder op had gelet, en erachteraan jagen met de anderen; wat een geluk dat hij genoeg zakgeld kreeg om voor hen allemaal een ijswafel te kopen. Maar de straten! Geen nauwe gangen tussen de huizen meer waardoor je angstig van school – waar je niet graag was – naar huis liep, waar je ook niet naartoe wilde; met Manja waren ze levend en kleurig geworden als een prentenboek, vol avonturen, vreugde, spanning en spel. Iets in het leven om je op te verheugen, blijdschap die sterker was dan de angst. Iets heel lichts.

‘Het zal wel raar zijn zonder Manja,’ zei Franz.

‘Heel raar,’ beaamde Karli.

Franz sloeg met een steen tegen de muur, alsof hij zijn pijnlijke gedachten wilde stukslaan. Wat wisten de anderen ervan. Voor hen was het gemakkelijk. Maar hij had heel wat moeten verduren voor zijn vriendschap met Manja. ‘Dat jodenwicht’ en ‘die smerige Poolse’, hoe vaak had hij dat niet moeten horen. Hij had Manja zelf ook een keer zo genoemd, tegen Karli, toen hij haar voor de eerste keer zag, door de spijlen van het schoolhek, toen ze Karli zijn vergeten broodtrommeltje kwam brengen. Toen kende hij haar nog niet. Hoeveel pakken slaag had hij er niet voor over moeten hebben als hij ’s avonds stiekem wegsloop zonder te zeggen waar hij naartoe ging – want de muur was een geheim dat je nooit en te nimmer aan een volwassene mocht verraden. Maar wat deed het ertoe, alle slaag schudde je van je af zoals een hond zijn vlooien. Morgen, als Manja weg was en zijn vader hem weer zou slaan – en hoe, want hij was ’s middags al van huis gegaan terwijl zijn vader hem ’s avonds wilde meenemen naar een schuttersfeest; morgen zouden de klappen pijn doen, morgen zou hij erom huilen.

‘Ik ben blij dat ze het beter krijgt, maar ik hoop niet dat ze een echte dame wordt. Dames zijn stom,’ zei Karli.

Het was stom dat ze wegging, peinsde hij. Dat ze er straks niet meer zou zijn, ’s morgens op weg naar school, ’s middags op de binnenplaats en op straat, haar hoofd gebogen over haar werk, bliksemsnel langs de leuning glijdend, altijd de conciërge te snel af. Veel meer dan een zusje; een kameraad, een vriend, al meer dan drie jaar. Zijn Manja. Ze waren in hetzelfde ziekenhuis geboren, bijna op dezelfde dag. Hij had haar gevonden en de muur ook en die had hen bij elkaar gebracht, hij had Franz de muur laten zien en Franz aan Harry en Harry aan Heini, en zo waren ze vrienden geworden, door Manja en de muur. Andere meisjes waren zulke domme ganzen, die lachten en huilden zonder reden. Als Manja groot was, wilde hij met haar trouwen.

‘Verdorie, waarom komt ze nou niet!’ riep hij.

‘Heini, ben je daar nog? Zie je nog steeds niks?’

‘Nee,’ klonk Heini’s stem. ‘Maar het is al donker, je kunt niet zo ver meer kijken.’ Heini stond met de rug naar de rivier tegen de kastanjeboom; daarvandaan kon je de helling van de heuvel, de landerijen en een stuk van de straat overzien. Hij hoorde maar af en toe iets van wat zijn vrienden zeiden. Hij luisterde ook niet en stond daar roerloos. Hij was niet echt verdrietig sinds hij wist dat Manja wegging. Het was gewoon onvoorstelbaar, net alsof je nog maar één hand had of één oog. Manja was onmisbaar, hij was met haar vergroeid, voor nu en altijd. Hij kon zich gewoon niet voorstellen dat dat zou kunnen ophouden. Vandaag hadden ze even een eindje gelopen samen. Manja had broodjes en melk gehaald, en toen ze met de grote zak voor het huis stond om weer naar boven te gaan, had ze geaarzeld omdat ze Heini in de chaos van het inpakken en de afgetakelde woning niet mee naar boven kon nemen. En toen hadden ze allebei tegelijk de brandende pijn van het afscheid gevoeld.

Hij had tranen in haar ogen gezien en haar hoofd was opeens voorover gezakt, net alsof haar nek geknakt was.

‘Het is toch mooi dat je naar je vader gaat,’ had hij gezegd, ‘en dat jullie geen zorgen meer hebben.’

Toen had Manja om zich heen gekeken om zeker te zijn dat niemand haar kon horen en met haar trillende gezichtje vlak bij het zijne had ze gefluisterd: ‘Ik zal je iets vertellen Heini, alleen aan jou, niemand anders. Meirowitz is mijn vader niet. Dat mag niemand op de wereld weten, alleen jij.’ En toen was ze opgeslokt door het donker van het trappenhuis.

Haar geheim verontrustte hem diep. Hij begreep het niet en er was niets waarop hij terug kon vallen om het te begrijpen. Het kwam niet bij hem op om Manja’s geheim in verband te brengen met wat hij bij kennis der natuur had geleerd over het samensmelten van zaadcellen en eicellen, evenmin als met de wetten van de aardrijkskunde. Het stond los van alles. Manja’s vader was dood en de man die voor haar vader doorging, was haar vader niet. Dat verontrustende en onbevattelijke feit scheen samen te hangen met het feit dat Manja wegging en dat het mogelijk was dat een mens die bij je hoorde, zomaar verdween in het donker.

‘Nu ga ik haar halen,’ riep Karli luid en op hetzelfde moment zag Heini Manja de helling op rennen, zwaaiend met haar armen en met grote sprongen. Hij was bijna vergeten de anderen te waarschuwen, maar toen liet hij zijn scherpe fluitje horen en rende haar tegemoet. En daar vlamden het blauwe en het groene licht tegelijk op en even later het rode, zodat de vertrouwde helling met bomen en hekken veranderde in een fantastisch droomlandschap, met de betovering van een exotische tuin en de luister van een theaterdecor in de schijnwerpers. Manja sprong en danste in het driekleurige licht, gooide haar armen in de lucht, zong en juichte.

‘We gáán niet. Ik blijf hier. Ik blijf hier!’

‘Wát?’ riep Karli. Zijn mond viel wijdopen. Het puntje van zijn tong en zijn ronde gezicht waren groen door de Bengaalse kaars.

‘Hoera!’ riep Harry, terwijl hij met zijn handen op zijn knieën begon te roffelen en met zijn pet zwaaide. Hij leek wel een bezeten duiveltje in het gekleurde licht. Franz kroop tevoorschijn uit het hol, waar hij gespannen had zitten kijken naar het effect van het blauwe licht op hun doolhof en op de druipstenen die ze in de loop der jaren van het kaarsvet van gekleurde kaarsen hadden gekneed en aan het plafond van het hol hadden geplakt.

‘Fijn,’ zei hij.

Heini kon geen woord uitbrengen. Zijn hart ging als een razende tekeer.

Manja danste. Ze was zo licht als een veertje, ze vloog.

‘Wat mooi, dat vuurwerk, schitterend! Mijn vader heeft in plaats van treinkaartjes een brief gestuurd. Zijn zaak is weer failliet, schrijft hij. Mijn moeder moest huilen, daarom ben ik zo laat. Ik ben vreselijk slecht, maar ik ben zo blij, zo ontzettend blij, zo verschrikkelijk blij.’

In het laatste schijnsel van het rode licht maakte ze een radslag in het gras en de anderen deden haar na. Opeens was hun feest een echt feest geworden, verlicht door duizend vreugdekaarsen. Karli en Franz begonnen ieder van een kant de lampions aan te steken die aan het touw hingen dat ze met zoveel moeite van boom naar boom hadden gespannen. Ze hadden weer alle tijd. Wat nu niet gezegd of gedaan werd, kon je later zeggen en doen, morgen, overmorgen of een andere keer. Heerlijk! Nu brandden boven het tafelkleed met de bordjes met ijs op de muur ronde en cilindervormige lampions, stralend, groen, geel, rood, blauw, wit en met kleurige bloemen.

‘O, jongens, een afscheidsfeest zonder afscheid!’

Dat was het, zo voelden ze het allemaal. Ze zaten met zijn vijven naast elkaar op de muur met bungelende benen ijs te eten.

‘Ik weet niet wat ik zonder de muur en zonder jullie had moeten beginnen,’ fluisterde Manja.

‘Och, je had wel wat anders gevonden,’ bromde Karli verlegen.

‘We hebben ook nog vuurwerk,’ riep Franz.

‘Ik ben zo blij, Manja. Weet je, ik heb het de hele tijd niet echt geloofd,’ zei Heini. Manja keek hem aan. Haar lange wimpers waren nat, haar grote ogen straalden.

‘Het was zo verschrikkelijk toen de brief kwam. Ik heb hem mee naar binnen genomen en toen, toen we hem openmaakten, o Heini!’

Harry voelde zich buitengesloten, alsof alleen de anderen op de muur zaten.

‘Vond je het ijs lekker?’ vroeg hij. ‘Ik heb het helemaal van huis meegebracht.’

Manja draaide zich onmiddellijk naar hem om. ‘Mijn lievelingsijs,’ zei ze met een grote glimlach. ‘Aardbei en vanille.’

Op dat moment ging een vuurpijl de lucht in en brak alle gesprekken af. Hij spatte uiteen in een regen van goud, verdeelde zich in schoven en trossen van licht.

‘O, wat mooi!’ jubelde Manja. ‘Schitterend!’

‘Dat was nog niks,’ schreeuwde Franz, ‘kijk maar eens naar de volgende.’

De volgende vuurpijl was nog mooier dan de eerste. Een lang spoor van vuur, waaruit zich rode lichtballen losmaakten, die door de lucht wervelden en dansten als brandende ballonnen voordat ze paarsrood werden en doofden.

‘En nu komt de laatste, de allermooiste,’ riep Karli, ‘die was ook het duurst.’

Met hun hoofd in de nek zaten de kinderen vol spanning te wachten op de muur, terwijl Karli en Franz beneden geheimzinnig fluisterden. Het fluisteren werd luider, maar er gebeurde niets anders dan tweemaal het opflikkeren van een lucifer. De allermooiste vuurpijl ging niet af.

‘Wat gemeen,’ riep Franz, ‘hij is vast nat geworden. Ik wil het geld terug.’

‘Juist de allermooiste,’ klaagde Karli.

Maar toen sprong Manja op, alsof ze zelf een vuurpijl was, aangestoken door vonken van vreugde en overmoed.

‘Nee, dat is niet waar, ik zie hem!’ riep ze, met Karli’s ronde hoofd tussen haar handen, zoals ze vroeger vaak deed als ze hem dingen liet zien die alleen zij zag. Ze praatte snel en met nadruk en het was alsof haar woorden allemaal verschillende kleuren hadden.

‘Kijk! Hij vliegt de lucht in als een grote blauwe fontein, allemaal blauw! Honderd kleine blauwe stralen spatten eruit, nu komen ze bij elkaar, en het is een grote, reusachtige ster met in het midden een diepblauwe bal die ronddraait. Je wordt er helemaal duizelig van, hij draait net als een tol. En nu, een regen van vonken, splinters, cirkels en strepen: zien jullie het? Ja, jullie zien het ook, hè? Dit is echt de allermooiste.’

Ze keek met haar hoofd ver achterover gebogen naar de lucht, waar nog een paar sterren te zien waren. Haar stem werd zachter. ‘Kijk, hij heeft vijf sterren achtergelaten. Precies boven ons.’ En ook de andere vier zagen duidelijk de grote W van Cassiopeia boven zich.

‘Zien jullie het?’

Ze hadden het gezien. En omdat de twee andere vuurpijlen ook gedoofd waren, was er geen verschil meer tussen die en de laatste, die zij in de lucht had getekend. Maar Manja’s vuurpijl leek blijvender, omdat die het sterrenbeeld had achtergelaten, dat ze eerst niet gezien hadden. Ieder van de vier jongens had graag iets bijzonders tegen haar gezegd, maar ze wisten niets te bedenken. Ze waren stuntelig en verlegen door de tederheid en liefde die ze voelden voor Manja, die daar gewoon kon staan met opgeheven gezicht en zo blij kon zijn zonder zich te schamen, zo blij dat alles aan haar in die vreugde gedompeld leek en van haar afspatte, van haar lichaam, haar handen, haar haar, als druppels na een bad. En ze voelden met grote ontroering – waartegen Franz en Karli zich verzetten, waarvan Harry genoot en waaraan Heini zich overgaf – wat het betekende dat Manja bleef. En dat hun avonden zouden blijven, de avonden bij de muur, hun eilandje in de wereld, waar ze speelden, waar ze hun eigen taal hadden, een geheimtaal, onbegrijpelijk voor volwassenen, zoals de geheimzinnige aftelversjes waarmee ze hun eerste spelletjes waren begonnen en waarvan elk woord een wachtwoord was dat geen enkele volwassene kende en dat voor de kinderen een diepe intimiteit en een verborgen betekenis had:

==

Engele, bengele, zikkerle, za,

ripperte, rapperte, knol.

==

Onzin, geheimzinnige, oeroude onzin, betoverend koeterwaals. Kinderspelletjes die met hen meegroeiden. ‘Marietje die zat op een steen.’ Dan zat Manja op een steen, kamde haar haar en hield haar handen voor haar gezicht. ‘Marietje, waarom huil je zo?’ ‘Ik huil omdat ik sterven moet!’ En dan kwam de slechte broer, Karli, die Marietje een dolk in het hart stak. En Manja, met haar handen tegen haar borst gedrukt, viel langzaam van de steen in het gras en sprong pas op als ze zongen: ‘Marietje is een engeltje, engeltje en Karli is een bengeltje.’

Wat kon Manja een spanning in die dwaze kinderrijmpjes leggen en wat kon ze opgaan in elk spel. Altijd opnieuw de spanning van de dreigende vraag in het spelletje van de wolf, als degene die de wolf was vanaf de overkant van de weide riep: ‘Wie is er bang voor de grote, boze wolf?’ En het hartstochtelijke antwoord van de rest: ‘Niemand!’ Vooral Manja, en hoe ze dan het haar uit haar gezicht veegde en langs de boze wolf naar de overkant van het weiland rende.

Tussen die spelletjes door ging het leven voorbij en werden ze groter. Het was lang geleden dat ze begonnen waren een gat in de grond te graven, op zoek naar het vuur in het middelpunt van de aarde en naar de geheimzinnige mensen die ‘tegenvoeters’ heetten en aan de andere kant van de aarde woonden. Wat hadden ze veel geleerd en beleefd sinds ze hun doolhof in een druipsteengrot hadden omgetoverd en op de hoop zand Vesuvius speelden. De volwassenheid lokte en dreigde al. Als ze kattenkwaad uithaalden werden ze allang te groot genoemd voor van alles en nog wat, en ze waren allang groot genoeg om dingen te moeten doen waar ze geen zin in hadden. Maar zolang er twee avonden per week waren dat ze vrij waren om alles te doen wat ze wilden, om op hun stukje land te spelen en bij elkaar te zijn, had alles wat daarbuiten lag geen vat op hen.

‘Vandaag is het een zondag-woensdag,’ zei Karli. Hij gebruikte de vertrouwde uitdrukking van hun eigen taal waarin een bijzondere dag een zaterdag-maandag of zaterdag-woensdag heette, al naar gelang de dag van de week waarop die dag viel, en waarin een dag, als hij echt bijzonder was, tot zondag benoemd kon worden.

‘En dat terwijl hij begon als een maandag-woensdag.’ En daarmee waren ze terug van hun uitstapje in de grotemensenwereld in hun eigen vertrouwde en normale fantasiewereld.

‘Kunnen we niet indiaantje spelen?’ vroeg Franz. ‘Of zijn we daar te groot voor?’

‘Natuurlijk,’ juichte Manja, ‘maar wel met een echt kampvuur.’

‘Twee vuren!’ riep Karli, ‘een kleintje voor de rovers en een grote voor het kamp van het opperhoofd.’

Ze maakten twee grote stapels van droge takken, kunstig aangestoken, precies zoals Franz had geleerd bij de Wandervögel. Volgens de regels van dit zelfverzonnen spel ging Heini bij het vuur van het opperhoofd zitten. Je kon de koninklijke tent waar hij voor zat gewoon zien en ook de maaltijd die Manja voor hem klaarmaakte. Terwijl hij met een echte indianeneetlust zat te schransen, danste Manja als een echte haremdame om hem heen. Ze neuriede de begeleidende muziek, liet haar handen draaien, wiegde naar links en rechts, steeds sneller, kronkelde als een slang, weerde angstig iets af dat uit de lucht kwam, stootte iets weg wat op haar af kroop, en viel toen plotseling, als door een pijl getroffen, voorover op de grond. Tot zover was het spel pantomime, en nog nooit had Manja zo gedanst als vandaag. Karli en Franz zaten bij hun eigen kampvuurtje. Ze hadden hun gezicht zwart gemaakt met afgebrande lucifers en slangen en pijlen op hun armen getekend, maar in plaats van op handen en knieën bij hun vuurtje weg te sluipen, zaten ze gebiologeerd naar Manja te kijken. Pas toen Heini zei: ‘Je hebt heel mooi gedanst, Springende Bron. Kom nu bij me zitten,’ – het signaal dat zij in actie moesten komen – dachten ze weer aan hun taak, en met grimmige gezichten – Karli had zelfs zijn zakmes tussen zijn tanden – slopen ze geruisloos door de donkere jungle naar het vreemde kampvuur, terwijl het opperhoofd tegen zijn vrouw zei dat hij onmiddellijk ten strijde moest trekken en dat hij alleen Hassan bij haar achter kon laten om haar te beschermen. Hij klapte in zijn handen en daar verscheen Hassan – Harry – met een zakdoek om zijn hoofd geknoopt. Hij kreeg bevel de Arabische hengst te zadelen, maar pas toen Manja – Springende Bron – het dier op haar vlakke hand een suikerklontje gaf, stond het echt voor hen. Met zijn warme, beweeglijke lippen pakte hij het klontje van haar hand en hij strekte zijn nek onder de strelende hand van het opperhoofd. Die sprong te paard en Springende Bron liep een eind met hem mee met grote stappen van haar lange, dunne benen, tot ze hem niet meer bij kon houden, smalletjes en verdrietig bleef staan en hem uitgeput nazwaaide. Pas toen de ruiter haar niet meer kon zien, sloeg ze beide handen voor haar gezicht en snikte het uit. De trouwe Hassan had de grootste moeite om haar wat tot bedaren te brengen. Hij aaide over haar hoofd en sprak haar moed in en maakte een lekker plekje voor haar bij het vuur, waar ze na veel zuchten en klagen in slaap viel, terwijl Hassan de wacht hield – wat was het een stuk makkelijker om als Hassan de zorg en liefde te uiten waarvoor Harry zich schaamde. Hij was ook echt woest toen de beide indringers zich op hem stortten en verweerde zich uit alle macht. Maar tevergeefs, de rovers grepen de slapende vrouw van het opperhoofd en sleepten haar door de jungle mee naar hun kamp. Onder vervaarlijk geschreeuw werd ze aan de martelpaal gebonden. Zij onderging alles stoïcijns en wachtte met gebogen hoofd op haar dood terwijl de booswichten een kannibalistisch gesprek voerden.

Terwijl ze hun messen hoorbaar over de slijpsteen haalden, zei Karli: ‘Ik neem het kniestuk.’

‘Nee, dat is voor mij,’ antwoordde Franz.

‘Ze heeft er twee,’ probeerde zijn collega-rover hem te sussen.

‘Van wat er overblijft maken we hoofdkaas en dat komt in de provisiekast,’ zei rover Franz.

‘Provisiekast bij de indianen zeker,’ hoonde Karli, die uit zijn rol viel.

‘Ik vind de kleine teentjes het allerlekkerst,’ zette Franz het kannibalengesprek voort.

‘Ik ook,’ antwoordde Karli.

‘Maar ik neem ze allebei,’ schreeuwde Franz, ‘ze zijn zo zoet als een doperwt.’

‘Elk één!’ schreeuwde Karli terug en hij vervolgde met een curieuze uitspraak voor een kannibaal: ‘Gelijke rechten voor iedereen.’

De vechtpartij die nu ontstond, was levensecht. De vastgebonden Hassan had genoeg tijd om zich los te wringen en zijn meester, Vliegende Speer, tegemoet te rennen; die kwam precies op het juiste moment om de booswichten te overmeesteren en zijn vrouw te bevrijden. Terwijl Manja de bevrijdingsscène speelde als een actrice voor een lege zaal, inclusief omhelzing en kus, fluisterde ze, onhoorbaar voor de anderen, Vliegende Speer in het oor: ‘Eigenlijk zijn we tóch al te groot, hè?’

De kampvuurtjes waren opgebrand, de lampions gedoofd, de laatste vonken waren zorgvuldig uitgetrapt. Alleen de lichten op de rivier en de sterren glinsterden nog zwak. Alle vijf voelden ze een soort vermoeidheid en triestheid opkomen nu het spel was afgelopen en het echte leven weer opdoemde. De jongens hadden alle vier graag iets speciaals tegen Manja gezegd voordat ze uit elkaar gingen, iets om de bijzondere band tussen haar en hem te bevestigen.

Manja zat met gebogen hoofd op de muur. De jongens keken naar haar, hoe stil ze daar zat, stiller dan een van hen ooit kon zitten, met de ogen dicht alsof ze sliep. En ze voelden de onrust en jaloezie van verliefde mannen wanneer hun geliefde zich in haar slaap van hen verwijdert met alle beelden achter die gesloten oogleden waarvan zij buitengesloten waren. Donkere, verwarde angstbeelden waren het, die haar vrolijkheid doofden als een natte spons een vlam. Haar moeder, de broertjes, het oude leven dat nu weer gewoon door zou gaan. De conciërge, de man die het geld voor het gas kwam innen, de schuldeisers, het zegel van de deurwaarder op de meubels, geopende handen waar je munten in moest leggen die er niet waren, scheldende monden die eisten wat je niet kon geven, tandeloze, kijvende, happende monden uit angstige dromen... tellen en rekenen... ‘Hoe vaak moet ik hier nog... wat een zwijnenstal... moest jullie eruit gooien...’

Er ging een rilling door haar heen. Heini pakte haar hand. Hij begreep waar ze mee zat. ‘Manja, niet bang zijn, wij zullen je allemaal helpen.’

‘We sluiten gewoon een verbond,’ zei Karli vol vertrouwen, ‘dan lukt het best.’

‘En jij kunt wel aan geld komen, Harry,’ riep Franz, ‘als je vader het niet geeft, dan pak je het gewoon. Hij is immers toch een parasiet en een vijand van het volk.’ Dat was vriendschappelijk bedoeld en werd ook zo opgevat.

‘Je blijft toch hier,’ troostte Karli, ‘en de vuurpijl die ruilen we, dan hebben we die voor de volgende keer.’

De volgende keer... daarmee was de toekomst, die als een donkere wolk midden in hun spel was neergedaald, weer te overzien. De dagen die kwamen waren weer begrensd en ontdaan van hun verschrikking. Manja kwam in beweging, ze tilde haar hoofd op en schudde haar haar naar achteren met de krachtige beweging van een paard dat weer begint te lopen.

‘Wat ben ik toch dom,’ riep ze uit, ‘en ook laf. Ik heb zo gebeden dat we niet zouden gaan, en nu we niet gaan wordt ik opeens zo bang. Angst begint altijd hier,’ zei ze, op haar buik wijzend. Er brak al weer een lachje door. ‘En het houdt hier op.’ Ze legde haar handen op haar hart. ‘Maar nu is het helemaal weg.’

Ze voelden alle vijf een grote rust, de kracht van het één-zijn. En bij allemaal kwam het verlangen op om dat te bezegelen, vast te houden, het onbekende buiten te sluiten.

‘Laten we zweren,’ zei Manja en dat vonden de jongens een goed idee. Ze stonden met zijn vijven plechtig voor de muur. Manja dacht na. Het was een eed tegen de dood, zoals alle liefdes- en trouwbeloftes, een belofte dat dit ogenblik niet zou vergaan, dat het niet voorbij zou gaan, maar voor altijd zou duren en dat morgen niet zou komen. Manja stond erbij als een veldheer die voor de veldslag de eed van trouw op de vlag afneemt, haar magere arm met de opgestoken wijs- en middelvinger naar de donkere hemel gestrekt, een spannend, plechtig gebaar, dat de jongens meteen nadeden.

‘Wij zweren,’ klonk Manja’s hoge, zangerige stem, en alle jongens herhaalden het eerst alleen, toen in koor, zodat het een lied werd: ‘Wij zweren dat we elkaar nooit in de steek laten,’ zei Manja. ‘Wij zijn niet alleen, we zijn met zijn vijven. Wij zweren dat we nooit uit elkaar gaan, zelfs niet als we groot zijn, zelfs niet als er iets gebeurt, zelfs niet als alles anders wordt, zelfs niet als de grote mensen ons tegenhouden.’ Ze aarzelde even, zocht naar woorden. ‘Wij zweren dat we elkaar zullen helpen, meer dan alle andere mensen en dat niets, niets en niets ons uit elkaar kan drijven, wij zweren...’ besloot ze met de zinloze, eeuwige formule van alle eden, ‘dat het altijd zo zal blijven als nu.’

‘We moeten het bezegelen!’ riep Harry.

‘In onze huid kerven,’ stelde Franz voor.

‘Of met een mes in de schors van een boom.’

Maar Manja schudde haar hoofd. Dat was niet het goede en het was niet genoeg. Ze dacht na met haar hoofd naar achteren gebogen. Toen begon haar gezicht te stralen. Ze haalde diep adem en kon het niet meteen zeggen. Toen riep ze, gloeiend van opwinding en blijdschap: ‘Het stáát al geschreven!’ Haar uitgestrekte arm wees naar het sterrenbeeld Cassiopeia. En omdat de jongens het niet begrepen, telde ze, alsof de hemel een lei was en de eindeloos ver van elkaar verwijderde sterren alleen maar de punten van een getekende letter: ‘Een, twee, drie, vier, vijf!’ Ze jubelde het uit, triomfantelijk, steeds hoger. ‘Mijn ster staat in het midden. Heini, Karli, Manja, Harry, Franz. Het staat in de sterren geschreven.’

De jongens keken elkaar niet aan. Het moment was zo sterk dat ze zich een beetje schaamden en bijna iets doms of grofs hadden gezegd om hun gevoel te verbergen.

‘Nu is alles goed,’ zei Manja met een zucht. Daarna liepen ze in een rij de heuvel af. Nu de toekomst uitgebannen was met een toverspreuk, konden ze elkaar wel, als grote mensen, een beetje verlegen, een hand geven en doen alsof er niets gebeurd was, alsof het een avond was geweest als alle andere en konden ze met zakelijke onverschilligheid zeggen: ‘Tot zaterdag dan maar.’

==

Deel drie

##

Laterna Magica 1933

Kinderen en vrouwen aan weerskanten van de straat. Hun opgewonden gezichten verlicht door de brandende fakkels. Open monden zingen en schreeuwen. Opgeheven handen, rood van de gloed van de fakkels. De muziek hard, scherp, ritmisch, beukt op hen in. Mannen in rijen van vier. Voorop de muziekkapel: jonge mannen met magere, vrolijke gezichten, in bruine uniformen. Daarachter, met opgeheven hoofden, in het schijnsel van hun fakkels, vervormde, bewogen, extatische, roodgloeiende gezichten, steeds nieuwe, steeds dezelfde gestalten. Hun groteske, door het licht van de fakkel enorm vergrote zwarte schaduwen marcheren met hen mee over de muren en over de menigte die geboeid toekijkt. De huizen van de straten zijn alleen maar projectieschermen, de ramen lijsten waaruit de vlaggen wapperen. Er is alleen maar straat. Een oude vrouw met een hoofddoek om haar gerimpelde gezicht tilt een jongetje omhoog dat zwaait met een hakenkruisvlaggetje.

‘Kijk! Kijk maar goed,’ zegt ze fluisterend. Daar staat mevrouw Reuter, met de ellebogen in de buik van haar buurvrouwen. Wie naar binnen wil, gaat maar naar binnen, maar zij heeft zich met veel moeite naar de voorste rij gedrongen, zodat de vonken van de fakkels langs haar gezicht vliegen en de geur van leer, beenwindsels en uniformen in haar neus dringt. Ze zingt en trommelt met haar vingers de marsmuziek mee op haar borst als op een schild. Elk van de mannen die daar marcheren is een Siegfried, die door het vuur gaat voor haar.

Heil!

Uit de eerste verdieping van een huis gooit een meisje bloemen naar beneden. Ze buigt ver voorover en als ze geen bloemen meer heeft, plukt ze de blaadjes van een plant die in de vensterbank staat. Ze gooit zelfs de stengel naar beneden met het stokje waaraan hij vastzat.

Heil!

De baas van de kroeg op de hoek staat voor zijn gebroken raam te zwaaien met een servet, dat in zijn nerveuze hand een wild wapperende vlag wordt. Opeens heeft hij het gevoel dat daar alleen maar klanten, alleen maar gasten marcheren. Er worden vaten aangebroken, het bier spuit in de glazen, geld rinkelt op de toog. Nieuwe ramen, nieuwe tijden, voorspoed.

Heil!

Het kleine jongetje laat zijn hakenkruisvlaggetje vallen, het raakt de harde handen van de oude vrouw en komt op de grond terecht.

‘Zomaar de vlag op de grond gooien? Ik zal je...’

Haar stem is hoog en schor. Drie keer slaat ze in het ritme van de langs marcherende colonne met haar vlakke hand op het hoofd van het kind.

Een oude man met een kunstbeen stampt met zijn prothese mee in de maat. Hij heeft zijn been van vlees en bloed, dat hij in de oorlog verloren heeft, weer terug, hij marcheert weer in de rijen achter de trommel aan. Zijn tandeloze mond staat open.

‘Heil!’ roept hij, ‘Heil!’

Anna Müller en haar dochters staan ingeperst tussen de menigte. Hedes gezicht gloeit. Ze wuift haar vriend na die in de voorste rijen mee marcheert. Alle anderen die daar lopen, tellen niet mee.

‘Hebt u hem gezien, moeder?’

‘Ja,’ zegt Anna. Ze is alleen midden tussen de zwaaiende handen en armen, de wapperende zakdoeken en vlaggen; de enige die nuchter is, de enige die niet meezingt.

‘Het is net als het begin van de oorlog,’ zegt ze.

Hede luistert niet. Hede zwaait. Aan de overkant, tussen twee paar benen ingeklemd, staat haar broertje Karli op twee vingers te fluiten. Zijn gezicht is opgezwollen van de inspanning, maar het fluiten gaat verloren in het lawaai. Hij kijkt boos naar zijn zus.

Getrommel, gegil, spreekkoren, blaasinstrumenten, vlaggen en laarzen. Laarzen over het hele land. Mannen en vrouwen stappen uit de tredmolen van hun leven in het hoopgevende tumult van deze nacht. Armen zullen rijk worden, vermoeiden krijgen nieuwe kracht, verlepte vrouwen worden weer begeerlijk. Blinden zullen zien en lammen zullen lopen. Alles wordt anders. Kermis en verlossing. Ze juichen en zwaaien.

‘Heil Hitler! Juda verrek! Duitsland is ontwaakt!’

Plotseling valt er uit een raam van een van de huizen met een boog afval en vuil op de stoet; het wordt met een schop naar beneden gegooid. Eierdopjes, lege blikjes, schillen. Een straal bruinig sop komt sissend neer op de fakkel van een van de marcherende mannen en dooft hem. Op kragen, wangen en petten kletst afval neer. Terwijl de voorsten blijven zingen en doormarcheren, ontstaat er stagnatie in de rij die geraakt is. De man met de gedoofde fakkel kijkt woedend naar boven om te zien wie de boosdoener is, maar aan de gevel van het huis is niets te zien.

‘Smeerlappen,’ brult de man die achter hem loopt, terwijl hij het glibberige vuile water uit zijn kraag veegt. ‘Het was daarboven, het derde raam.’

‘Geen praatjes,’ schreeuwt de vierde in de rij kwaad.

‘Geen woorden maar daden.’ Hij steekt zijn rechterarm op, waar geen hand aan zit, maar een zwarte prothese, als een vuist gebald. Met zijn linkerhand zwaait hij zo hard met zijn fakkel dat de laaghangende slinger van papieren vlaggetjes vlam vat en als een vuurslang door de lucht naar het huis vliegt. Gillend trekken een paar vrouwen hun hoofd in. De man met de prothese loopt door, achter zijn fakkel aan.

‘In de hens ermee,’ schreeuwt hij, ‘dat hele rooie moordenaarsnest afbranden.’ Zijn magere, vale gezicht gloeit tussen de fakkel en zijn houten vuist, maar zijn buurman trekt hem terug.

‘Discipline, kameraad. Niet uit de stoet lopen! We komen wel terug.’

Op de maat van de wegstervende muziek lopen ze met grote stappen de stoet achterna. Alleen de fakkels, die nu geen feestelijke vreugdevuur meer zijn, maar gevaarlijke brandende stukken hout, werpen dreigend hun licht op de grijze voorgevel van het huis met de donkere ramen, die het schijnsel weerkaatsen.

==

Er komt geen einde aan deze nacht. De tijd staat stil en elke minuut duurt een eeuwigheid. Het wordt maar niet lichter. Het begint maar niet te dagen. Het wordt maar geen dag. De straten waar de optocht ’s avonds doorheen getrokken is, liggen vol flarden van vertrapte vlaggetjes. Voor de gesloten deuren staan vuilnisvaten. Twee magere honden sluipen eromheen en grommen tegen elkaar. De straat is leeg en zwart als een versleten lint, als een vertrapt weiland waar het platgetrapte gras niet meer overeind kan komen. De huizen zijn grijs, achter geen enkel raam brandt licht en toch zijn het geen slapende huizen. Deuren kraken, stemmen fluisteren, zware adem gaat als een roestige naald van een naaimachine door dikke taaie stof. Mensen liggen met de dekens over hun oren en het hoofd in het kussen gedrukt als ongeboren kinderen tegen de buikwand van de moeder. Mensen zitten aangekleed op bed naar de dichte deur te staren en schrikken op bij elk geluid. Man en vrouw liggen naast elkaar in bed, ze verbergen hun angst voor elkaar en houden zich slapend, totdat hun ogen elkaar ontmoeten, met dezelfde angstige blik in de duisternis. Een man verbrandt in ademloze haast papieren in het fornuis. Zijn vrouw reikt ze zwijgend aan. Hij gooit de stapels in het vuur en verdeelt met de pook de as. De keuken wordt alleen verlicht door de vonken en de gloed van het begerige vuur.

Het is een vreselijke nacht voor degenen voor wie het geen feest is. Voor wie niet in de kroegen zit, waar wordt gedanst, gelachen en gedronken. Voor wie zwijgt en niet kan slapen. De beide honden hebben elkaar woedend blaffend aangevallen, maar niemand doet een raam open om ze weg te jagen. Deze nacht kent geen gestoorde nachtrust. Niemand hoort iets in deze nacht. De nacht is doof. Zelfs als er uit het bos een schot klinkt, vraagt niemand wie daar schiet. Als er plotseling iemand schreeuwt in het park – heeft er niemand geschreeuwd. De hemel is donker en er zijn geen sterren. De nacht beweegt zich uiterst langzaam voort, tastend als een blinde zonder stok. Hij komt niet van zijn plaats. De honden zijn weggegaan, de wind laat zachtjes de papierflarden opwaaien en laat ze weer los. Stilte. En dan plotseling gezang op straat.

Er komt een vrolijk groepje dansende mensen de hoek om, waar de straatlantaarn staat. Twee lange jongemannen in het bruin, tussen hen in een kleinere in zijn overhemd en zonder pet. Ze lopen gearmd en het lijkt wel een dans. Achter hen loopt iemand die zijn benen optilt en van tijd tot tijd, in een eigen ritme, in de knieholte schopt van de man zonder pet. Die buigt dan een beetje door, als bij een tangopas. De drie anderen zijn vrolijk. Ze beginnen steeds harder te zingen. De man in het midden zingt niet mee. Hij laat zijn hoofd hangen en opeens, precies onder de lantaarn, laat hij zich voorovervallen, alsof hij wil kopjeduikelen. Hij spreidt zijn armen uit, maar de mannen rechts en links van hem trekken hem weer omhoog. Er wordt geen woord bij gesproken en het harde gezang wordt niet onderbroken. Steeds luider en vrolijker wordt het gezang. De man in het midden houdt zijn benen naar binnen gedraaid. Hij loopt niet meer maar laat zich voortslepen, zoals jongens op de ijsbaan een bange beginneling meeslepen, zo houden ze hem links en rechts onder zijn armen vast, trekken hem in een boog de hoek om en verdwijnen. Een lange, vrolijke ijsbaan, tot aan het bos.

Er rochelt niets. Het is de wind. Er zit geen bloed aan de struiken; rode bessen van de vorige herfst. Er wordt niet gemoord deze nacht, want er is niemand die de moordenaars aanwijst. Er ligt niemand met het gezicht naar beneden stil op de bevroren grond. Niemand vraagt wat er in deze nacht in alle straten, in alle hoeken en afgelegen bossen van het hele land gebeurt. Het is een wetteloze nacht. Er worden geen misdaden gepleegd omdat er geen aanklagers zijn. Er worden geen gruweldaden gepleegd omdat niemand verantwoording vraagt. Niemand hoort iets, niemand ziet iets. De nacht stopt zijn oren dicht. De nacht doet net of hij niets ziet in het donker. Het wordt niet ochtend. Het wordt niet licht. Het wordt niet dag.

==

‘De dag van de vergelding is gekomen, er vaart een nieuwe geest door het land!’ Luid en duidelijk klinkt de stem uit de nieuwe buizenradio van de Meissners in de eetkamer van de woning aan de straatkant, die ze betrokken hebben vlak nadat hun buren, de ‘rooien’, op een nacht halsoverkop zijn vertrokken. Frieda staat op het balkon in het volle zonlicht, dat op haar armen schijnt. Ze is viooltjes in bakken aan het planten, netjes op gelijke afstand in mooie groene bloembakken die haar vijandin heeft achtergelaten. Die is bij nacht en ontij met man en kind de grens over gevlucht. Omdat Duitsland ontwaakt is. Daarom.

Frieda buigt zover ze kan over de balustrade. Ze kan het naambord van de melkboer lezen en de ingang van de zeepwinkel zien, en alle mensen op straat en iedereen die naar binnen of naar buiten gaat. Gele en blauwe viooltjes om en om, of liever de blauwe in de ene en de gele in de andere bak? Dat staat wel netter, ordelijker. Frieda drukt met haar duimen de aarde rechts en links van de tere plantjes aan en geeft ze water. De wind speelt met haar dunne haarknotje en rukt aan haar rok. Nu heeft Frieda wind en zon, zonder dat ze de deur uit hoeft. Wind op haar blote hoofd en zon op haar armen vol zomersproeten.

‘Er breekt een nieuwe tijd aan’, buldert de stem uit de radio, en Frieda voelt het. Met haar vingers, die over het gelakte hout van de bloembakken strijken; ze voelt de nieuwe tijd in de warmte van de zon, die haar gelige hoofdhuid door het haar heen koestert. In de woning aan de achterkant was het donker, daar deden de bloemen het nooit. Hier wel. Eerst de viooltjes, daarna de vergeet-mij-nietjes, dan de begonia’s. Er is plotseling een tuin rond Frieda’s leven aangelegd, een krans van kleur en glans. Zomaar buiten op het balkon koffiedrinken, net als ’s zondags op het land, net als vroeger toen de kersen bloeiden en Anton onder de tafel haar hand vasthield. De bloembakken zijn nu gevuld met de slappe plantjes, die nog geen knoppen hebben. Maar binnen twee weken zullen ze bloeien. Frieda staat daar met haar handen over haar magere borst gevouwen en houdt haar gerimpelde gezicht in het koesterende zonlicht. En opeens ziet ze beneden op straat haar vroegere onderbuurvrouw staan. Ze staat met het hoofd achterover en grote ogen naar Frieda te kijken, met precies dezelfde afgunstige blik waarmee Frieda al die jaren naar het balkon van haar vijandin heeft gekeken; het balkon waarop zij nu staat en waar zij nu de baas is. Dat vervult Frieda met een diepe vreugde, zoals ze lang niet meer gevoeld heeft, ze krijgt er hartkloppingen van. Haar ogen met de witte wimpers worden vochtig, ze strijkt met het puntje van haar tong lang de lippen en drukt de gevouwen handen stevig tegen haar borst.

Zo staat Frieda daar, als een heilige in vervoering uit een gotisch kerkportaal. De lange neus omlaag, de magere armen als vleugels gebogen, verblind door de glans die plotseling in haar leven gekomen is. Een balkon waarop de planten het doen, een balkon dat is als een hand waarmee je kunt grijpen naar alles wat er op straat gebeurt, als een oog dat alle gebeurtenissen voor haar opspoort, en waarop je koffie kunt drinken. En dankbaar en aangedaan spreekt ze zachtjes, als een gebed, de woorden na: ‘Heil Hitler!’

==

‘Heil Hitler,’ beantwoordt Leo Meirowitz de groet van de SA’er die zijn kledingwinkel binnenkomt. Waarom ook niet? Een mens moet meegaan met zijn tijd. Anders ga je eraan. Met zijn hoofd schuin wacht hij af terwijl zijn bezoeker naar de toonbank loopt en een pakje uit een leren tas haalt.

‘Ik heb hier een pak gekocht.’

‘Ja, dat herinner ik me.’ Meirowitz knikt verrukt. ‘Een sportief pak met een bruin streepje. Klopt het of klopt het niet? Voor dat soort dingen heb ik een geheugen.’ Vol verwachting kijkt hij naar de klant, maar die antwoordt niet. Hij maakt het pakje open en gooit het pak op de toonbank. De enige knoop van het jasje ketst hard op het hout. De pijpen bungelen over de rand.

‘De stof was slecht.’ Hij tilt de ene broekspijp op. ‘De knie is versleten.’ Hij houdt het jasje verachtelijk omhoog en wijst op de verschoten oksel. Meirowitz pakt de mouw van het vuile pak en wrijft hem keurend tussen duim en wijsvinger.

‘Tja, wat wilt u voor twintig mark,’ vraagt hij somber.

‘Ik wil dit pak omruilen.’

‘Om... omruilen?’ Meirowitz’ mond blijft openstaan. ‘U hebt dat pak toch drie maanden gedragen. Dat pak is geruïneerd.’

‘Ik ruil het om,’ herhaalt de man in het bruine uniform en loopt naar de kast waar de herenpakken hangen. Meirowitz drentelt wanhopig achter hem aan.

‘Maar meneer de officier,’ jammert hij, ‘dat kunt u toch niet menen?’

Hij krijgt geen antwoord. Vóór hem is een brede bruine rug en een hand die in zijn kast grijpt, een grijs, een bruin, een donker pak aan hun kleerhanger ongeduldig aan de kant schuift en er ten slotte een blauw pak uithaalt.

‘Deze neem ik.’

‘Maar dat is niet dezelfde prijsklasse,’ klaagt Meirowitz. ‘Dat is het beste stuk dat ik op voorraad heb. Uit Engeland. Dat kost mij honderd mark.’

‘Zo eentje als u mag blij zijn dat u niet uit uw winkel wordt gezet en wegens bedrog wordt aangeklaagd. Het blauwe pak hangt over de arm van de klant als een flauwgevallen vrouw. De aanblik gaat Meirowitz door merg en been.

‘Maar...’ begint hij, ‘dat is toch...’ hij maakt zijn zin niet af. Plotseling, door een beweging van zijn klant, heeft hij buiten vijf in het bruin gestoken mannen gezien die langzaam op en neer lopen in het straatje. En hij heeft het begrepen.

‘Mooi, dan zij we het eens,’ merkt de bezoeker op.

Meirowitz glimlacht. Hij blijft glimlachen terwijl hij het blauwe pak zorgvuldig inpakt.

‘Tot ziens dan maar,’ zegt hij in de deuropening. Dan gaat hij zitten op de kruk bij de toonbank en veegt het zweet van zijn voorhoofd.

‘Als ik een handel in doodskisten begin, gaat er geen mens meer dood.’ Als de voetstappen buiten zijn weggestorven, en er niemand meer te zien is, laat hij de rolluiken zakken. Nog een paar zulke klanten – moge God het verhoeden – en hij kan zich wel ophangen. Dit is het dieptepunt van zijn loopbaan. De winkel dichtdoen en de klanten weren op klaarlichte dag, om elf uur ’s morgens.

==

Elf jaar is het geleden sinds Anton Meissner de trap van de Firma Gottlieb & Co. werd afgejaagd. Elf jaar is het geleden dat hij voor het laatst in dit grijze gebouw is geweest. Elf jaar heeft hij gewacht. Nu opent hij langzaam de grote houten voordeur. De scharnieren piepen nog net zoals toen, wanneer hij ’s morgens als hij te laat was zachtjes, als een betrapte schooljongen, naar binnen sloop.

Maar vandaag veegt hij zijn afgesleten schoenen niet zorgvuldig op de deurmat; zijn nieuwe, glimmende militaire laarzen, waarvan het voorste deel door de strakke beenwindsels is bedekt, stampen eroverheen en stappen op de eerste krakende houten traptrede. De oude Meissner met de versleten broek en de nog veel te volle koffer met stalen laat hij beneden staan. Niets verbindt hem nog met die timide man, die elke stap op deze trap aan een nieuwe vernedering herinnert. Hij komt hier niet voor zichzelf, hij is in functie. Het is een officiële opdracht. Hij is belast met het onderzoek naar de Firma Gottlieb. Hij moet op grond van doorslaggevend bewijs optreden tegen zijn voormalige chef. Het is voor het eerst dat Sturmbannführer Meissner op deze krakende trap loopt. Telkens vijf treden en dan een overloop. Maar de voeten in de soldatenlaarzen hebben geen herinnering aan het ritme van deze trap. Doortastend te werk gaan! Een voorbeeld stellen! Paal en perk aan de rentetirannie! De etterhaard uitbranden! Dat is het ritme van de laarzen, die luid, zonder aarzelen, zonder oponthoud doorstappen.

Maar opeens haperen ze. Er sprong iets zwarts, wat in elkaar gedoken op de loer zat, van de trapleuning. Meissner kon niet goed zien wat het was in de donkere gang, en is zo geschrokken dat hij aan de grond genageld staat, de hand aan zijn revolver, maar niet eens in staat om te vuren – tot hij met zowel opluchting als woede de groene, starende pupillen herkent en weet: het is de kat. Een trap tegen de muur en het beest blaast en vliegt de trap af, de binnenplaats over en verdwijnt door een deur die Meissner wel kent. Want dat gebeurde vroeger regelmatig. Die enge zwarte kat die in elkaar gedoken zat te wachten en dan plotseling voor je voeten sprong. Een slecht voorteken. Opeens is het uit met zijn zelfbewuste tred, door dat ellendige beest. Plotseling heeft hij de oude sjofele Meissner van vroeger met zijn versleten kraag weer op sleeptouw, die schrok als hij struikelde over de kat wanneer hij de trap af sloop, en over wie de eigenares van de kat bij zijn chef kwam klagen, waarbij ze hem uitmaakte voor een onmens, zonder hart voor zijn medeschepselen. En tegen wie meneer Gottlieb dan hoofdschuddend, zachtjes met zijn potlood op de tafel tikkend, zei: ‘Laat ik dat niet nog eens horen, meneer Meissner...’ Tik, tik, tik op de schrijfmap met het groene vloeiblad. Die gele, rimpelige vinger met de witte nagel.

En opeens is zijn nieuwe zelfvertrouwen terug en vertraagt de vernederde Meissner van vroeger niet langer de tred van de agent die achter hem aanloopt. Hij neemt het heft weer in handen. Alsof hij bezeten is door de kat jaagt hij, net als het beest, de trap op, zodat de ander moeite heeft hem bij te houden. Hij ruikt de koude tabaksrook in de vertrekken boven, hij hoort het tikken van de schrijfmachine en de dicterende stem van Rosenstock zijn: ‘Hm... hebt u dat, juffrouw?’ en hij ziet de verbleekte Engelse prenten in het kantoor van de chef, de scheurkalender, de rode potloden waarmee hij onderstreept, en zijn rimpelige gele hals tussen de punten van zijn boord. En even voelt hij de drang om erop af te springen, wild en blind zoals de kat daarnet de duisternis in sprong; om al zijn nagels erin te zetten, al dieper in het bleke, trillende vlees, het rochelende gepiep van de adem tussen zijn handen verstikkend. Geen ruit heel laten in die muffe ruimte, het inktpotje tegen de muur keilen en de schrijfmachine door het raam. Alle kalenderblaadjes in een keer afscheuren, tot aan de kartonnen houder, waarna er geen dag meer komt.

Maar zijn geüniformeerde metgezel houdt hem tegen, hij pakt hem bij zijn arm en schreeuwt hem toe dat hij zich moet gedragen als een militair en niet ongedisciplineerd zoals lui in burger. Het gaat hier niet om wraak maar om recht. E. GOTTLIEB & CO. staat er in grote deftige letters op het metalen deurplaatje. Dat is nieuw en het glimt. Anton Meissner zet zijn pet recht, veegt een stofje van zijn kraag en drukt op de bel.

==

‘Doe eens open, Karli,’ fluistert Anna Müller. ‘Het is vader.’

Het is schemerig in de keuken. Anna zit in de hoek en Hede aan tafel, allebei met een handwerkje, dat alleen maar een voorwendsel is om niet urenlang vol onzekerheid te zitten wachten tot vader thuiskomt of een boodschap stuurt, want hij zit al dagen ondergedoken en slaapt niet thuis. Karli schuift de grendel van de deur, laat Müller binnen en doet de deur meteen weer op slot.

‘Goeienavond.’

Anna trekt met een ruk de gordijnen dicht. Dan pas geeft ze hem een hand.

‘Heeft niemand je gezien?’

‘Niemand.’

‘Ga zitten,’ zegt ze zacht. ‘Wil je iets eten?’

‘Als jullie wat over hebben.’

‘Laat mij maar, moeder.’ Hede staat snel op en raakt even haar vaders arm aan. In dat gebaar ligt een verzoek, waaraan hij geen gehoor geeft.

‘Ze weten iemand wel op te jagen, die nazivrienden van jou.’

Anna trekt aan zijn mouw en wijst naar het meisje, dat met schokkende schouders bij het fornuis staat, terwijl ze de eieren in de pan breekt.

‘Nou ja,’ bromt Müller, ‘het is toch zo?’

Zijn gezicht is bleek en hij lijkt ouder. Karli staat bij de tafel en kijkt zijn vader aan, die de laatste dagen in zijn ogen reusachtig groot geworden is.

‘Slaapt u hier vannacht?’ vraagt hij zachtjes. Müller schudt zijn hoofd.

‘Ik wil alleen maar wat eten en me wassen, dan ga ik weer. Zijn de grote kinderen niet thuis?’ Anna schudt haar hoofd.

‘Hier heb ik een lijst met adressen voor Hans.’ Terwijl Hede het bord met eten voor hem neerzet, bedekt Müller het papier met zijn hand.

‘Ik verraad niets hoor,’ roept het meisje en begint te huilen. Het is de eerste zin die hardop wordt gesproken. Tot nu toe werd er alleen maar snel, fluisterend gepraat.

‘Stil, meisje,’ Anna legt haar hand op Hedes mond. ‘Beheers je. Geef mij die lijst, vader, dan berg ik hem op.’

Müller bijt in het brood en schrokt met grote happen. Hij eet als iemand die niet weet wanneer hij de volgende maaltijd zal krijgen, hij eet vooruit.

‘Ik kan niet meer terug,’ zegt hij tussen twee happen door, ‘ze hebben vandaag Walter gepakt.’

‘Hoe?’ vraagt Karli ademloos.

‘Opgewacht op straat,’ antwoordt hij kauwend.

‘En waar ga je heen?’ vraagt Anna.

Weer aarzelt Müller en hij kijkt even naar zijn dochter, die zachtjes huilt met de handen voor haar gezicht. Dan noemt hij de naam van een kameraad.

‘Karli, breng jij eens water naar de slaapkamer.’

Terwijl de jongen de blikken kan vult en in zijn ijver om te helpen, het water over de rand laat klotsen, legt Anna even een hand op Müllers arm.

‘Wanneer slaap je weer in een echt bed?’ Müller haalt zijn schouders op, probeert zijn hoofd voor haar vrij te maken en tegen haar te glimlachen. Plotseling begint haar zwaar op zijn arm leunende hand te trillen. Müller tilt zijn hoofd op. Door het plassen van het water dat de jongen in de waskom giet heen, horen ze voetstappen.

‘Het is niets,’ fluistert Hede, ‘we hebben het ons al tien keer ingebeeld.’ Niemand staat op. Karli komt terug met de lege kan, ziet de gealarmeerde, starre gezichten van de drie anderen en loopt naar het raam.

‘Pas op dat niemand je ziet,’ zegt Müller nauwelijks hoorbaar, en zonder de gordijnen te bewegen kijkt Karli naar de binnenplaats.

‘Daar zijn ze, hè?’ vraagt Müller zacht. De jongen loopt naar hem toe en zegt: ‘Ga langs de brandtrap, zorg dat u weg komt.’ Hij trekt aan zijn vaders arm. Maar die staat nog steeds niet op en gaat rustig na of er een ontsnappingsmogelijkheid is. Geen tijd meer voor de brandtrap, die wordt ongetwijfeld ook bewaakt. Uit het raam springen? Dat heeft een kameraad ook gedaan, ook van de vierde verdieping, Müller heeft hem nog gezien. Nee, dat niet. In huis verstoppen? Hier kun je niet eens een notitieboekje verstoppen, zo klein is het. Müller staat rustig op.

‘Zijn de papieren verbrand, Anna?’

‘Ja, de jongens hebben alles verbrand,’ zegt Anna toonloos.

‘De adressenlijst heb jij?’ Anna wijst op haar borst en laat haar hand daar liggen. ‘Het kan nooit veel te betekenen hebben, Anna, ze hebben geen bewijsmateriaal tegen me. Maar ik zou wel eens willen weten wie ze hiernaartoe gebracht heeft. Nee, ik weet het, Hede, niet huilen, meisje.’

De volgende ogenblikken duren te lang. Het was gemakkelijker geweest als de deur meteen open was gegaan en Müller was afgevoerd en alles voorbij was geweest, beter dan zo stil te zitten met een dichtgesnoerde keel, met alles wat je nog op je hart hebt, alle zinnen die je niet meer kan afmaken en dus ook niet beginnen. Liever het einde, liever het afgrijselijke weten dan dit wachten op het onbekende.

En dan gaat alles veel te snel. Het gebonk op de deur, fractie van een seconde stilte, totdat er buiten iemand schreeuwt: ‘Doe open!’ De manier waarop ze binnenkomen, twee mannen Müller vastpakken, vier het huis doorzoeken; hoe ze laden uit de kast omkeren op de vloer, de kussens en matrassen van de bedden gooien, losse tegels uit de tegelkachel trekken, pannen uit de kast halen. Alles gaat systematisch, snel, haast zonder een woord. En wonderlijk: alles in het halfdonker, want niemand komt op het idee om het licht aan te doen.

Dan doet Anna opeens de lamp aan en het spook wordt werkelijkheid. Ze staat naast de verlichte tafel, het bleke, gegroefde kindergezicht geheven, de handen in de zij.

‘Zo, en nu maken jullie dat je wegkomt. Ik laat mijn keuken niet zo overhoop halen, en mijn man laten jullie los, die heeft niets gedaan.’

‘Alleen maar afval op onze optocht gegooid toen we hier langs marcheerden,’ zegt de man die op zijn knieën voor de dekenkist zit zonder zijn hoofd om te draaien.

‘Nee,’ zegt Müller, ‘dat heb ik niet gedaan.’

‘Onze ramen zitten immers niet aan de straatkant,’ roept Hede met een heel hoge stem. Ze loopt bij het fornuis weg en pakt de man bij de dekenkist vast, rukt met beide handen aan zijn mouw en probeert hem overeind te trekken.

‘Kijk dan, onze ramen kijken allemaal uit op de binnenplaats.’

‘We hebben getuigen,’ antwoordt hij onverschillig, zonder overeind te komen.

‘Maar de ramen, kijkt nou naar de ramen!’

‘Rustig,’ roept Müller kwaad, ‘niet met ze praten. Kunnen we gaan?’

‘Als ik jou was, zou ik geen haast hebben,’ antwoordt de man die hem vasthoudt. Müller kijkt Anna aan.

‘Zeg niets moeder, doe het om mij.’

Nu zijn de mannen klaar, de hele inboedel ligt over op de vloer. Maar Müller gaat nog niet. Opeens lijkt er ondraaglijk veel waardevolle tijd verzuimd. Er is niets geregeld, er is geen woord van afscheid. Hij draait zijn hoofd om naar Anna. Hij kan haar hand niet pakken omdat ze hem links en rechts onder zijn arm vasthebben. Nu pas wordt Anna overvallen door een vreselijke, hamerende angst, en over de armen van de vreemde mannen heen, grijpt ze naar zijn handen.

‘Je komt toch binnen een paar dagen terug?’

Müller knikt. Hij bijt op zijn snor en kijkt naar zijn vrouw, die in al die jaren degene was die altijd overeind bleef en degene was op wie hij kon steunen. Nu ze daar zo voor hem staat met groeiende ontzetting op haar gezicht omdat het tot haar door begint te dringen dat hij in groot gevaar is, of hij nu spreekt of zwijgt, of hij iets gedaan heeft of niet, nu heeft Müller voor één keer de gelegenheid het haar gemakkelijker te maken.

‘Natuurlijk,’ zegt hij, ‘een misverstand, moeder, het wordt wel opgehelderd, een paar dagen misschien.’

‘Ze kunnen toch niet... een man die niets gedaan heeft...’ stamelt ze kinderlijk.

‘Nee, nee, dat kunnen ze ook niet, Anna.’ En door niets te zeggen, haar niet te kussen, geen hand te geven ten afscheid, betaalt hij de grote schuld af die hij bij haar heeft. Door zijn gevoel nog meer dan anders af te sluiten, haar niet eens op de wang te kussen, zelfs de jongen niet over het haar te strijken of nog een verzoenend woord tegen zijn dochter te zeggen, daarmee neemt hij de hele last van haar af en laadt hem op zich.

‘Voorwaarts!’ het troepje zet zich in beweging. Alleen Müllers benen, in de broek zonder vouw en met de ongepoetste schoenen, lopen niet in het gelid. Dan springt opeens de jongen naar voren van achter het fornuis, waar hij de hele tijd als betoverd, met brandende ogen heeft staan kijken. Met de pook in de hand staat hij voor de mannen. Maar Anna houdt hem vast. Hij verweert zich en slaat wild om zich heen.

‘Laat me los!’ Anna’s handen zijn als een bankschroef, haar stem is weer rustig, heel zacht.

‘Wil je het nog moeilijker maken voor vader?’ En zo geeft ze het geschenk door, dat zij zojuist heeft ontvangen, de leugen om bestwil die een soort testament is: ‘Vader komt over een paar dagen terug. Hang de pook maar weer op, die hebben we nodig bij het vuur.’

De jongen gehoorzaamt. Hij laat zich kalmeren en duldt het dat zijn moeder een arm om hem heen slaat, want hij voelt dat zij nauwelijks meer op haar benen kan staan. Nu brandt het licht en kunnen ze toch de gordijnen opendoen. Anna, Hede en de jongen staan voor het raam en zien de mannen over de binnenplaats lopen, zoals ze gekomen zijn. Alleen loopt vader nu tussen hen in. En ze zien licht achter het raam van de conciërge, en haar opgewonden, gloeiende gezicht, en ze zien ook dat een van de weg marcherende mannen haar met de vingers aan zijn pet even groet.

‘Moeder,’ fluistert de jongen, ‘zag u dat?’

Ze drukt zwijgend zijn arm. Ze staat heel stil en kijkt naar Müller, die over de binnenplaats loopt, op de zwarte vierkante poort af, die hem opslokt als een zwart gat, waarin de anderen hem volgen, de duisternis in.

==

‘Licht, licht aan!’ Hartung trommelt met zijn vuisten op de deur van zijn cel, maar niemand hoort hem.

Hij hoort voortdurend iedereen, alles. Het is alleen aardedonker, stil is het niet. Een duisternis die vol lawaai, geluiden en stemmen is. Voetstappen, kreten, woorden, vloeken en onbestemde geluiden, die als vocht door de muren sijpelen.

Dagen en nachten, weken en uren zijn in elkaar overgelopen als wijnvlekken op een vloeiblad, niet meer van elkaar te onderscheiden, niet meetbaar. Ze zijn hem vergeten. Niemand weet in deze dagen wie er naar de kazernes of naar de kampen wordt gesleept, wie waar vastzit en waarom.

Opeens is het stil. Hij hoort niets meer. Waar zijn ze allemaal? Een bevel voor een nachtelijke mars; de kazerne is verlaten. Waarom vloekt er niemand, waarom schreeuwt er niemand, zodat je tenminste weet dat er iemand is die een ander afranselt? Alles beter dan deze stilte.

Het geluid van een deur, stemmen in de gang. Goed. Je moet proberen aan iets simpels te denken, aan een stoel bijvoorbeeld, een fauteuil, de rechthoek van de rugleuning die overgaat in de vierhoek van het zitvlak, aan geslepen glas, de ster die door de geslepen rand schijnt. Maar hij kan de draad van zijn gedachten niet vasthouden. In het donker kun je niet denken, je kunt je niets voorstellen, je kunt niet vasthouden wat je hebt beleefd, geen landschap, geen gezicht, geen melodie. De duisternis vreet alles aan, als een rat.

Ze zullen hem doodslaan. Niet doodschieten. Als slachtvee. Op een willekeurig moment – of het dag of nacht is zal hij niet weten – suist er een bijl neer in zijn nek en tussen zijn hoofd en zijn romp gaapt een rode kloof, zoals bij de kalveren in de etalage van de slager.

Waarom komt er niemand als je roept? Ging het luikje maar open, met de ogen en een stuk van een gezicht erachter, werd hij maar uitgescholden, verscheen er zelfs maar een mond die naar hem spuugde.

Geklop. Drie keer... twee keer... pauze... opnieuw. Vreselijk, dat kloppen tegen de muur, die zinloze, rusteloze morsetekens. Wie begrijpt het? Wat hebben die gevangenen elkaar te zeggen?

Licht! Zonlicht. Zuilen gele stofspiralen, honinggele kringen van licht die spelen op het gazon. Schuin vallend avondlicht op een weiland, wit maanlicht, verblindend sneeuwlicht. Waarom worden er geen brillen uitgevonden tegen het donker? Elektrisch licht, een druk op een metalen knopje en het stroomt uit alle gloeilampen. Vlam van een kaars, rode weerschijn van een vuur flakkerend op de muur. Ze hebben de hele schakelkast uitgeschakeld. Alle lampen tegelijk uit. De hoofdschakelaar is afgezet.

Nog één keer zal er even licht komen, tussen nu en de binnenplaats. Het zal glanzen op de kalkgroeve waar ze hem zullen begraven. Alles houdt op, je kunt je niet verweren, het komt langzaam en van alle kanten. Het is als een verlamming die vanuit je tenen omhoog kruipt. Het zet zich vast in je buik. Laf – moedig.

In het donker zijn er geen helden, veldslagen worden bij daglicht gewonnen. Moed heb je samen met anderen, uit angst voor de anderen. Niet hier, niet als je alleen bent. De vloer begint te zakken, zijn benen zinken weg. Steeds dieper zakt hij weg. Er blijft steeds minder van hem over. Hij zou al niet meer kunnen schreeuwen en met zijn vuisten tegen de deur slaan. Het zal niet lang meer duren dan kan hij zijn handen niet meer uitsteken, zijn lippen niet meer bewegen, dan zal hij niet eens meer weten wie hij is. Hij is langzaam aan het sterven.

En dan, als hij alle besef kwijt is, valt het felle licht van een carbidlamp naar binnen. Er staan twee mannen in de deuropening. Hij staart hen aan zonder hen te zien.

‘Voorwaarts!’

Hartung verroert zich niet, tot iemand hem een duw geeft. Ook begrijpt hij niet dat hij door een verlicht vlak naar buiten moet, de verlichte gang in. Hij komt automatisch in beweging. Hij ziet de hoofden van de beide mannen voor brandende lampions aan.

‘Komt er nog wat van?’ Zijn benen zijn sneller van begrip dan zijn hersenen. Ze strompelen de gang op, ze dragen hem, maar niet zo goed dat hij zomaar langs het groepje mannen kan lopen dat daar staat. Hij stoot een van hen aan, die hem een scheldwoord in het gezicht slingert. Dat maakt hem wakker, als een waterstraal, maar hij loopt precies zoals daarvoor. De uitdrukking op zijn gezicht verandert niet. Nu is het zover.

‘Nog goed volgevreten, dat zwijn. Goeie kost bij ons.’

Die zin dringt door, exact en scherp door zijn gehoorzenuw doorgegeven aan zijn brein, maar Hartung vertrekt geen spier waaruit blijkt dat hij iets heeft gehoord. Zonder dat zijn oogleden omhooggaan, zonder dat de glazige starheid in zijn ogen verandert, ziet hij de smalle gang, de bespuugde vloer, de smerige muren, de gloeilampen aan de kale draad, de gezichten van mensen die gehaast voorbijlopen, een sigaret in hun lachende mond. Maar het licht is een zegen, wat het ook beschijnt; het lopen, waar ook naartoe, is beter dan alleen opgesloten zitten.

Daar komt uit een zijgang weer een groepje mensen, met een man die eruitziet alsof hij zo van een crucifix uit een dorpskerkje is gehaald. Zo ongelofelijk lijdend, zo ontzettend bleek is zijn gezicht, het bloed op zijn voorhoofd lijkt geschilderd. Heel even aarzelt Hartung. De gestalte, die langzaam in elkaar zakt tegen de muur, komt daarvandaan waar ze hem nu naartoe brengen. Maar het is geen beeld. Zo zal hij ook terugkomen, zo met de armen naar voren gestrekt, zonder kleur in het gezicht behalve de bloedkorsten op zijn huid. Dan buigt de gang af naar links en is het beeld verdwenen.

Hij kijkt naar de gezichten van de beide mannen die hem meevoeren, ze lachen, praten en spugen gewoon door, net alsof de man een geestverschijning was, alleen aan hem verschenen en onzichtbaar voor de anderen. Hij zou hun schedel wel willen lichten om te weten wat ze verbergen achter die onverschillige gezichten. Zat hij maar weer in zijn cel, in het donker, achter de veilige deur die niet meegeeft! Nu klopt een van de twee mannen op een deur. Vreemd dat ze hier aankloppen. Hartung verwacht dat ze hem geblinddoekt naar binnen zullen duwen. Hij verzet zich om als eerste het vertrek binnen te gaan, keert zich om naar de beide mannen, die in stramme houding zijn blijven staan, strompelt dan naar voren en ziet – het smalle profiel met een sigaret in de mond: Adrian. Aan de tafel naast hem een brede man in uniform met het IJzeren Kruis op zijn revers. Maar dat is slechts een figurant, ook al is het misschien de commandant van de kazerne. Daar zit Adrian. Hij kijkt naar hem en Hartung ziet zichzelf zoals Adrian hem nu moet zien, de baardstoppels, borstelig tot aan zijn oogkassen toe, zijn gezicht geel, zijn handen vuil, zijn pak vol vlekken, zijn nagels hebben grote rouwranden, een smerige gorilla, met twee grijnzende oppassers achter zijn rug. Hij wordt tentoongesteld voordat ze hem weer opsluiten in zijn kooi. En weer lijkt hem het donker van zijn cel, zelfs marteling, beter dan wat hij hier meemaakt. Adrian heeft heel wat moeite gedaan om hem in deze toestand te zien. Hij heeft hem gezocht en gevonden. Uit grenzeloze haat.

Maar opeens slaat zijn gevoel om: Adrian is gekomen om hem te helpen.

De beide mannen aan tafel hebben hun gesprek gestaakt. Ze kijken naar de man die daar onbeweeglijk voor hen staat. De blik van de commandant is onderzoekend en hij stelt met tevredenheid vast dat er geen al te grote materiële schade aan de gevangene te constateren valt. Adrians blik glijdt naar beneden, vermijdt Hartungs gezicht, maakt zich los van zijn handen en blijft ten slotte rusten op zijn schoenen, die het enige zijn wat nog is als vroeger. Zijn stem klinkt onzeker en hij spreekt snel.

‘Goed dat ik u gevonden heb, Hartung, dat viel niet mee.’ En, omdat er geen reactie komt: ‘Hoe gaat het met u?’ De onbevangen stem brengt Hartung met een ruk tot de werkelijkheid. Plotseling slaan zijn gevoelens om in een boosaardige overmoed.

‘O, dank u, dank u, m’n beste Adrian, vrij goed.’ Hij heeft de indruk dat de commandant glimlacht.

‘Gaat u toch zitten.’

Hartung gaat zitten op de stoel waarnaar de arm met de hakenkruisband wijst.

‘Dank u.’ De vriendelijke commandant zal hem waarschijnlijk ook nog een sigaret en het gebruik van zijn toilet aanbieden.

‘Uw preventieve hechtenis is beëindigd,’ zegt Adrian, zonder hem aan te kijken. ‘Ik heb me garant gesteld.’

Goed, goed, jongen, maar dat heb je allemaal niet vanwege mijn mooie blauwe ogen gedaan. Daar zul je wel je redenen voor hebben. Waarschijnlijk zit je op zwart zaad.

De conversatie loopt bepaald stroef. Adrian houdt hem zijn sigarettenetui voor. Roken! Een ontzettend lang ontbeerd genot. De vieze vingers storten zich op de sigaretten met een beweging van ongecontroleerde begeerte. Adrian trekt onwillekeurig zijn etui even terug voor die vingers. Maar Hartung heeft een lucifer van het bureau van de commandant gegrist. Wat kunnen hem de blikken van de twee anderen schelen, die verbonden zijn in hun pact tegen hem, zodat de een de sigaret na hem weigert, en de ander het etui, met een gebaar alsof het besmet is, weer in zijn zak laat verdwijnen. Met elk trekje dat hij neemt, neemt hij opnieuw bezit van zijn leven.

‘Als u het goed vindt, kunnen we gaan.’

O ja, heel goed, niets liever. Hartung staat op. Plotseling begint de kamer te draaien, de gloeilamp tolt rond, hij ziet alle gezichten dubbel, de muren komen op hem af. Het duurt maar een seconde, hij houdt zich vast aan de leuning van de stoel.

‘Moet u soms nog iets halen?’ vraagt Adrian. Hartung denkt aan de scène toen ze hem zijn portefeuille, horloge en jas afnamen.

‘Ik heb het belangrijkste bij me.’

Weer lijkt de vriendelijke man naast Adrian te glimlachen.

‘Zou u mij dat misschien voor de goede orde nog even willen bevestigen?’

Hij schuift hem een blad papier toe, dat Hartung doorleest. Hij wordt verzocht te ondertekenen dat hij in het volle bezit van zijn eigendommen en zonder dat hem enig nadeel is berokkend naar huis terugkeert en dat hij bereid is alle eventuele lasterpraat krachtig tegen te spreken. Zonder een moment van aarzeling zet hij zwierig zijn handtekening, zoals hij altijd heeft gedaan. ‘Kommerzienrat Max Hartung, uit dankbaarheid voor zijn hulp’.

De gedenkplaat aan de muur in de hal van het ziekenhuis hangt al scheef want de jonge verpleegster op de ladder heeft er al drie schroeven uitgehaald en in het schort gegooid dat zuster Mathilde ophoudt.

‘Zo, dat is de laatste.’

‘Twaalf jaar heeft die naam dit ziekenhuis onteerd,’ fluistert zuster Mathilde. Snel, alsof ze bang is dat de triomf haar toch nog zou kunnen ontglippen, sjouwt ze de zware plaat naar de instrumentenkamer en zet hem met het opschrift naar de muur in de hoek. Een grafsteen zonder naam.

‘En nu hangen we de portretten op.’ Met haar kortgeknipte nagels maakt ze vliegensvlug de touwtjes los van een bruin kartonnen pak – zelfs in de haast van de opwinding knipt ze geen touwtjes door – en haalt er tien ingelijste foto’s van Adolf Hitler uit. Ze zoekt een hamer en spijkers uit de gereedschapskist en geeft haar jonge collega nauwkeurige instructies, zodat ze hun werk in de ziekenzalen zo snel mogelijk kunnen uitvoeren.

Even later klinkt er luid gehamer door de stilte van het ziekenhuis. Patiënten gaan geschrokken rechtop zitten, de zwakken doen alleen angstig de ogen open. Verpleegsters die dienst hebben staan in de deuropening te fluisteren. Niemand waagt het de machtige hoofdzuster te bekritiseren.

Na de grote vrouwenzaal gaan ze naar een kleinere zaal met maar vijf bedden. Ernstige gevallen. Gelukkig hoeft ze hier de hamer niet te gebruiken, want er hangt een reproductie van een schilderij van een over een kind gebogen beschermengel, dat jaren geleden op verzoek van een patiënte boven haar bed is gehangen en na haar dood is achtergebleven. Geen van de vrouwen lijkt zich erom te bekommeren dat de engel verdwijnt en in plaats daarvan het strenge gezicht van de Führer aan de muur verschijnt. Ze zijn te ver heen, weggezonken onder het geelwitte, grove beddengoed. In het voorbijgaan valt het zuster Mathilde op dat de status boven bed nr. 3 om de een of andere reden scheef hangt, en ze trekt die recht, zodat de naam van de patiënte, ‘Hedwig Müller’ en het woord VERONALVERGIFTIGING weer netjes parallel met de rand van het bed komt te hangen. Door het geritsel boven haar hoofd ontwaakt de zieke uit haar lichte slaap. Ze doet haar ogen open en ziet het strenge, verwijtende gezicht van het portret dat precies in haar blikveld hangt.

‘Weg, weg!’ Ze probeert zich op te richten. De vermagerde, uitgestrekte arm valt terug op de deken. Ze begint te huilen. De jonge zuster, al in de deur naar de gang, keert zich verschrikt om en kijkt met grote blauwe ogen naar zuster Mathilde.

‘Zal ik het portret weghalen?’ fluistert ze. Maar Mathilde schudt haar hoofd.

‘Dat meisje is hysterisch. Ze maakt de hele tijd scènes. Vandaag was er bezoek voor haar, een SA’er, een knappe kerel. Ze wilde hem niet zien. Toen hij weg was, begon ze te huilen.’

Het snikken van de patiënte wordt luider, ze raakt steeds meer overstuur.

‘Nu ophouden met huilen,’ gebiedt zuster Mathilde, met alle strengheid die ze tegen hysterische patiënten gebruikt. Maar het snikken wordt alleen maar erger.

‘Weg, weg!’ houdt het meisje koppig vol.

Op dat moment loopt Heidemann door de gang en hoort het kabaal. Hij gaat de zaal binnen en ziet in één oogopslag wat er aan de hand is.

‘Haal dat portret weg, zuster.’

‘Nee, dokter.’

‘U ziet dat het de zieke opwindt. Het herinnert haar aan iets wat ze moet vergeten om te genezen. In haar toestand is opwinding levensgevaarlijk. Wilt u zo vriendelijk zijn om dat portret weg te halen?’

‘Het meisje is hysterisch,’ zegt de zuster zonder zich te verroeren. Even valt er een stilte, waarin je het meisje zacht hoort huilen, dan antwoordt Heidemann scherp: ‘Ik wist niet dat bij ons de verpleegsters diagnosen stellen. Wilt u alstublieft doen wat ik u gezegd heb.’

Zoals de kurk van een fles gistende wijn afspringt, zo breekt het jarenlang opgekropte verzet van zuster Mathilde opeens door alle dammen van gehoorzaamheid en zelfbeheersing heen... Zonder oog voor de zieken, die door het kabaal uit de apathie van hun lijden zijn gerukt, schreeuwt ze hem toe: ‘Ik laat nog liever mijn handen afhakken. En u, dokter Heidemann, als ik u was zou ik maar niet zo hoog van de toren blazen. De autoriteiten zijn ingelicht. Uw opvattingen zijn bekend, en ook wat voor vrienden u erop nahoudt en van wie z’n geld u in Zwitserland hebt gezeten.’

Heidemann pakt haar arm vast. ‘Ik geloof niet dat dit onze patiënten allemaal interesseert,’ zegt hij kalm.

‘Er is een nieuwe tijd aangebroken, of u wilt of niet.’

Heidemann laat haar schreeuwen. Hij keert haar de rug toe en haalt het portret van de muur. Zuster Mathilde verstomt en staat verstijfd te kijken, alsof ze verwacht dat er een bliksemstraal zal neerdalen. Haar neusvleugels trillen. Ze heeft nauwelijks genoeg adem over om met kleurloze lippen te fluisteren: ‘Hier krijgt u spijt van.’ Dan pakt ze de verschrikte jonge zuster zo hard bij de arm dat het pijn doet, en trekt haar mee de gang op.

Heidemann loopt met het portret door de zaal, waar nu een volkomen stilte heerst – niet alsof het lawaai net is opgehouden, maar alsof er nooit lawaai is geweest. De zieken hebben zich geheel in zichzelf teruggetrokken. Elk bed een eilandje. Ook Hede Müller ligt met gesloten ogen, maar haar oogleden trillen nog een beetje. Heidemann doet zachtjes de deur achter zich dicht en loopt met het portret in de hand naar zijn eigen kamer.

Wat moet hij ermee? Hij kan het niet meer gewoon weggooien. Het zou hoogverraad zijn als de werkster het morgen in de prullenmand vond, zelfs niet goed te praten met een beroep op het belang van de patiënt.

Het helpt niets. Dat portret is een onontkoombare werkelijkheid. Het hangt aan alle muren. Het hangt aan de muur van de geschiedenis.

Voor het eerst bekijkt Ernst Heidemann dat gezicht met volle aandacht; het is niet het gezicht van een man, maar het is een symbool voor deze tijd geworden. Je kunt je er niet meer van afmaken met goedkope ironie. Hij is te lang weggelopen voor de realiteit, terwijl zuster Mathildes grote ideaal overal aan de macht kwam, terwijl daaraan werd gewerkt. De studenten die hij dagelijks voor zich ziet tijdens zijn colleges, ogen die zijn blik uitdagend beantwoorden of wegkijken. De duizend anonieme gezichten, niet de armen, maar de behoeftigen, de vrouwen die hij heeft onderzocht, de begerigen en de teleurgestelden die hij kent tot het goedkope kantrandje boven hun magere borsten en de schok die ze krijgen als hij zijn oor erop legt om hun hart te onderzoeken.

De man op het portret is niet de held van de onderdrukten, geen nietsontziende sterke leider van een zegenrijke revolutie. Het is een kortzichtige fanaticus. De held van de kleine man. De held van de middelmatigen. En toch: weg met de afzondering, de overschatting van het intellect, die de grond om je heen zo afgraaft, dat je ten slotte niet meer op je voeten, niet eens meer op je grote teen kunt staan. Er zijn niet alleen maar onbeschaafde ruwe mensen onder zijn aanhangers, niet alleen furies; er zijn ook wanhopige mensen, enthousiaste mensen, hongerige mensen, die het wachten meer dan beu zijn, jongeren, wie een toekomst is beloofd. Is hij vergeten hoe het was om terug te keren uit de oorlog in een overwonnen land, met een jeugd die geen toekomst had? Onderzoekend bekijkt Heidemann de trekken van dat gezicht dat hij zo lang gemeden heeft.

Maar dan schuift er opeens een ander beeld tussen. Eerst werkt het storend, maar dan begrijpt hij het opeens. Hij kent dat gezicht, hij zal het nooit vergeten. Feldwebel Bönicke, in dezelfde compagnie als hij, niet de klassieke soldatendrijver, de sadist uit de stripblaadjes, hoewel hij er af en toe, als hij kwaad was, sprekend op leek. Bönicke sprak de taal van zijn tijd. De frases en gemeenplaatsen klonken uit zijn mond als openbaringen. Heimat, bloed en bodem, vaderland, het waren begrippen die hij had uitgevonden. Hij had een groepje volgelingen om zich heen verzameld, mannen die vurig in hem geloofden. ’s Avonds zaten ze om Bönicke heen, die monologen hield en hen aanvuurde. Nooit had iemand Heidemann zo gehaat als hij. Daar was zo op het oog geen aanleiding voor, maar Bönicke voelde zich geobserveerd en Heidemanns aanwezigheid had iets verontrustends voor hem.

En dan die ene avond. Stilte. De doordringende stem van Bönicke. De meesten luisterden naar hem. Een paar lagen te lezen of schreven een brief. De stem daverde door de loopgraaf. Heidemann voelde een fysieke afkeer, waar hij zich niet overheen kon zetten. Het was gevaarlijk om naar buiten te gaan, maar hij hield het niet langer uit en riskeerde liever een vijandelijke kogel dan hier te blijven. Hij liep naar de uitgang. Opeens stond Bönicke voor hem, trillend over zijn hele lijf.

‘Jij blijft hier!’

‘Ik wil een sigaret roken.’ Heel even dacht hij dat Bönicke hem tegen de grond zou slaan.

‘Wij spreken elkaar nog wel,’ klonk het schor achter Heidemann, terwijl hij naar buiten kroop. ‘Wij spreken elkaar nog wel.’

En nu is het zover. Alfred Bönickes stem klinkt overal. Alle andere zijn verstomd. Bönickes ideaal is gemeengoed geworden. De eeuwige kazerne. Een land in uniform. Een heel volk met de neus één kant op; de verkeerde kant.

Hij is gekomen uit het grijze niemandsland tussen de twee stromen die zich splitsen; hij heeft de achtergelaten hulzen van de teloorgegane waarheden opgeraapt en ze veranderd in glinsterende massaproducten.

Hier in dit ziekenhuis liggen op alle zalen mensen die gestraft zijn door de Bönickes, omdat zij geen Bönickes zijn; bloedig verminkt, alsof ze door dieren zijn uiteengereten. Op de bordjes boven hun bed staat geen naam, hun ziekte heet ‘ongeval’. Niemand vraagt waar ze vandaan komen. Als de nachtbel gaat, ligt er een gewonde voor de deur, die door niemand is gebracht. Alfred Bönicke is sterker dan hij. De vuist is sterker dan de hand, wie schopt is sterker dan wie loopt, de kogel is sterker dan het hart dat hij doorboort. Groot is zijn onmacht, zo groot als het verval overal om hem heen. Het is een soort ziekte die om zich heen grijpt in Duitsland en die net als tuberculose verschillende symptomen kent. De ene, de snelst om zich heen grijpende vorm: de grootheidswaanzin en machtshonger van de Bönickes. De andere, latente, sluipende: de wil om zich te onderwerpen en geen verantwoordelijkheid te dragen. De derde, die ook hem heeft aangestoken, is de verlamming van vitale organen en verstarring.

Tegen het einde van de oorlog, toen de soldaten muitten en de officiers hun strepen van hun jas rukten, toen zag je Bönicke niet, toen was zijn gezicht verdwenen, van de aardbodem verdwenen...

Zwaar, als een lichamelijke last, drukt de schuld van het nietsdoen op Heidemanns schouders, de misdaad van het laten gebeuren, die hem plaatst in een lege ruimte, in de verschrikkelijke eenzaamheid, tussen de fronten, op de platgeschoten, door granaattrechters omwoelde, met prikkeldraad omgeven strook land, die aan vriend noch vijand toebehoort, in het niemandsland.

Draaiorgeldeuntjes

Manja stond met haar broertjes tussen een groepje juichende kinderen om een man met een draaiorgel heen. Een klein aapje, dat bibberde hoewel de zon scheen en het een rood jasje aanhad, trok gekke gezichten, stak zijn dunne vingertjes in zijn klagelijk vertrokken bekje en strekte zijn handje uit om geld aan te pakken. De kinderen lachten en gierden het uit van de pret. Ook volwassenen waren blijven staan kijken naar het diertje, dat nu eens in zijn handjes klapte en een buiging maakte, en zich dan weer met wanhopige grimassen ging zitten krabben. Op de achterwand van het draaiorgel was een groen bos geschilderd, dat glansde in het lentelicht. Boven het hek dat het pleintje afgrensde, stond groot en blauw de weidse lucht. Nu pakte het aapje een muntstuk uit de hand van een dikke vrouw met een grote omslagdoek, die zo moest lachen dat haar boezem deinde. Het diertje bekeek de munt van alle kanten, rook eraan, stak hem in zijn mond en beet erop.

Manja rommelde in haar boodschappenmand en brak met haar nagel een stukje broodkorst af. Het aapje pakte met zijn dunne, behaarde vingertjes behoedzaam de kruimels uit het kommetje van haar hand.

Alles was mooi. De vrolijke melodie, het rammelen en tikken in de orgelkist, de arm van de man die aan de zwengel draaide, met een blauw hart erop getatoeëerd, dicht begroeid met rossige haartjes. De gezichten van de volwassenen, allemaal heel duidelijk en scherp in het felle licht, met alle rimpeltjes, lijntjes, pukkels, baardstoppels en huidplooien. Manja stelde zich voor hoe de dikke vrouw met de deinende boezem haar buurman, die een pijp tussen zijn lippen had waarover een geel kransje van tabak gestrooid leek, bij zijn beringde hand greep, en de man het meisje met de blauwe strik naast hem, en zij haar broertje Munio en Munio de kleine David en David de roodharige jongen naast hem met zijn witte gezicht vol grote zomersproeten, die eruitzagen als bruine sneeuwvlokken, en dat ze allemaal dansten en elkaar niet konden loslaten zolang het vrolijke, springerige dansje uit het orgel kwam. Manja’s broertjes wilden ook brood om het aapje te voeren. Hun mollige handjes gleden al in de mand, maar Manja trok hem terug.

‘We moeten naar huis.’ Dat simpele zinnetje klonk als een lied, op de maat van de muziek.

‘Nee,’ riepen de jongetjes, en ook dat was een stukje muziek.

‘Dan ga ik vast en komen jullie later maar.’ Ze aaide het aapje nog een keer met haar wijsvinger en toen liep ze verder met de melodie in haar hoofd. Haar benen bewogen vanzelf. De straat had iets onwerkelijks, als uit een prentenboek. Een raam schitterde in de zon, een stuk muur stak af tegen de blauwe lucht alsof het van suiker was. Tussen de stenen groeiden graspolletjes en madeliefjes. Terwijl ze verderliep, werd de melodie zachter en lieflijker. Wat was de straat mooi vandaag, en de gouden regen en de sleedoorn die achter de schuttingen groeiden.

‘Mooi, mooi, mooi,’ zong Manja en ze schopte een steentje voor zich uit, steeds verder. Het moest springen en dansen en niet altijd maar op dezelfde plaats blijven liggen. Ze keek omhoog. De lucht was een grote blauwe luchtballon, een stolp bekleed met zijde, die alle geluiden dempte. De melodie was verstomd, maar hij klonk nog mooier en vrolijker verder in haar hoofd. Nieuwe melodieën kwamen aanrollen als golven, speelden door elkaar, kleine klinkende klokjes van vreugde, een diepe levensvreugde, zonder oorzaak of reden, die licht als een veertje zomaar uit de hemel komt vliegen, als een blad.

Ze liep over de binnenplaats alsof het het gazon voor een villa was, ze keek niet eens naar het raam van de conciërge, waar ze anders altijd langs sloop. Het donker in het trappenhuis verduisterde haar vreugde niet en het gekraak van de houten treden overstemde de melodie niet. Toen ze de mand neerzette en de sleutel eruit pakte die ze bij zich had omdat haar moeder die dag uit schoonmaken was en pas laat thuiskwam, hoorde ze Lea binnen huilen en praten. De melodie stokte, er knapte iets in haar borst, net als in het draaiorgel. De droom verdween en Manja stapte de werkelijkheid van de onopgeruimde kamer binnen. Lea zat op het opengeslagen bed met haar gezwollen gezicht in haar handen te huilen. De kamer rook naar brandewijn en niet geluchte bedden.

Manja’s benen dansten opeens niet meer toen ze naar de tafel liep, de brandewijnfles wegzette en het raam opendeed. Er lag een vlek zonlicht op de vloer, maar hij zag eruit als een plas gebroken eieren. Nu pas ging ze naar haar moeder.

‘Is er iets gebeurd, maminka?’

Lea keek haar aan met haar hoofd een beetje schuin, alsof ze eerst moest kijken wie ze voor zich had. Ze was opgehouden met huilen.

‘Vet Joods varken, zei-ie tegen me.’

‘Wie?’ vroeg Manja.

‘Die schoft van een Hammelmann.’

Dat was de kroegbaas bij wie Lea twee keer per week het huishouden deed. Manja probeerde zich het draaiorgeldeuntje te herinneren. Ze dacht aan het orgel en de aandoenlijke vingertjes van het aapje, maar ze waren ver weg.

‘Ben ik nou vet, liefje?’ begon Lea weer.

‘Nee, maminka,’ zei Manja zachtjes. Ze had haar hoofd gebogen en deinsde even achteruit voor de adem die langs haar gezicht streek. Ze begon haar bed op te maken, streek het laken glad, sloeg de deken eroverheen, terwijl haar moeder maar doorpraatte.

‘Vroeger stond ik hem anders wel aan, toen kon-ie er geen genoeg van krijgen. En voor wie doe je het, voor wie laat je je dat allemaal aandoen door dat zwijn? Van je kinderen krijg je geen bedankje. Hij heeft me niet eens betaald. Ik gooi je de trap af, zei-ie.’

Het gemompel werd onduidelijk. Manja maakte de bedden van haar broertjes op. Weer was alles een droom, maar nu een andere, een nare en zware droom. Haar moeder wist niet wat ze zei op zulke momenten; ze praatte als iemand die in zijn slaap geheimen prijsgaf waar hij als hij wakker was niets meer van wist. Je mocht het eigenlijk niet horen. Het waren geen echte woorden, die tot haar gericht waren, het waren vreemde, lelijke droomwoorden.

‘Alle mannen zijn slecht, ze laten je altijd alleen, helemaal alleen, je vader ook. Kom bij me!’ riep Lea. ‘Jij mag me niet alleen laten.’

‘Ik zal koffie voor u zetten,’ zei Manja zachtjes. Ze had water op het komfoor gezet en het gas aangestoken.

‘Ik wil geen koffie.’ Manja trok de lakschoenen van Lea’s voeten en drukte het willoze lichaam neer, met het hoofd in het kussen en tilde de benen op het bed. Lea verroerde zich niet. Het languit liggen scheen haar te bevallen. Ze liet zich gehoorzaam een mok aangeven en slurpte van de slappe, hete koffie. Toen bleef ze heel stil liggen, terwijl Manja een washandje natmaakte, en ze liet toe dat het kind haar gezicht waste en het washandje op haar voorhoofd legde.

‘Ik ben geen goede moeder voor je,’ zei ze zacht, ‘ik weet het, ik deug niet, maar als Hammelmann me niet brandewijn had leren drinken...’ Ze ging steeds zachter praten en alles werd steeds onwerkelijker voor Manja, de kamer, het raam, de deur, het bed, haar moeder, zijzelf. Haar moeders woorden kwamen uit de muren en de wolken, leek het.

‘Jij had op marmer moeten lopen en met zilver eten, maar het is toch allemaal anders gelopen, waarom weet ik niet.’ Ze zweeg en Manja dacht dat ze in slaap was gevallen. Ze lag met de ogen dicht. Maar opeens begonnen haar lippen te bewegen, haar ogen gingen open en ze begon duidelijk maar nauwelijks hoorbaar te zingen, op een prachtige, wilde melodie:

==

Wie danst er met de lamme,

wie loopt er met de blinde,

wie zingt er met de stomme,

waar is hij te vinden?

==

Manja pakte Lea’s hand. ‘Maminka, wat is dat voor een liedje?’

‘Weet ik niet meer,’ mompelde Lea. Ze hield de hand van het kind tussen haar handen. ‘Zul je niet boos op me zijn?’ vroeg ze, al half in slaap.

‘Jij gaat niet weg, hè? Ik ben geen vet Joods varken, hè?’

‘Nee,’ zei Manja teder. Het lied klonk door in haar, het had alle melodieën weer tot leven gewekt, overstemde alles, het trieste en het mooie. Het verbond het vrolijke draaiorgeldeuntje met wat erachteraan gekomen was, het verbond de lichte en de donkere droom tot een geheel. Ze streelde Lea’s haar en handen, haar afkeer was verdwenen. Aandachtig en liefdevol keek ze naar het gezicht, de slappe wangen, de scherpe vouwen tussen de neus en de hangende mondhoeken, en vandaar naar de onderkin, de opgezwollen, trillende oogleden, het lage voorhoofd en de pafferige, witte armen. Ze was niet verwonderd dat ze opeens onder het geruïneerde gezicht een kleiner, zacht gezicht kon zien, dat leek op dat van haar broertjes als ze sliepen, maar mooier en fijner, het gezicht van een slapend meisje.

In de stilte die nu in de kamer heerste, waarin niets te horen was dan de adem van de slapende vrouw, hoorde Manja plotseling haar draaiorgeldeuntje weer, niet in een droom, maar werkelijk, en ze wist dat de man met het aapje nu in hun straat kwam, dat de kinderen hem omringden en haar broertjes erachteraan liepen en dat het aapje zijn grappige sprongen maakte en dat de lucht blauw was en als een stolp bekleed met zijde. Ze zag alles zonder zich te verroeren, alsof ze midden tussen hen in stond. De donkere en de lichte melodie vloeiden in elkaar over. Als een spons zoog ze langzaam de vreugde weer in zich op, die haar hele lichaam levend en warm maakte en haar lippen vochtig. Het was niet het geluk uit een droom, maar de overstelpende vreugde die je voelt als je onder je hand het hart van de werkelijkheid voelt kloppen.

==

Diezelfde avond zat Manja op de brug te wachten op haar vriendje Karli. Ze zat daar alsof ze één geworden was met het donkere hekwerk, met haar armen door het siersmeedwerk van de balustrade gehaakt, roerloos boven de hoge rivier die stil voorbijtrok. Er danste een lichtkring op het water, door de olie van de ketelfabriek aan de overkant opgeluisterd met goud en alle kleuren van de regenboog. Verderop lag een woonbootje, als een hutje gebouwd op een vlot, en er scheen licht uit het ronde raam. Op de vensterbank zag je het silhouet van een grote bloempot met een klein plantje erin. Aan een waslijn die dwars over de boot gespannen was, hingen een witte onderjurk en twee kinderbroekjes. De wind bolde ze op en het leek wel een vrouw zonder hoofd die met haar kinderen over een touw probeerde te springen. Manja stelde zich voor dat zij met haar moeder en broertjes op die boot woonde en dat ze de was ophing in de wind terwijl de oevers met bossen, dorpen en weilanden traag voorbijtrokken, totdat ze bij de zee kwamen, die ze alleen van plaatjes kende en die ze zich voorstelde als een grote blauwe lucht met boten erop. Maar midden in de beelden van grote walrussen en zeehonden met grappige natte snorharen dook het gezicht op van meneer Hammelmann, die ‘vet Joods varken’ tegen haar moeder zei, en het hielp helemaal niets dat ze zo ver waren gevaren, als opeens midden tussen de zeehonden en dolfijnen Hammelmanns gezicht opdook met zijn natte snuit en zijn hangsnor. Met diezelfde snuit had hij ooit haar moeder gekust, lang geleden, toen hij soms op de koffie kwam en snoepjes bij zich had voor de kinderen. Daarom mocht die snuit haar nu uitschelden en moeder kon niets anders doen dan erom huilen. Dat begreep Manja heel goed. Ze drukte haar knieën tegen elkaar en sloeg haar armen om zichzelf heen.

Ze wilde niet denken. Het werd steeds ingewikkelder, hoe meer ze probeerde het allemaal te begrijpen. Ze keek weer naar de lichtkring en naar het raam van de woonboot. Er bewoog iets op de boot, het sprong rond als een onrustige schaduw. Een jonge, langorige teckel die blafte tegen de fladderende was en hapte naar een broekspijp. Ze schrok voor het hondje toen plotseling de gestalte van een man opdook, een schaduw met een pet op. Maar de man begon alleen maar bulderend te lachen en sloeg zich op zijn knieën. Er kwam nog iets anders uit de boot op het dek, net zo’n gestalte, maar de helft kleiner, en die lachte mee. Het hondje schrok zo van het kabaal dat hij midden in een sprong achterover tuimelde. Een paar tellen vloog het gelach over het water als een bal. Manja ving het op, kaatste het terug en het kwam weer terug. Toen pakte de man het hondje op, riep ‘goedenacht’ in de richting van de derde lach en verdween. En toen was er weer alleen het raam met de grote bloempot met de kleine plant. Maar het was een mooie gedachte dat daarbinnen vrienden woonden.

Daar was Karli. Manja hoorde zijn voetstappen en keek om. Ze was onmiddellijk één en al aandacht voor het nieuws dat hij meebracht. Karli was in een nazikazerne geweest om naar zijn vader te vragen.

‘En, is hij daar?’ vroeg ze.

‘Nee.’ Karli ging naast haar zitten tegen het hekwerk van de balustrade.

‘Hedes vriend stond op wacht.’

Manja knikte. Haar smalle gezicht was naar hem toegewend, een beetje verlicht door de booglamp op de binnenplaats van de ketelfabriek.

‘We konden maar heel even praten, hij zegt dat mijn vader daar niet is.’ Ze waren even stil en hoorden het water klotsen tegen de pijler van de brug.

‘Hij wil Hede overmorgen in zijn dienstauto ophalen uit het ziekenhuis.’

‘Maar ze wil hem niet zien,’ riep Manja uit.

‘Ja, zonde... puike auto,’ zei Karli met een zucht. ‘Ik moet morgen komen zeggen of ze wil of niet.’

‘Was hij verdrietig?’

‘Verdrietig?’ Karli krabde zich achter zijn oor. ‘Waarom zou hij... O, vanwege Hede. Nee, hij zag er precies zo uit als anders.’

‘Grote mensen laten het vaak niet merken,’ zei Manja.

‘Nee, dat klopt. Mijn moeder laat ook niks merken. Vandaag kwam er een briefje van mijn grote broer dat hij zijn pak nodig had. Moeder moest het in de wasmand leggen en dan wachten op de hoek van een straat. Daar is het afgehaald door een jongen, die niks wilde zeggen. Niet hoe het met hem gaat en niet waar hij is. Toen zijn we weer naar huis gegaan met de wasmand en toen zij dacht dat ik niet keek, toen zag ze eruit als... als...’

‘Alsof ze vanbinnen huilt,’ zei Manja.

‘Ja precies. Zo ja. Hoe weet jij dat?’

In plaats van zijn vraag te beantwoorden, zei Manja: ‘Ik hou heel veel van jouw moeder.’ Karli voelde dat het gesprek een kant opging waar hij die avond niet tegen kon.

‘Zullen we nog een beetje langs de oever wandelen en dan naar huis?’ stelde hij voor. ‘Hier kun je niet goed praten.’

Manja keek over de rivier, het donkere struikgewas op de oever met de grote platanen, de woonboot met de lichte raampjes en de zwakke weerspiegeling van de nauwelijks verlichte fabrieken.

‘Het is mooi hierboven,’ zei ze. ‘Als de rivier stil is, is het net een straat.’

‘Als je liever nog even wilt blijven...’ Maar ze was al opgestaan.

‘Is er iets?’ vroeg Karli. Hij zag het niet zo gauw als een ander iets dwarszat.

‘Nee hoor,’ zei Manja snel.

‘Of was er weer iets met je moeder? Die ouwe Reuter heeft weer gekletst.’

‘Je weet toch dat Reuter altijd praatjes rondstrooit. Op een dag vliegt ze op een bezem het dakraam uit, omdat ze een heks is,’ riep Manja.

‘Ik kan dat mens niet uitstaan,’ zei Karli. ‘Als moeder langskomt verstopt ze zich gewoon; maar soms groet ze wel met zo’n rare grijns. Dat deed ze vroeger nooit.’ Ze liepen op het paadje langs de oever dat parallel aan de straat liep. Het was er donker en het rook naar water. Alleen als er boven een tram of een auto langsreed, sprong er een lichtflits over het pad, als een kat. Manja was stil. Het zat haar dwars dat ze gelogen had tegen haar vriend en dat hij het wist.

‘Karli.’ Ze bleef staan en pakte zijn arm.

‘Ja?’ Hij boog zijn ronde hoofd naar haar toe. In het voorbijschietende licht van een snelle auto zagen ze even elkaars gezicht.

‘Wou je wat zeggen?’

Haar gezicht was donker en ze keek naar de bosjes.

‘Ik hou meer van jou dan van mijn broertjes, Karli. Maar je mag het nooit tegen ze zeggen, hoor.’

‘En ik... ik...’ riep Karli zo vol vuur dat hij zich verslikte, ‘ik hou meer van jou van dan van alle mensen, meer dan van mijn moeder en mijn vader.’ Plotseling, zonder dat hij het van plan was geweest, boog hij zich voorover en kuste haar. Manja zag zijn dikke lippen in het schijnsel van de straatlantaarn en moest opeens denken aan de snuit van Hammelmann en alles wat haar de hele dag dwars gezeten had. Ze draaide met een ruk haar hoofd weg en stootte met haar kin tegen Karli’s neus.

‘Au,’ zei hij geërgerd, terwijl hij zijn neus tussen zijn vingers wreef. ‘Als je me niet wilt, dan kan... dan kan ik...’

Manja hoorde hoe hij in het voorbijgaan kwaad aan takken trok en ze terug liet zwiepen.

‘Karli.’

Hij bleef met zijn rug naar haar toe staan en antwoordde niet.

‘Zul je voor altijd mijn vriend blijven?’ vroeg ze snel.

Karli draaide zich half om. Hij liet de takken met rust en vergat zijn neus.

‘Zul je me nooit in de steek laten omdat ik een vet...’ het was moeilijk om niet die drie woorden uit te spreken, die net als lastige vliegen die je wegjaagt steeds weer ergens anders opdoken, ‘omdat ik Joods ben?’

‘Je lijkt wel gek. Ik ben een vrijdenker.’ De pijn in zijn neus was niet meer zo erg, het voelde zelfs wel lekker nu hij wist waarom Manja haar hoofd had weggedraaid.

‘Als we groot zijn, gaan we trouwen, dat is afgesproken.’ Hij sloeg een arm om haar heen en nam haar mee de helling op. ‘Je trouwt natuurlijk niet in een bruidsjurk. Mijn vader zegt dat dat bourgeois is. Of wil jij dat wel?’

‘Nee, natuurlijk niet,’ zei Manja snel, ‘dat maakt toch niet uit.’ Hoewel het enige wat ze zich van trouwen kon voorstellen zo’n sprookjesachtige jurk met een sleep was.

‘Ik word tuinman of piloot en we hebben een huis op het platteland.’

‘Met een tuin?’ vroeg Manja en ze stelde zich een ongekende pracht voor van huizen verscholen tussen bomen.

‘Ja, wat denk je dan; een tuinman!’

‘En niet met alleen maar groente?’

‘Wat je maar wilt, bloemen, bomen, fruit.’

‘Perziken tegen de muur,’ riep Manja blij, ‘en een tuinpaadje met hele hoge bloemen aan weerskanten.’

‘Hou je van kippen?’ vroeg Karli.

‘Als ze klein zijn en eruit zien als een propje watten met pootjes, dan vind ik ze leuk. De grote lijken te veel op mevrouw Reuter.’ Karli lachte. Maar met mevrouw Reuters naam had Manja hun huis vernield. Het stond er niet meer – zo echt dat je alleen meer naar binnen hoefde te lopen door de zonnige tuin. Het was plotseling een luchtkasteel in de wolken geworden, ver en onbereikbaar. Ook Karli was teruggekeerd van het uitstapje naar de toekomst. De zeepbel spatte uit elkaar, stuk geprikt door mevrouw Reuters naam.

‘Nou ja, we moeten nog maar zien, maar ik zal je beschermen en opletten dat niemand je iets doet.’ Hij riep zo luid alsof hij haar tegen alle vijanden moest verdedigen die hun eerst het huis met het rode dak, daarna de tuin en dan de kippen wilden afpakken.

‘Dat zou mooi zijn, Karli, als jij me beschermt en op me past,’ zei ze heel zacht en serieus.

Ze waren nu op straat en in het licht van de lantaarn keek Karli in Manja’s grote ogen en die waren zo vreemd en verdrietig dat hij verlegen door zijn ontroering met een grote boog op de grond spuugde, net als zijn grote broer, en het speeksel vervolgens onverschillig en vakkundig uitwreef met zijn schoen.

‘Mooi, dat is dan afgesproken,’ zei hij.

Offergang

Voordat de kinderen naar huis kwamen, verliet Irma Reuter haar conciërgehokje. Ze had haar beste jas aan en haar zondagse hoed op en droeg een in papier gewikkeld pakje in beide handen. Ze liep langzaam en voorzichtig om niet te struikelen en het risico te lopen dat haar kostbare last zou breken. Het was een weckpot met zelfgemaakte appelgelei. De suiker vormde een dun vliesje op de roze, dikke substantie, een natuurlijke afsluiting onder het water- en vetdichte papier waarmee ze hem had afgedekt en waar ze drie keer een touwtje omheen had gewonden. De pot zat in krantenpapier. Ze had gewacht tot het donker werd omdat ze geen bekenden wilde tegenkomen. Ze hield haar spiedende, rusteloze ogen op de straat gericht en keek niet naar passanten, zodat die ook niet op haar zouden letten. Want dit was iets anders dan boodschappen doen, wanneer ze altijd probeerde met zoveel mogelijk mensen te kletsen en zoveel mogelijk nieuwtjes te vergaren. Dit was iets wat alleen Irma Reuter en haar geweten aanging. Een soort offergang, en daarom liep ze ook alsof ze een kaars vasthield met haar gebreide handschoenen. Het moest afgelopen zijn met de dromen die haar kwelden en uit de slaap hielden, die het pure leedvermaak voor haar bedierven en haar dwongen om Anna Müller als eerste te groeten, en ook nog te glimlachen tegen dat straatjoch Karli. Ze sloop langs de muren en als iemand haar had aangesproken en gevraagd: ‘Waar gaat u naartoe, mevrouw Reuter?’ had ze niet geantwoord, maar dwars door hem heen gekeken als door een raam. Pas toen ze de nazikazerne zag aan het einde van de staat die ze insloeg, de kazerne die elk kind in de buurt kende, rechtte ze haar rug en liep op een jongeman in een bruin uniform af die voor de deur stond te roken. Zonder iets uit te leggen of een vraag te stellen, gaf ze hem het pakje. ‘Voor Eduard Müller,’ zei ze en ze voegde er als enige verklaring aan toe voor de jongen die haar sprakeloos aankeek: ‘Appelgelei.’

Ze gaf hem geen tijd om te antwoorden of iets te vragen, ze liet hem met open mond en de weckpot in zijn handen staan. Ze besteedde geen aandacht aan het dreunende gelach achter haar rug toen ze de hoek omsloeg. Het was onbelangrijk en ging haar even weinig aan als de vraag of Müller wel in deze kazerne zat en of hij die pot ooit in handen zou krijgen. Want een offerkaars heeft zijn doel bereikt zodra hij op het altaar brandt. Nu was Müllers schim uit haar dromen verdreven, nu hoefde ze niet meer steeds aan hem te denken. De schuld was afgelost met zelfgekookte appelgelei en die dikke mevrouw Müller kon lang wachten voordat Irma Reuter haar nog een keer als eerste zou groeten als ze de trap afkwam.

Aardbeienpudding en liefde

Toen haar man bij het avondeten zijn vork had neergelegd, wilde Frieda Meissner uit gewoonte opstaan om de volgende gang uit de keuken te halen. Maar toen schoot haar te binnen dat ze alleen maar op het belletje hoefde te drukken dat net aan de onderkant van de tafel was geïnstalleerd, en dan kwam Lina, het meisje, om af te ruimen. Bij die gedachte verscheen er een glimlachje op haar gezicht en wierp ze haar man een dankbare blik toe – maar die gleed eerst over het porselein van het nieuwe servies, via de ineengestrengelde kransjes en roosjes tussen de plasjes jus op haar bord, via zijn uniformjasje omhoog naar zijn gezicht. Maar omdat zijn ogen gericht waren op Lina, die met het toetje binnenkwam, keek ze weer naar de roosjes en kransjes op haar bord.

‘Ah, lekker,’ zei Meissner toen Lina de vruchtenpudding op tafel zette. De beide meisjes schoven hun bord naar Frieda. Ze droegen beiden hetzelfde nieuwe witte bloesje en hadden beiden het lange gezicht van hun moeder, de ogen met de witte wimpers en het kleurloze haar. Franz hield zijn bord vast en zat met zijn vork lijntjes te trekken in het restje jus, totdat Lina zijn bord weghaalde. Hij kwam met zijn vork dicht bij haar vlezige rode arm, maar ze trok hem net op tijd terug. Toen zette ze het bord voor Meissner neer dat Frieda vol had geschept. Haar rozige hand gleed langs zijn nek.

‘Ik hoef geen pudding,’ zei Franz, hoewel het water in zijn mond liep.

‘Geen aardbeienpudding,’ klaagde Frieda. ‘Ik weet niet wat die jongen heeft de laatste dagen. Een klein beetje,’ drong ze liefjes aan, ‘hij is zo lekker! Hij is zo groot geworden de laatste tijd,’ voegde ze eraan toe. Nu bedoelde ze niet meer de pudding, maar de jongen, die bleek en met een nors gezicht onderuitgezakt op zijn stoel zat.

‘Als hij niet wil eten, dan maar niet. Je gaat hem toch niet smeken,’ zei Meissner.

Hij zat genietend te smakken. De aardbeiensaus zat in zijn mondhoeken en aan zijn snor. De jongen hield zijn handen boven zijn bord. Hij had het liefst gehuild. Zijn vader, die gulzig zat te eten, díé had eigenlijk geen pudding mogen hebben. Eergisteren, toen zijn moeder weg was en de meisjes ook, had hij Lina op zijn kamer gehad. Franz had voor de deur gestaan. Hij kon niets zien omdat de sleutel in het slot zat, maar hij had vreselijke geluiden gehoord, woorden en geluiden. Toen was Lina naar buiten gekomen met rode wangen en haar haar in de war en zijn vader stond in de deuropening in zijn hemd en met sokophouders, zijn gezicht zo rood alsof er aardbeiensaus overheen gegoten was, en wierp haar een kushand na.

Even had de jongen gewenst dat zijn vader hem zou zien, toen hij daar zo tegen de muur gedrukt in de schaduw stond, en dat hij hem een pak slaag zou geven. Maar toen de slaapkamerdeur weer dicht was, was hij het huis uit geslopen en had na een paar minuten aangebeld alsof hij, toen zijn vader hem eerder had weggestuurd, echt was weggegaan en nu net terugkwam.

Nu zat vader daar zijn pudding naar binnen te werken en moeder schepte zijn bord vol, dat Lina hem aangaf, en hij kreeg niets. Ook zijn zusjes zaten gulzig te eten. Tilde nam al voor de derde keer. Haar wangen waren zo opgeblazen en haar buste onder haar bloes leek ook wel van pudding, die bij elke beweging heen en weer schommelde. Hoe ze erbij zaten, die vrouwen, en naar zijn vader keken als een stelletje kalveren. Zijn zussen gebruikten niet eens make-up; geen poeder, geen lippenstift. Duitse meisjes gebruiken geen make-up. Ze zagen eruit als vissen met zomersproetige gezichten en naar pudding happende monden.

‘Heb jij nog een paar liedjes ingestudeerd, Tilde?’ vroeg Meissner zijn oudste dochter. ‘Na de vergadering breng ik de heren nog even mee naar huis.’

‘Ja, maar...’ begon Frieda geschrokken.

‘Alleen maar een broodje en wat koekjes, een beetje huiselijke gezelligheid,’ stelde Meissner haar gerust. Tilde slikte opgewonden. Franz wenste vurig dat er een groot stuk pudding in haar keel zou blijven steken.

‘Het Heideroosje,’ stelde ze voor.

‘Geweldig,’ prees Meissner.

‘Ik kan wel wat voordragen,’ bood de jongste ijverig aan, ‘nieuwe patriottistische gedichten?’

Terwijl zij de titels opnoemde, schoof Meissner zijn bord terug, veegde zijn mond af en keek weer naar zijn zoon, die hij had genegeerd om zijn eetlust niet te bederven.

‘En jij, mijn zoon, wat heb jij bij te dragen?’ vroeg hij.

Franz weerstond de scherpe blik van Meissners kleine ronde ogen. Hij hoefde maar te denken aan het beeld van zijn vader in de deuropening, de sokophouders en de dikke harige benen, en alle angst en alle respect waren in de kiem gesmoord.

‘Ik moet weg.’

‘Waarnaartoe, als ik vragen mag?’ informeerde Meissner terwijl hij zijn stoel achteruitschoof.

Franz dacht aan de slippen van het overhemd op de behaarde dijen van zijn vader en antwoordde schouderophalend: ‘Weg.’

De beide meisjes zaten met open mond te luisteren, de lichte wenkbrauwen tot halverwege het voorhoofd opgetrokken.

‘Er is nog koffie,’ zei Frieda vleiend. Maar Meissner stond op en liep naar de jongen toe. Hij had uitstekend gegeten en voelde zich voldaan. De hele dag was bevredigend geweest, en het vooruitzicht op de avond was ook aangenaam. Het viel niet mee om boos te worden en zijn bereidheid tot geduld was groter dan anders.

‘Ik vroeg je waar je naartoe gaat,’ herhaalde hij.

Franz antwoordde niet. Frieda, achter de rug van haar man, maakte wanhopige gebaren naar de jongen.

‘Ik heb een afspraak,’ mompelde Franz.

‘Met wie?’

Weer overwon Franz zijn angst, die hij in zijn darmen voelde, door zijn vader in gedachten uit te kleden.

‘Met Harry,’ loog hij.

‘Je weet dat ik dat niet hebben wil. Je moet alle omgang met Joden opgeven.’

‘Harry is protestants,’ zei Franz, blij met het valse spoor waar hij zijn vader op lokte.

‘Je weet heel goed dat het gaat om het ras, welke vermomming ze ook aannemen.’

‘Vroeger,’ zei Franz, en zijn mond werd droog door zijn eigen vermetelheid, ‘was het anders een hele eer als ze me uitnodigden. Toen u nog bankportier was, was Harry toch ook niet raszuiver?’ Hij schrok er zelf van dat hij dat zomaar zei, en de pijn van de harde oorvijg die volgde, was niet onverwacht en niet onwelkom. Frieda hapte naar lucht alsof ze met haar mond een vlieg moest vangen.

‘Hoe kun je...’ zuchtte ze.

De beide meisjes stonden tegen de muur geplakt met gloeiende gezichten te kijken. Franz hield zijn arm voor zijn gezicht. De tweede klap ketste af en kwam neer tussen zijn wang en nek. Meissners hand deed pijn doordat hij de elleboog van de jongen had geraakt. De inspanning na de overdadige maaltijd stuwde het bloed naar zijn hoofd en zijn kraag werd nauw.

‘Het duurt niet lang meer met die Joodse vrienden van jou,’ schreeuwde hij moeizaam, ‘dat gebroed wordt uitgeroeid, daar kun je van op aan, ze worden allemaal geliquideerd.’ Zijn handen sloegen terwijl hij sprak werktuiglijk en lukraak, zonder veel overtuiging.

‘Geliquideerd, begrijp je?’

Franz begreep het niet. Hij zag Meissners afschrikwekkende rode hoofd, de ogen met de rode adertjes, en het geheimzinnige dreigende woord deed hem denken aan iets als het brandmerken met een gloeiende tang in de huid. Hij zag de hand van zijn vader met de korte vingers Manja’s jurk van haar schouders rukken om haar met het gloeiende ijzer te liquideren.

Zijn vader was inmiddels helemaal uitgeput. Hij was zichtbaar moe en was graag even gaan zitten om zijn voorhoofd af te vegen en een slokje water te drinken. Maar zijn zoon zag vonken voor zijn ogen, zijn wang en zijn oor gloeiden. Hij wilde geen vrede. Hij wilde niet net als anders afdruipen nadat zijn vader ‘Eruit!’ had geschreeuwd, en hem achterlaten met de deemoedige dienstvaardigheid en bewondering van de vrouwen.

‘Ik weet,’ zei hij, slikte en begon opnieuw, ‘ik weet wat u doet als u moeder wegstuurt.’

‘Anton, de nieuwe muziekboeken!’ schreeuwde Frieda, toen Meissner een grijpende beweging maakte in de richting van een stapel boeken op de piano. Ze knipperde angstig met haar ogen want Meissner zag eruit alsof hij het eerste het beste voorwerp dat hij te pakken kreeg naar de jongen zou gooien. Ze zat meer in over het breekbare porselein dan over de betekenis van wat de jongen net had gezegd. Hij stond erbij alsof hij moest overgeven en zij dacht aan het nieuwe tapijt en hoe zonde dat zou zijn. En haar hart deed pijn en ze had graag Anton en de jongen tegelijk geholpen. Maar Meissner en zijn zoon stonden een moment quitte. Hij deed niets waardoor de jongen zich geroepen zou kunnen voelen zijn woorden toe te lichten, drukte zijn nagels in zijn handballen en hoopte angstig dat zijn zoon, die wit als een doek was geworden, hem om vergeving zou vragen, die hij streng, maar niet zonder welwillendheid bereid was te geven. Franz voelde zich beroerd. Hij wilde weg en moest overgeven. Hij kon geen woord meer uitbrengen.

Op dat moment rukte Lina de deur open zonder te kloppen.

‘De heren zijn er.’ Ze keek nieuwsgierig en brutaal van de een naar de ander. De uitweg uit de onmogelijke situatie. Meissner keek op, veegde zijn voorhoofd af en streek met zijn hand over zijn gladgeschoren hoofd.

‘Laat ze maar binnen.’

‘En de volgende keer,’ zei Frieda blozend, ‘klop aan voor je binnenkomt, want dit is geen manier.’

Franz was de deur uit gelopen en verdwenen.

==

‘We moeten samen weglopen,’ zei Franz, terwijl hij met Manja op het donkere landweggetje heen en weer liep.

‘Waarom?’

‘Ze gaan je liquideren.’

‘Wat betekent dat?’ vroeg Manja, terwijl ze bleef staan.

‘Je met een gloeiend stuk ijzer branden, je botten breken en je oren afsnijden.’

‘Waarom?’ vroeg Manja weer. Vreemd genoeg maakte de dreiging haar niet bang. Ze voelde de opwinding van haar vriend, die maakte dat hij overdreef. Wat hij zei klonk als een griezelig sprookje, waar je vroeger bang voor was maar nu niet meer.

‘Ze gaan alle Joden liquideren. Mijn vader heeft het zelf gezegd.’

Manja’s hart begon te bonzen. ‘Geloof ik niks van,’ zei ze.

‘Nou, als het zover is, zul je het wel moeten geloven,’ riep hij boos, ‘maar dan is het te laat, als je neus en je oren afgesneden zijn.’

Manja verborg haar onrust. Ze trok haar wenkbrauwen op en vroeg spottend: ‘Ook je neus?’ Franz werd woedend.

‘Je bent net zo stom als de andere meisjes,’ schreeuwde hij. Hij maakte een heftige beweging en sloeg in het prikkeldraad naast de weg. Met een kreet van pijn trok hij zijn hand terug.

‘Heb je je pijn gedaan?’

Hij antwoordde niet. Manja trok hem in het licht van de lantaarn, bracht de bezeerde vinger naar haar mond en begon het bloed uit te zuigen. De aanraking van de tong, die over het wondje ging en het warme zuigen van de lippen kietelde aangenaam. Franz wilde tegelijk lachen en Manja wegduwen. De misselijkheid kwam terug.

‘Laat me,’ riep hij en hij trok zijn hand terug. Hij liep een paar stappen bij haar weg en bleef in het donker tegen een hek geleund staan. Manja legde een hand op zijn schouder.

‘Waarheen zou je dan willen weglopen? En wie wil mij liquideren?’

Ze praatte als tegen iemand die veel jonger was, vol vuur en tegelijk geruststellend. ‘Je vader wilde je alleen maar bang maken.’

Franz stond nog van haar afgewend en gaf geen antwoord. Boven zijn koppig gebogen hoofd zag Manja plotseling een heldere ster aan de hemel, dicht bij zijn flapoor.

Franz draaide zich om. ‘Ik moet je iets vertellen,’ fluisterde hij, met zijn kin nog op de borst.

‘Ja?’ Manja hoorde dat hij op zijn nagels beet.

‘Weet jij wat ze met elkaar doen?’ vroeg hij. Zijn stem was zacht en heftig.

‘Wie?’

‘De volwassenen, mannen en vrouwen.’

‘Ik begrijp niet wat je bedoelt,’ zei Manja zachtjes, maar daar dook het beangstigende gezicht van Hammelmann al op, beelden, afgeluisterde gesprekken, afschuwelijke woorden. Franz probeerde te vertellen wat hij had gehoord en gezien. Hij slikte een paar woorden in en sprak dan weer zo snel en onduidelijk dat ze hem nauwelijks kon verstaan.

‘Hij stond zonder broek aan in de deuropening.’

Maar Manja onderbrak hem met een heftige beweging. ‘Stil!’ riep ze. ‘Ik wil het niet horen. Het is niet waar. Het is smerig.’

Franz zweeg geschrokken. Hij zag haar met beide handen een plank van het hek vastpakken. Haar hoofd was voorovergebogen en haar haar hing voor haar gezicht. Franz hoorde haar stotende ademhaling, terwijl hij ongeduldig van een voet op de andere stapte. Hij begreep er niets van en was niet in de stemming om te troosten. Zijn hoofd deed nog pijn van de klappen en hij had een brok in zijn keel die bij elke adem groter werd. Manja had haar hoofd opgetild. Haar profiel stak donker tegen de lucht af, haar keel ging op en neer en Franz kon nergens anders naar kijken dan naar dat wippende balletje, dat eruitzag als een klein diertje, een grappig en griezelig diertje, als een kevertje van vlees.

‘Het is wel waar,’ zei hij. Het vleeskevertje in haar keel kroop omhoog, verdween weer.

‘Hoor je?’ schreeuwde hij.

Manja antwoordde niet. Ze keek hem even aan en toen weer naar de grond. Het kevertje wipte op en neer. Opeens hield Franz het niet meer uit. Met dichtgeknepen mond en tranen in de ogen pakte hij haar bij haar hals en begon haar door elkaar te schudden. Het weerloze, magere lichaam tussen zijn handen boog achterover. Franz drukte haar harder tegen het hek. Hij hield haar nu vast bij haar dunne polsen. Het hek kraakte. Hij drukte zich tegen haar aan en voelde haar hart tegen zijn borst slaan. En hij voelde dat haar lichaam niet meer was zoals het zijne, maar dat van een meisje. Dat was verraad. Ze schaarde zich tegen hem en naast Lina. Ze werd een vrouw. Met dichtgeknepen keel van de opkomende tranen begon hij haar te stompen. Manja gaf geen kik. Ze huilde niet en ze verweerde zich niet. Ze keek verbijsterd naar het gezicht van Franz, waarop meer pijn stond te lezen dan hij haar deed, want zijn stompen deden haar nauwelijks pijn.

‘Misschien ga jij mij ook liquideren,’ zei ze rustig.

Franz liet zijn handen zakken en bleef heel stil staan. Hij liet zijn armen hangen, de tranen liepen uit zijn ogen en neus in zijn hals en kietelden.

‘Nee, ik zal jou nooit, nooit liquideren!’ riep hij. ‘Ik wilde je niet slaan, jou helemaal niet. De anderen wel. Waarom is alles zo? Ik weet het niet,’ jammerde hij wanhopig. Hij sloeg een arm om Manja heen en legde zijn hoofd op haar schouder. Hij huilde schaamteloos en onbedaarlijk. Manja streelde zijn borstelige hoofd en de gloeiende oren. Zijn huilen kalmeerde haar en gaf haar de kracht die ze beiden nodig hadden. Maar terwijl haar handen en haar woorden hem geruststelden, waren haar gedachten heel ver weg.

‘Ik weet toch dat jij er niets aan kunt doen. Het deed niet zeer. Het is gek,’ zei ze, ‘eigenlijk ben ik zo blij en heb ik de hele dag zin om te dansen en te springen, en steeds, steeds komt er iets tussen zodat ik het niet kan. Dat heb jij ook, toch?’

Franz was opgehouden met huilen. Opeens begreep hij er helemaal niets meer van. Waarom hij haar had geslagen en al helemaal niet waarom hij had gehuild. Hij voelde zich beschaamd en onbehaaglijk. Manja probeerde hem te helpen.

‘Soms zeggen mensen als ze dronken zijn dingen die ze helemaal niet willen zeggen en ze weten er later niets meer van. Misschien heb je vanavond bij het eten bier gekregen?’

‘Nee,’ bromde Franz. Hij begreep niet dat zij plotseling kon glimlachen en nog terwijl ze sprak, de vonk van vrolijkheid in haar ogen al weer gedoofd was en haar ogen vol angst waren. Hij zag dat haar gezicht weer betrok en hij had alles willen doen om die glimlach weer terug te halen. Maar hij had geen ervaring met het uiten van deze tederheden, die hij nooit eerder had gevoeld, en zat zo vast in zijn eigen belevingswereld, dat hij zei: ‘Ik zal nog eens navragen over dat liquideren. Misschien heb je wel gelijk en is het onzin.’ Dat was een aarzelende erkenning van haar superioriteit en een poging haar gerust te stellen, zelfs al ging het ten koste van zijn eigen waardigheid. Manja keek even langs hem heen. Nu hij niet meer huilde kwam alles weer terug. Haar vader, haar moeder, Meirowitz, Hammelmann, de Joden, de hele warboel die ze maar niet kon oplossen.

‘Het is geen onzin,’ zei ze zachtjes. ‘Ik geloof dat het waar is.’

Franz’ ronde, verbaasde gezicht met de afstaande oren was naar haar toegekeerd. Ze zocht boven zijn oor naar de ster die ze eerder met zoveel vreugde had ontdekt. Maar die was er niet meer.

Het betoverde bos

‘Nog één keertje, papa,’ commandeerde de kleine Hans Peter en Hartung kroop op handen en knieën over het tapijt, terwijl het kind aan zijn haar trok als aan een teugel en met zijn witleren schoentjes zijn paard de sporen gaf.

‘Harder!’

Harry keek op van zijn Latijn-boek en zag de verhitte gezichten van zijn vader en het kleine broertje. Hij nam zijn bril af die wat beslagen was, poetste de glazen en zette hem weer op. Het montuur, dat een beetje verbogen was, gleed altijd een eindje van zijn lange neus zodat zijn ogen over de ronde glazen heen keken.

‘Lui paard, dik paard,’ riep het jongetje. Harry hoorde de handjes op Hartungs wangen kletsen en het dreunende gelach van zijn vader. Dat was een andere vader dan de zijne. Een vrolijke, liefhebbende vader – voor wie Harry, als hij hem met zijn broertje in de weer zag, tot zijn eigen verwondering telkens weer genegenheid opvatte.

De liefde voor dit kind had Hartung tegen zijn wil, als een noodlot, overvallen en hem in de loop van de jaren steeds hopelozer onderworpen. Steeds meer raakte hij het besef kwijt dat zijn liefde voor dit kind eigenlijk geen voedingsbodem had en als een parasiet in hem woekerde. En toch had deze liefde steeds meer terrein in zijn leven gewonnen en een enorme ommekeer in zijn gevoelsleven teweeggebracht. Het was de inhoud en de kern van zijn leven geworden.

‘Hans Peter moet in bad, meneer Hartung,’ kondigde de gouvernante in de deur van de zijkamer aan.

‘Nee,’ riep het kind, ‘ik wil nog drieëndertig rondjes rijden.’

‘Ja, zo meteen, één ogenblikje nog.’ Hartung sloeg tegen de kordate gouvernante een verlegen, onderdanige toon aan, die Hans Peter niet van hem kende.

‘Een, twee, drie,’ telde hij snel, terwijl hij rond de tafel kroop en met gekromde rug zogenaamd probeerde zijn berijder af te werpen. Hans Peter kraaide van plezier.

‘Eenendertig, tweeëndertig, drieëndertig... en nu ga je in bad.’

‘En u ook,’ riep het jongetje en pakte Hartungs hand.

Maar de gouvernante greep in. ‘Hans Peter is te druk, meneer Hartung, hij mag niet meer zo wild spelen, anders slaapt hij niet.’

‘Ik kom nog welterusten zeggen,’ riep het kind, terwijl zij hem mee de kamer uit trok. Hij zwaaide met een samenzweerderige knipoog naar Hartung en trok zijn handje los.

‘Je hoeft me niet te trekken, ik kan zelf wel lopen.’

Toen de deur dicht was, keek Hartung de kamer rond alsof die leeg was. Opeens was alles weer terug wat verdween als het kind bij hem was. De nabijheid van Hans Peter betekende vreugde en rust; twee dingen die hij anders niet meer kende. Ook hier niet, nadat ze de villa verlaten hadden omdat er ’s nachts stenen door de ramen waren gegooid en de kinderen en zijn zieke vrouw wakker waren geschrokken van dreigende liederen.

‘Papa?’ O ja, daar, aan zijn bureau zat Harry, vreemd voorovergebogen, in zijn bruine jasje van de Hitlerjugend. De aanblik van de afgegleden bril en de bijziende ogen daarboven was niet bepaald opwekkend na het beeldschone gezichtje van de kleine jongen.

‘Ja?’ vroeg hij afwezig. Vanavond had hij zijn herensoiree willen houden; tien uitnodigingen had hij verstuurd, en tien afzeggingen gekregen. De belediging was nog niet half zo pijnlijk als het feit dat iedereen zich dat zomaar meende te kunnen permitteren.

Harry had de vrolijke speelkameraad van zijn kleine broertje nog in gedachten, zoals die daarnet nog over de vloer kroop.

‘Vandaag hebben we weer nachtoefeningen gehouden, papa,’ begon hij zacht, ‘marcheren en buiten slapen en militaire gymoefeningen.’

‘Heel goed, jongen.’

‘Papa, moet ik erheen?’

‘Ik begrijp je vraag niet.’

‘Ik word er altijd zo moe van en de jongens lachen me uit. Ik blijf altijd achter met het hardlopen. Ze schelden me uit voor “smous”. Ik wil niet bij de Hitlerjugend, papa. De christelijke kinderen lachen me uit en de Joodse kinderen laten me links liggen.’

Uit de aangrenzende kamer klonk gejoel en geschreeuw van de kleine jongen. Hartungs gezicht veranderde meteen van uitdrukking, en Harry zag die plotselinge ontspanning aan voor instemming en begrip.

‘Ik schaam me, papa. Ze noemen me almaar ariër, en als we “Juda verrek” roepen, dan moet ik altijd harder schreeuwen dan de rest. Wij zíjn toch Joden?’

Dat ontbrak er nog maar aan. Een molensteen om zijn nek, die jongen. Twintig jaar had hij gebouwd aan het huis van zijn veiligheid; assimilatie was het toverwoord. Overeind blijven, zich staande houden. Of het land door een keizer werd geregeerd, de sociaaldemocraten of de nazi’s. Volhouden, invloed hebben, zorgen dat je een vinger in de pap hield.

‘Dát is een grote vergissing, mijn zoon,’ zei hij, zo scherp dat de jongen met schrik besefte dat de vrolijke, liefdevolle kameraad voor hem niet bestond. Zijn pupillen schoten naar de ooghoeken. Als hij zo scheel keek, zag hij de rug van zijn kromme neus.

‘Jij bent een kwart Jood,’ riep Hartung, ‘en dus driekwart ariër.’

Harry keek naar zijn neus en zei niets. Hartung keek naar het hopeloze gezicht van zijn zoon, dat alle mathematiek van de erfelijkheidswetten logenstrafte.

‘Ik wil je nog eens op het hart binden dat het een grote eer is dat ze jou in de Hitlerjugend hebben aangenomen, een eer die niet bepaald makkelijk te verwerven was. Dus onthoud voor eens en voor al dat je een Duitse jongen bent en probeer dat ook waard te zijn.’

Harry, zijn wazige blik nog steeds op zijn neus gericht, antwoordde: ‘Ik zie er niet uit als een Duitse jongen.’

Waarachtig, dat was zo. Omdat die band van liefde en speelsheid tussen hen niet bestond en ook nooit zou bestaan, probeerde Harry hun gemeenschappelijke probleem uit te buiten en zijn vader tot zijn bondgenoot te maken.

‘U ziet er ook niet uit als een Duitse man,’ zei hij ernstig, zijn blik was al weer wat helderder toen hij zijn vader aankeek en zacht en bijna teder zei: ‘Ik ben toch uw zoon.’

Hartung zag bij Harry’s woorden, als op een dubbel toneel, kleine Hans Peter voor zich zoals hij in bad zat, het blonde haar vol schuim – en zichzelf en Harry, alsof ze voor een spiegel stonden; ook al leken ze niet echt op elkaar, toch onmiskenbaar vader en zoon. Maar zijn liefde, die volgens de bloedband Harry toekwam, richtte zich onverdeeld en des te intenser op de kleine jongen. Alleen mensen die gelukkig zijn, houden van degenen die op hen lijken.

Opnieuw vergiste Harry zich in de zachte uitdrukking die over zijn vaders gezicht gleed.

‘Ze pesten me omdat u in de gevangenis hebt gezeten. Ik heb er ook al om gevochten.’ Zijn ogen glansden in een opwelling van liefde voor zijn vader.

‘Hans Peter ziet er wel heel Duits uit, hè?’ Het vertrouwen dat hij meende te hebben gewonnen maakte hem grootmoedig. ‘Hij is mooi. Ik lijk op u en hij lijkt...’ hij dacht even na, ‘ook niet op mama. Weet u op wie? Op het portret in uw kamer, van grootmoeder, vindt u ook niet?’ Hij was verbaasd over de gelukkige uitdrukking op het gezicht van zijn vader.

‘Heb jij dat ook gezien? Je bent een slimme jongen.’

Harry straalde. Hij nam zijn bril af, veegde de glazen schoon en zette hem weer op.

‘Ik hoef er dus niet heen?’

‘Natuurlijk wel.’

‘Ik bedoelde naar de nachtoefeningen,’ fluisterde Harry.

‘Dat bedoelde ik ook, jongen.’

Harry voelde dat de gedachten van zijn vader hem al weer loslieten, als handen die iets anders vastpakken. Nee, zijn vader hoefde niet meer als een paard over de grond te kruipen voor hem, daar was hij immers ook te groot voor. Hij zou alleen zo graag willen dat die kilte tussen hen er niet meer was, en de kou buiten en het urenlange marcheren.

‘Papa, waarom kunnen we hier niet weg? Twee jongens van school zijn naar het buitenland vertrokken, waarom kunnen wij ook niet naar het buitenland?’ Hij greep zijn vaders hand. ‘Hier wordt mama nooit meer beter.’

‘Praat toch geen onzin.’ Er klonk ongeduld in zijn vaders stem. Hij probeerde Harry’s hand los te maken.

‘En u, papa, u bent hier ook niet veilig.’

‘Wat heb jij gehoord?’ vroeg Hartung toonloos, met een blik op de deur.

‘Onze leraar geschiedenis heeft een lezing gehouden: iedereen zal de wraak treffen, ook degenen die zich veilig wanen. En toen keek hij heel erg mijn kant op.’

‘En wat nog meer?’

‘Franz Meissners vader heeft gezegd dat in het geval-Hartung het laatste woord nog niet gevallen is. Ze wachten alleen het moment af om toe te slaan. De gouvernante geeft alles door wat er bij ons aan tafel wordt gezegd en wie er belt.’

‘We kunnen haar niet ontslaan,’ zei Hartung.

‘Waarom niet?’

‘Omdat het gevaarlijk is om haar weg te sturen. Er is tegenwoordig niet veel voor nodig om de bak in te draaien.’

Het was goed om even niet alleen te zijn met de angst.

Maar opeens gleed Harry’s hand uit die van zijn vader, die in zijn zak greep en een sigaar opstak. Het langzame afknippen met het schaartje, het inhaleren en uitblazen van de rook, die hen uiteendreef als mist. Zonder ernaar te kijken, voelde de jongen hoe zijn vader zich voor hem afsloot en zich als een sneltrein van hem verwijderde in de hem omhullende wolk van rook. Je kon alleen nog maar je zakdoek tevoorschijn halen en hem nazwaaien. Alles vervaagde achter flarden rook en de roet prikte in je keel. Je wist niets te zeggen en stond midden tussen de mensen die je met koffers aanstootten. Hartung trok aan zijn sigaar. Vreemd en krom stond zijn zoon naast hem, een hoopje ellende. En omdat ze net een moment van verbondenheid hadden gehad, was het zaak meer afstand tussen hen te scheppen dan voordien.

Ze leken niet op elkaar, ze waren niet uit hetzelfde hout gesneden. Geen spiegel ter wereld kon hem dwingen te zien dat zij verwant waren. Een gevaarlijke kleine karikatuur, een lelijk uitgevallen pasfoto. En daar, in de deuropening, in zijn blauwe pyjama, de natte krullen plat gekamd, stond het kleine jongetje. De gouvernante hield hem bij de hand, de gouvernante, die elk woord hoorde en met haar snelle ronde ogen elke beweging volgde; die van hem naar Harry keek, alsof er inderdaad zichtbare draden tussen hen gesponnen waren.

‘Die oefeningen zijn niet te inspannend voor je, jongen,’ zei Hartung. ‘In elk geval zal het je harden. Je kunt beter een andere keer wat vroeger naar bed gaan in plaats van de halve nacht met die kleine Poolse Jodin rond te hangen.’

‘Manja is mijn vriendin,’ klonk Harry’s stem, heel uit de verte.

‘De Poolse Joden zijn als een sprinkhanenplaag over Duitsland gekomen,’ antwoordde zijn vader met een paradestem, ‘en het is de hoogste tijd dat daar een eind aan komt.’ Zo, dat kon ze overbrieven aan wie ze maar wou, de gouvernante met haar witte schort.

Harry antwoordde niet. Zijn gezicht was plotseling gerimpeld, heel wijs en heel oud. Hij doorzag zijn vader en schaamde zich.

‘Papa, ik wil chocola,’ meldde Hans Peter, ongeduldig geworden omdat hij niet gewend was te wachten. Maar het ongelofelijke gebeurde. De vader vervulde de wens van het kleine jongetje niet ogenblikkelijk, maar, met het verbitterde gevoel dat zijn oudste zoon hem doorzag, zijn lelijke kant zag en verachtte, schreeuwde hij tegen Harry: ‘Schiet op, maak dat je wegkomt, het is de hoogste tijd!’

‘Chocola, papa.’

‘Dadelijk, kind, dadelijk.’

Terwijl Hartung zich vooroverboog en kleine Hans Peter met beide handjes in zijn zakken voelde, kraaiend het zakhorloge op de grond gooide, het sigarettenetui pakte, totdat hij had gevonden wat hij zocht; terwijl Hartung zich betoverd overgaf aan het spel en Harry, die hij de rug had toegekeerd, helemaal was vergeten, werd Harry opeens duizelig en hij gleed zonder een kik te geven, tegen de muur op de vloer.

‘Hebt u nog meer, papa?’ riep Hans Peter, en zijn zachte mollige handje ging zoekend door de zak van zijn jasje. Pas toen de gouvernante met een onverschillige stem vaststelde: ‘Ik geloof dat Harry zich niet lekker voelt,’ draaide Hartung zich met tegenzin om naar de jongen.

==

Ze hebben Harry naar bed gebracht en een koud kompres op zijn voorhoofd gelegd. Hij is nog heel bleek en heeft grote kringen onder zijn ogen. Vaal en strak spant de huid zich over de jukbeenderen. De gouvernante zit aan het bureau en slaat, zonder op hem te letten, haastig ritselend de bladzijden om van een detectiveroman, die ze verslindt bij een lampje met gedempt licht. Hartung is op zijn kamer, kleine Hans Peter ligt in bed. Harry heeft zijn ogen half open, ze doen pijn als hij ze beweegt. Maar als hij helemaal stil ligt en ook zijn ogen helemaal stilhoudt, zonder de inspanning van het kijken, dan is het aangenaam om beschermd te zijn net als in de slaap, en toch wakker genoeg om te weten dat hij veilig is voor de eeuwigheid van één nacht. Het kussen onder zijn hoofd is zacht, het laken boven zijn tenen, dat hij spelend op en neer beweegt, is warm. Rood licht, gedempt door de stof van de lampenkap, schijnt lieflijk op zijn handen. Het vierkant van de deur lijkt een grote lijst, waarin, als hij door zijn wimpers kijkt, een schilderij ontstaat van licht en schaduw. Riet, dat in de wind wiegt, een golvend korenveld in de zomer. Maar opeens beweegt midden in het schilderij de deurknop, en hoewel zijn ogen meteen vreselijk zeer doen, kijkt Harry er gespannen naar, want het kan zijn dat zijn vader komt om hem alsnog naar de nachtoefeningen te sturen. Hopelijk is het grootvader. Misschien. Lieve God, laat het grootvader zijn. Maar als de deur langzaam en geruisloos opengaat, staat daar, in een witte nachtpon, met los haar, zijn moeder. Ze houdt een vinger op haar lippen. Haar gezicht, waar het schijnsel van de lamp op valt, is zo vredig en vol stiekeme vrolijkheid dat Harry niet schrikt van de onverwachte verschijning van de zieke en haar glimlach beantwoordt, zodat er een verstandhouding tussen hen tweeën ontstaat achter de rug van de lezende gouvernante. Maar hoe zachtjes Hilde ook naar het bed loopt, de vrouw hoort haar toch. Ze draait zich met een ruk om, springt op en holt met een gilletje de kamer uit. Niets ter wereld kan haar bewegen met een krankzinnige in één ruimte te vertoeven, dat heeft ze meteen gezegd toen ze de betrekking aannam.

Hilde schudt verwonderd haar hoofd en loopt naar het bed van de jongen, die het onbegrijpelijk vindt dat iemand gillend vlucht voor zijn mooie, glimlachende moeder.

‘Zullen we samen weglopen?’ Ze pakt zijn hand en buigt zich over hem heen. Op haar gezicht ligt een geheimzinnige, gelukkige glimlach.

‘Het is donker, mama.’ Hij praat heel zacht tegen haar, alsof hij het tegen een kind heeft. Niet alleen omdat hem is opgedragen om, als hij aan de hand van de dokter of de verpleegster de kamer van zijn moeder binnengaat, haar nooit tegen te spreken, wat ze ook zegt; hij doet het vooral uit een gevoel van behoedzame en angstige tederheid, zoals je met je vingertoppen het dons van een piepklein kuikentje aanraakt, dat meteen zou worden doodgedrukt als je het vastpakte.

‘Maar de maan schijnt toch?’ Ze werpt een blik op de afgeschermde lamp, alsof die, door wolken omgeven, aan de hemel staat. De witte, nerveuze hand gaat over de deken heen en weer, net een diertje. Heel zachtjes legt Harry zijn vingertoppen erop en volgt de bewegingen over de diepe plooien in de gewatteerde deken.

‘Ik ben een beetje ziek, mama, ik moet in bed blijven.’

‘Ik draag je wel,’ antwoordt de hoge kinderstem van zijn moeder, ‘in een mandje, of...’ bezorgd en geschrokken, ‘of ben je daar te groot voor?’

Harry’s ogen vullen zich met tranen. ‘Nee hoor,’ zegt hij nauwelijks hoorbaar, ‘we kunnen wel een grote mand nemen.’

‘Ja hè? Een grote mand. Ik heb je vroeger zo weinig gedragen. Maar daar ben je niet boos om, hè?’

‘O nee, mama, nee.’

De rusteloze hand is opeens bij zijn gezicht, streelt zijn haar, verstopt zich tussen zijn hals en schouder.

‘Je kunt niets dragen als je een gat hebt waar alles doorheen valt. Maar nu kan ik van je houden.’ Ze legt haar wang tegen de zijne en haar losse zwarte haar valt over zijn gezicht. Het is alsof hij in hoog gras ligt, knipperend tegen het licht achter de halmen, en de hoge stem is als het getjirp van insecten en het gekwetter van geschrokken vogeltjes. Er niet aan denken dat de gouvernante vast iemand is gaan halen. Gras en geuren en stemmen. Vakantie, zomer. Hij ligt in een weiland en niemand weet waar die vrolijke hoge stem vandaan komt.

‘Als de maan schijnt lopen we en als het donker is gaan we uitrusten op het mos. Soms kraakt het in de bomen, dat maakt niet uit, dat is de wind maar.’

‘Ja mama,’ fluistert hij, nauwelijks ademhalend.

‘Kun jij kransjes van madeliefjes maken?’

‘Nee.’

‘Ik zal je laten zien hoe het moet. Het is heel makkelijk.’

‘Dat lijkt me fijn.’

Een smartelijk, zwaar geluksgevoel, als in een droom.

‘Kun je vliegen?’

‘Nee, mama, ik heb geen vleugels.’

‘Dat hindert niet, maar misschien kan ik nu ook wel niet vliegen.’

‘Waarom niet, mama?’

‘Omdat ik van je houd. Als je van niemand houdt, ben je licht als een veertje.’

Ze tilt haar hoofd op, houdt haar geopende hand voor haar mond en blaast over haar handpalm.

‘Zie je wel?’

Maar nu haar haar hem niet meer bedekt, ligt hij ook niet meer in de wei, en een tel later komt er iemand aangesneld door de gang. Harry twijfelt of hij zijn moeder moet waarschuwen, hij wil haar niet aan het schrikken maken; ze gaat helemaal op in wat ze hem verrukt aan het uitleggen is.

‘Als je van iemand houdt, word je zwaar. Dan krijg je wortels. Je wordt een boom als je van iemand houdt.’

Nu zijn de voetstappen bij de deur en de deurknop beweegt. Harry zou de deur wel willen barricaderen met zijn lichaam, maar hij ligt onbeweeglijk in bed en hij weet: dadelijk is dit mooie sprookje stuk en zal de vrolijkheid omslaan in kabaal en vlucht. Misschien komt het ogenblik van warme nabijheid nooit weer terug. Achter het opgeheven gezicht van zijn moeder, die met wijdopen ogen met grote pupillen in het lamplicht kijkt, ziet hij in de deuropening de behaarde hand van zijn vader.

‘Mama,’ fluistert hij en drukt tegen haar knie, ‘ze komen...’

‘Bomen kunnen niet lopen, ze wortelen te diep,’ antwoordt zij bekommerd, zonder om te kijken.

Hartung staat in de kamer en zoals altijd als hij in de buurt van zijn zieke vrouw is, voelt hij zich verlamd. Alsof er een muur van vochtige nevel in de kamer hangt, een sluipende, spookachtige dreiging. Voor de zoveelste keer wordt zijn dwaze sentimentaliteit, waardoor hij haar niet naar een inrichting brengt, afgestraft. Pas door de blik van de jongen, die hem met grote ogen aankijkt, terwijl Hilde met de rug naar hem toe zit, vermant hij zich.

‘Hilde!’ Hoewel Hartung het heel zacht zegt, begint ze te trillen en verbergt ze haar hoofd onder de deken van de jongen. Verstikt en angstig klinkt het gesnik onder de gewatteerde zijden deken.

‘Was ze erg overstuur?’ vraagt hij geluidloos, de woorden alleen met zijn lippen vormend. Harry voelt de warme tranen door zijn pyjama heen op zijn huid.

‘Nee, ze was juist heel rustig en heel vrolijk.’

Hartung glimlacht om het verwijtende in de stem van de jongen. Rustig en vrolijk; totdat hij kwam en nu snikt ze het uit van angst.

‘Hilde, wees toch stil, ik doe je niets, ik breng je alleen terug naar je kamer, naar je bed, ik doe je niets.’

Zijn gevoel van verlamming komt terug. Haar lichaam, in elkaar gedoken onder de deken, is een schokkende berg zonder omtrek.

Plotseling slaat Hilde de deken terug, haar gloeiende gezicht toont geen angst meer, ze kijkt hem triomfantelijk en vol leedvermaak aan.

‘Hij kan ons toch niet vangen,’ fluistert ze Harry in het oor, ‘hij heeft immers geen net.’

‘Kom, Hilde,’ zegt Hartung gekweld en geraakt door haar woorden, want ook al is het onzin, er lijkt een geheime betekenis in te schuilen die tegen zijn persoon gericht is.

De overgang van de leegte naar de ziekte is zo onopgemerkt gegaan dat het moeilijk te zeggen is wanneer het is begonnen, wanneer zijn vrouw erin slaagde zich helemaal aan zijn greep te onttrekken en te vluchten in een zalige kindsheid, even ver van hem verwijderd als de maan.

Hilde geeft geen gehoor aan hem maar blijft rustig op het bed zitten. Haar voeten in de rode pantoffels bengelen over de rand. Ze zit daar als een kind op een hek of boven in een boom, dat helemaal opgaat in het nieuwe stukje wereld dat het net heeft veroverd.

Opeens slaat ze haar prachtige ogen op en kijkt hem aan. Ze fonkelen van woede, die ogen. Voor het eerst spreekt ze tegen hem als iemand die boos is en niet als een zieke.

‘Jij bent twee molenstenen en je hebt mij tussen jou fijngemalen. We zijn allemaal meel, maar er wordt geen brood van ons gebakken.’ Die woorden haken zich vast met de weerhaken van de onzinnigheid. Het brandt in zijn ziel, die aanklacht: er wordt geen brood van ons gebakken. Maar tegelijk roept het woord brood andere woorden op: de berichten van de verpleegster, de rekeningen van de delicatessenwinkels – en midden in zijn verwarring doemt het onfeilbare middel op waarmee hij zijn vrouw hiervandaan kan krijgen, waarmee hij de ban van de zieneres kan breken.

‘Hilde, het avondeten,’ lokt hij, ‘er is griesmeelpap met chocoladesaus en appelcompote.’

Hilde wordt onrustig. Woede en extase verdwijnen, ze lijkt opeens een gulzig kind.

‘Hij heeft me leeggemaakt, ik moet eten.’

‘Kersencompote,’ fluistert Hartung, ‘vruchtensalade met zoete room.’

En Hilde, die plotseling is veranderd in een kind van drie met een onnozel glimlachje, knikt naar hem, legt vol vertrouwen haar hand in de zijne en laat zich geduldig wegbrengen. Als ze al op de gang zijn hoort Harry de stem van zijn vader nog liefjes lokkend de namen van verschillende gerechten opsommen. Hij stopt zijn hoofd onder het kussen om het niet meer te horen. Hij drukt zijn vuisten tegen zijn ogen en ziet goudachtig groen een ster dansen die hij al kende toen hij nog heel klein was, en die hij soms toch niet tevoorschijn kan toveren, hoe hard hij ook in zijn ogen wrijft. Vliegende blauwe vonken. Manja’s vuurwerk. Paarse nevels, dwarrelende cirkels, lichtbeelden voeren hem mee en dragen hem naar dromenland. Hij staat in een bos en is een boom en alle bomen om hem heen zijn mensen. In plaats van kruinen hebben ze gezichten en ze buigen in de wind. Tot zijn grote schrik ontdekt hij dat hijzelf in plaats van benen kromme, knoestige wortels heeft en in plaats van armen takken. Ook zijn moeder is vastgegroeid, alleen heeft zij in plaats van wortels rode pantoffels. In haar lange zwarte haar zit een vogelnest, met piepkleine vogeltjes met opengesperde snaveltjes, en ze houdt haar vinger voor haar lippen zodat niemand ze aan het schrikken zal maken. Het mensenbos groeit op een berghelling en telkens herkent hij nieuwe gezichten. Leraren, schoolvriendjes, mensen op straat. Hun kokkin staat in een kogelronde struik, de gouvernante steekt haar hoofd uit een lange pijnboom. Het wordt steeds leuker om in elke boom een bekende te zien. Tussen hun tenen groeien vliegenzwammen en in hun haar spelen vlinders. Maar opeens gaat er een vreselijke schrik door het bos. Er klinkt een gedreun, er is een grote steen losgeraakt van een hoge rots. Hij heeft de trekken van zijn vader. De steen wordt onder het rollen steeds groter en de jongen merkt in zijn droom hoe het hele bos vol angst en beven de lawine ziet aankomen. Ze proberen zich allemaal in veiligheid te brengen. Opeens begint het kleine berkje naast hem te lopen. Hij had haar gezicht nog niet gezien, het was bedekt door groen haar, maar hij is niet verbaasd dat het Manja is en dat ze kan lopen, terwijl alle bomen toch vastgegroeid zijn; dat ze hard loopt en dat er druppels uit haar groene haar vallen, terwijl ze door alle bomen heen recht op de steen afrent. Angst, afgrijselijke angst dat ze erdoor verpletterd zal worden. Maar plotseling spat de steen uit elkaar in duizend kleine kiezelsteentjes, die een wit pad vormen waarover Manja terug loopt. Midden door het zingen van de vogels en het ruisen van de boomtoppen komt ze aangesprongen en gaat naar hem toe. Maar hij is opeens verdrietig.

‘Ik kan je geen hand geven, Manja, ik heb alleen maar takken.’

Maar Manja lacht, haar ogen zijn heel licht, ze schudt haar haar naar achteren en nu raakt ze hem aan met al haar blaadjes, die zacht zijn als handen en warm als lippen, en hij beantwoordt duizendvoudig de tederheid met elk van zijn blaadjes. De vreugde van deze aanraking is zo heerlijk, dat het helemaal door hem heen stroomt tot in zijn kleinste worteltjes diep in de aarde. En hij wil nooit meer iets anders dan een boom zijn.

Niet relevant

Heidemann zat in een leeg lokaal van het jongensgymnasium te wachten op de klassenleraar van zijn zoon, die hem had laten weten dat hij hem wilde spreken. Hij ijsbeerde door het smalle pad tussen de muur en een rij banken. Open inktpotjes, banken vol inktvlekken, en aan de muur de Slag bij Salamis. De sfeer riep allerlei herinneringen en angsten van vroeger op en bracht hem twintig jaar terug naar de kwellingen van het leven als scholier, zodat hij letterlijk opschrok toen dr. Wagner het lokaal binnenkwam. De mannen kenden elkaar en gaven elkaar een hand.

‘Neemt u me niet kwalijk dat ik u gevraagd heb hier in het lokaal te komen. Hier kunnen we ongestoord praten. Wilt u gaan zitten?’

Omdat hij alleen op een van de banken had kunnen zitten of op de enige stoel, achter de lessenaar, bedankte hij. Wagner volgde zijn blik en kreeg een kleur. Het verlegen lachje gaf zijn gezicht opeens iets jongensachtigs. Nu kon Heidemann vragen: ‘Nou, wat heeft mijn zoon voor vreselijks uitgehaald?’

De kleur en het glimlachje verdwenen van Wagners gezicht.

‘Het is helaas een ernstige kwestie. Mijn collega, dr. Höck, wilde onmiddellijk maatregelen treffen, maar ik heb hem kunnen overreden om het eerst even aan mij over te laten.’

‘Waar gaat het om?’ vroeg Heidemann kortaf.

‘Dr. Höck had bij geschiedenis een onderwerp voor een opstel opgegeven, volgens de nieuwe richtlijnen. Zou u misschien eerst even willen lezen wat uw zoon schrijft?’

Opgelucht pakte Heidemann het blauwe schrift. Terwijl Wagner met de rug naar hem toe door het open raam naar de straat stond te kijken, las hij in het steile, kinderlijke handschrift van zijn zoon:

==

Nooit meer oorlog betekent nooit meer overwinning, betekent nooit meer vrij, betekent eeuwig slavernij. (Naar aanleiding van de les over de Wereldoorlog en het smadelijke Verdrag van Versailles.)

==

Er volgde een witregel tussen de titel en de uitwerking. Heidemann zag voor zich hoe de jongen met gefronst voorhoofd en zijn duimnagel tegen zijn onderlip nadacht, op een idee kwam, in een keer vingers en pen tegelijk in de inkt doopte en resoluut, met een stevige haal was begonnen. Daarna dacht hij niet meer aan het gezicht van het kind, maar las de woorden die hij geschreven had.

Toen de wereldoorlog begon, was ik nog niet geboren. Hij begon in 1914 en duurde vier jaar, tot 1918. Hij eindigde met de zogenaamde Vrede van Versailles.

Heidemann glimlachte, want hier kon hij horen hoe de leraar de nadruk had gelegd op het woord ‘zogenaamd’, dat het kind onbewust in zijn opstel opnam.

Het was een slechte vrede voor Duitsland. Een vrede die op zo’n manier gesloten is, draagt het gevaar in zich voor een nieuwe oorlog!

Hier begon een nieuwe alinea, om aan te geven dat Heini zich verder niet bezighield met het reproduceren van wat hij had geleerd, wat hiermee eens en voor al was afgedaan.

Ook al was ik nog niet geboren, toch weet ik hoe de oorlog is. Mijn vader heeft thuis een boek met foto’s. Ik herinner me alle foto’s en ik zal ze nooit vergeten. Er was er eentje bij van twee mannen die in het prikkeldraad hangen met het hoofd naar beneden en hun ogen zijn verdraaid en hun mond staat open zodat je denkt dat ze schreeuwen, maar ze zijn dood. En er was een, daar kon ik niet zo lang naar kijken. Over het gezicht lag een witte doek en je zag alleen de buik van een soldaat, met de darmen eruit als slangen. Daar ben ik een paar keer misselijk van geworden, maar omdat ik dokter wil worden, heb ik hem telkens opnieuw bekeken. En dan was er een begraafplaats in Vlaanderen, allemaal kruisen, zwarte en witte met niets erop. Dat zijn graven van onbekende soldaten. Ik wil geen soldaat worden. Vroeger was er meer moed nodig in oorlogen dan nu, want toen vochten ze man tegen man. Maar sinds ze kogels hebben uitgevonden waar je ver mee kunt schieten, terwijl je jezelf verstopt, en sinds ze gas en bommen uit vliegtuigen naar beneden gooien, kan een lafaard veel dappere mensen en weerloze mensen doden, en dat is vreselijk. Het beste zou zijn als de koning of president van elk land, of als ze te oud zijn hun zoon, vecht tegen de koning of president van het vijandelijke land, net zolang tot er een gewonnen heeft. Dan werd tenminste niet het hele land erbij betrokken. (Natuurlijk zou het voor de koningin niet zo leuk zijn.) Als Duitsland de vrede had opgelegd, zou het net zo onrechtvaardig tegen Frankrijk zijn geweest, want als je iemand haat, ben je niet rechtvaardig en verstandig, maar wil je je vijand schade berokkenen.

Kleine olifant in de porseleinkast, dacht Heidemann, er is niet een pronkstuk dat hij niet heeft omgegooid. Er is bijna geen teen meer over waarop hij nog niet heeft getrapt.

Ze moeten eens ophouden om mensen helden te noemen die gewoon geen medelijden kennen en geen respect. Jongens die kevers de poten uittrekken en kikkers van achteren opblazen en er dan op trappen om ze te laten ontploffen, kunnen makkelijk zulke helden worden als ze groot zijn. Echte helden zijn mensen die zich laten verbranden en vermoorden voor dat waar ze in geloven, zoals Christus of Galilei. Voor moord word je in vredestijd ter dood veroordeeld en in de oorlog krijg je er een erekruis voor. Waarom leren we niet liever hoe een menselijke long of een hart eruitziet, niet alleen op de plaatjes in het biologieboek. Ik weet nog goed hoe mijn vader me dat een keer heeft uitgelegd. Net een heel fijne waaier, echt ongelofelijk mooi. Of de bloedsomloop. Dan gooi je niet zomaar een handgranaat. Als ik keizer was of de Führer, zou ik verbieden dat ze kinderen over oorlog vertellen en zou ik ze alles over mensen en dieren laten leren, zodat ze daar heel veel van gingen houden. Ik vind ook niet dat je er trots op hoeft te zijn dat je een Duitser bent. Ik vind andere mensen verachten omdat ze iets zijn waar ze niets aan kunnen doen, net zoiets als kevers poten uittrekken.

Hier werd het handschrift bijna onleesbaar van enthousiasme. Hij kon zien dat de jongen verrast werd door de bel, terwijl hij nog heel veel te zeggen had.

Dat zullen de mensen later net zo raar vinden als dat de Tartaren het vlees onder hun zadel zacht moesten rijden. Ik geloof dat er later, als de wereld verstandiger is, geen soldaten meer zullen zijn en maar heel weinig wapens. (Misschien alleen voor de politie.) Dan kun je de uniformen in musea zien, zoals wij nu de mummies en harnassen van ridders.

Hier eindigde het opstel. Höck had zeker zijn geduld verloren en Heini het schrift afgepakt voordat hij klaar was. In het schuine, pedante handschrift van de leraar stond eronder: ‘Verwarde praatjes, niet relevant voor het onderwerp. Volkomen verkeerde weergave van de feiten.’

Voordat Heidemann zich omdraaide om het gesprek met de leraar aan te gaan, bleef zijn blik nog even rusten op wat het kind had geschreven. Een paar zinnen die hem hadden ontroerd las hij nog eens over. Toen deed hij het schrift dicht en gaf het terug aan Wagner.

‘Hebt u het ook gelezen?’ vroeg hij.

‘Ja,’ antwoordde Wagner. Hij keek langs Heidemann naar de zwarte lijst om de slag bij Salamis.

‘Wat is dr. Höck van plan?’ vroeg Heidemann.

‘Hij heeft twee uur nablijven voorgesteld. De jongen moet het opstel overdoen.’

‘En als hij dat niet wil...?’

Wagner haalde zijn schouders op. ‘Er is wel sterkere tegenstand gebroken dan die van een kind.’

Stilte.

‘Is dr. Höck te spreken?’

‘Als u dat wilt, ja. Dr. Höck is een uitstekend historicus en staat bekend als een ervaren pedagoog.’

Korte stilte.

‘Ik kende de vorige geschiedenisleraar van de jongen,’ zei Heidemann.

‘Dr. Ernst is sinds twee maanden niet meer aan de school verbonden.’

‘Dat weet ik. Dat is bijzonder jammer.’

‘Dr. Höck geldt als de betere historicus.’

Stilte. Al na een paar zinnen was er een duidelijke muur opgetrokken waarachter de een zich verschanste alsof de ander hem aanviel.

‘Vertrekken is makkelijker dan op je post blijven,’ zei Wagner geprikkeld. ‘Je moet met je tijd meegaan, anders lig je eruit. De geschiedenis gaat heel snel over tot de orde van de dag.’

‘Dat is zo.’

Iets in de beweging waarmee Heidemann zijn hoofd liet zakken, in de lijn van de grijzende slapen, de stille bevestiging, veranderde de houding van beide mannen jegens elkaar. Maar Wagner keerde onmiddellijk terug naar het begin, zodat het gesprek dat nu mogelijk was, toch niet tot stand kwam.

‘Ik mag de jongen heel graag, ik heb een hoge pet van hem op. Maak geen martelaar van hem, daar is hij veel te goed voor. Dr. Höck is...’ een uitstekend historicus, hoorde hij zichzelf de zin afmaken, en toen zei hij snel: ‘is een fanaticus die geen pardon kent. Ik kan de jongen niet beschermen. Höck wordt volledig gesteund door de officiële onderwijsmethode.’

‘Ik begrijp het volkomen, maar wat kan ik eraan doen?’ vroeg Heidemann zachtjes.

‘Sterkt u de jongen niet in zijn verzet. U hebt onbeperkte invloed op hem. Als hij morgen een opstel met dezelfde strekking schrijft...’ Hij zweeg, haalde zijn schouders op, kwam toen pas op het idee dat hij een sigaret kon opsteken en greep haastig in de zak van zijn colbertje.

‘Dank u.’ Bij het afslaan van de sigaret raakte Heidemanns hand even die van de ander. Niet een van de warme, hartelijke woorden die het moment gebood, kwam over zijn lippen. Elke uitleg leek pathetisch en nietszeggend. De ander had het gelijk volledig aan zijn kant: de algemene opinie, het gezonde verstand, de mening van de meerderheid. Hij had gelijk, en elk argument dat hij toch ongelijk had, leek dwaas, zinloos gepreek. Het grote zwijgen van de crisis. Niet te doorbreken. Heidemann zei alleen maar: ‘Het is heel vriendelijk van u, dr. Wagner, ik zal met de jongen praten. Het spijt me dat ik u zo lang heb opgehouden.’

‘Tot ziens,’ antwoordde Wagner snel en hij realiseerde zich met schrik dat hij al afscheid van Heidemann aan het nemen was voordat die van plan was weg te gaan. Heidemann raakte even zijn hand aan.

‘Tot ziens.’

Toen Heidemann weg was, had Wagner het gevoel dat hij hem achterna moest lopen en tegenhouden. Hoewel hij hem met opzet niet had aangekeken, herinnerde hij zich elke trek op het bezorgde gezicht en hij wist hoe het gesprek had moeten verlopen: open, als tussen twee gelijkgezinden, hartelijk, als tussen vrienden. Hij voelde teleurstelling, scherp als pijn, omdat hij de gelegenheid, die nooit zou terugkomen, niet had aangegrepen. Hij had niet eens gezegd dat hij het opstel ademloos en met groot plezier had gelezen, dat de ontslagen dr. Ernst zijn beste vriend was geweest en dat hij Höck niet kon uitstaan. Hij nam zijn lorgnet van zijn neus en zijn lichte, bolle, bijziende ogen, naakt, zo zonder glazen, staarden triest naar de onbewogen kaart van de Slag van Salamis.

==

‘Als wij elkaar een paar dagen niet hebben gezien, denk ik altijd dat ik je ongelofelijk veel te vertellen heb, en als ik je dan zie, is het opeens allemaal weg. Gek hè?’

Manja zat op de vensterbank in Heini’s kamer, met haar hoofd op haar hand uit te kijken over de glimmende daken.

‘Nee,’ antwoordde hij. Hij had precies hetzelfde, alleen zou hij het nooit gezegd hebben.

‘Was er woensdag nog iets bijzonders bij de muur?’

‘O nee,’ antwoordde Manja, ‘bij jou?’

‘Niets belangrijks.’

Ze probeerden geen van beiden de dingen die hen de laatste dagen hadden beziggehouden voor elkaar te verbergen; die waren gewoon niet meer van belang nu ze bij elkaar waren, buiten de deur gezet zoals je een rustverstoorder uit je tuin zet. De kamer baadde in warm licht. Elk moment was zwaar van stilte. Het raam omlijstte de lucht, die gewichtloos over de daken lag. De schoorstenen in het licht, de lijn van de horizon, de lange, puntige schaduw op de muur van het buurhuis, het boompje op de binnenplaats, kindergezang in de verte, het was allemaal mooi, zo duidelijk en toch zo onwerkelijk.

‘De dingen die niet belangrijk zijn, zijn soms juist zo mooi, peinsde Manja. ‘Ik zou juist de...’ ze zocht even naar woorden, ‘juist die momenten willen onthouden dat er eigenlijk helemaal niks gebeurt. Dat klinkt als grote onzin.’ Ze haalde haar schouders hoog op en glimlachte verlegen. Maar de glimlach en het schouderophalen kwamen uit een andere laag dan de glans in haar ogen en het zoekende in haar stem.

‘Helemaal niet,’ sprak Heini haar tegen. ‘Ik weet precies wat je bedoelt. Toen wij in Zwitserland waren, kwam er een keer een vlinder op mijn hand zitten, een zwaluwstaart. Het was zo mooi, en het was ook een heel mooie dag en de wei was mooi, maar dat was het niet alleen. Soms, als mijn moeder piano speelt, dan hoor ik wat ze speelt en nog iets heel anders erachter.’

‘Ja,’ zei Manja heel zachtjes. ‘Bij pianospelen heb ik het ook. Dan zou ik het heel stevig vast willen pakken en in mijn hart doen, alsof ik het in mijn zak steek. Jij ook?’

Heini knikte. ‘Je hebt het soms ook als je aan het lezen bent!’ riep hij vol vuur.

‘Of als je met iemand praat,’ zei Manja.

‘Of soms als het regent...’

‘Niet heel hard,’ onderbrak ze hem, ‘maar zachtjes, tegen het raam.’

‘Ja.’

Hun woorden leken geheimen, die nog geheimzinniger werden als je ze uitsprak. Erachter lagen onbeschrijfelijke ervaringen, vergankelijk en blijvend tegelijk, beweging en stilstand, beangstigend en geruststellend; wat ze allemaal zouden moeten vergeten om volwassen te worden.

‘Ik wil dit moment niet vergeten, ik wil het in mijn hart opbergen.’

‘Ik ook, Manja.’

Ze keken naar buiten en luisterden naar de geluiden en de stilte. Er stonden bijzondere paarden in een bijzondere straat, er zat een witte kat op een rood dak en alle beelden gingen op in die eindeloos lange vrije middag, als in een onuitputtelijke zak van Sinterklaas. De kinderen hadden alle ballast afgeworpen, alles achtergelaten wat hen bedrukte, alsof de witte vensterbank een wolk was waarop je alleen maar kon zitten als je gewichtloos was, en ze waren weggedreven uit de dag en uit hun tijd. Elk woord dat ze zeiden was zacht en behoedzaam, als een kiezelsteentje dat ze voorzichtig in de diepte van hun angsten en zorgen lieten vallen.

Toen de stilte plotseling werd verbroken door gelach en geroep, sprongen ze tegelijk op. Hanna kwam binnen, met in de ene hand haar hoed en in de andere een papier. Ze zag er verhit uit, haar gezicht was niet zo bleek en stil als het de laatste maanden steeds was.

‘Mama, is er iets gebeurd?’ Heini pakte haar hand en keek haar aan.

‘O ja!’ riep Hanna lachend en zwaaide met het papier.

‘Iets naars?’

‘Nee, nee. We hebben vijftigduizend mark geërfd. Tante Ida is gestorven.’

‘Wie?’ vroeg de jongen verbaasd.

‘Jij kent haar niet. Een stokoude tante in Pommeren.’ Hanna kon niet ophouden met lachen, hoewel ze begreep dat het voor de kinderen schokkend moest zijn als je zo opgetogen was over de onverwachte dood van een oude suikertante. Maar als je jarenlang gestaald bent aan het front van het lijden en het tij keert opeens, wordt alles meegesleept in de stroom. Vijftigduizend mark in deze tijd, op dit moment! Een vreemde oude vrouw. Ze kon het onmogelijk als iets anders zien dan de hoofdprijs in de loterij. De kinderen staarden haar verbijsterd aan.

‘Hield u dan niet van haar?’ vroeg Manja.

De verschrikte blik van de wonderlijke ogen bracht Hanna weer bij haar positieven en ze ging naast de kinderen op de vensterbank zitten.

‘Jullie moeten niet denken dat het me in mijn bol geslagen is, malle kinderen. Ik ben niet blij omdat tante Ida dood is – maar nu wordt alles zoveel gemakkelijker voor vader. En die tante kende ik maar amper. Ik heb haar voor het laatst gezien toen ik een jaar of tien was. Ze beloofde me een pop die papa en mama kon zeggen, en elke keer als ze op bezoek kwam, dacht ik dat ze die pop had meegenomen. En als ze wegging beloofde ze elke keer weer ze dat ze hem de volgende keer zou meebrengen.’

‘En, hebt u hem gekregen?’ vroeg Manja.

Hanna, met haar kin op haar gevouwen handen, schudde glimlachend haar hoofd.

Weer kwam die dwaze blijdschap boven.

‘Laat de patiënten maar wegblijven, laat ze vader maar uit het ziekenfonds gooien, wij maken ons er niet meer druk om.’ Ze draaide een lok van Heini’s haar om haar vingers.

‘Wat zou jij graag willen, Manja? Niet nadenken, meteen zeggen!’

‘Moorkoppen met slagroom eten tot ik niet meer kan,’ zei Manja, die de vonk van overmoed onmiddellijk, als een bal opving.

‘En jij, Heini?’

‘Een nieuwe geschiedenisleraar.’

==

Toen Heidemann thuiskwam, bedrukt en in gedachten verzonken, vastbesloten met de jongen te praten en peinzend over hoe hij het zou aanpakken, zinnen bedenkend en weer verwerpend, trof hij een gekkenhuis aan. Zijn eerste opwelling was rechtsomkeert te maken. Hij was niet nieuwsgierig naar de oorzaak van die uitzinnige feestvreugde en voelde alleen maar afschuw over het vrolijke kabaal. Maar Hanna, die hem meteen tegemoet kwam, was zo anders dan anders, zo uitgelaten, zo overlopend van verlangen hem te vertellen waar ze zo vol van was, dat hij onwillekeurig werd aangestoken door de pret en verwonderd vroeg: ‘Is er iemand jarig, of hebben we de loterij gewonnen?’

Hanna vertelde ademloos. Haar gezicht gloeide.

Heidemann streelde haar wang. Vijftigduizend mark en een dode tante. Wat had dat met hem te maken? Moest hij daar blij om zijn?

Ze keek hem aan en trok zijn hoofd naar beneden: ‘Weet je wat ik eerst ga doen?’

Hij schudde zijn hoofd tussen haar handen.

‘Die tienduizend aan Hartung terugbetalen.’

‘Daar ben ik blij om, Hannalief.’

Ze haalde zuchtend haar schouders op.

‘Dat wist ik wel. Ik heb eigenlijk helemaal geen zin om het terug te betalen.’ Ze zag zijn gezicht, waarvan ze iedere trek kende, hij deed zijn best om een glimlach te produceren.

‘Als je niet onmiddellijk net zo gelukkig bent als ik, ga ik heel hard aan je oren trekken.’ Dat klonk een beetje vals en net iets te kinderachtig, en juist haar niet helemaal natuurlijke, niet meer vanzelfsprekende glimlach ontroerde hem, als een kort kinderjurkje dat opeens te klein geworden is en tegelijk iets grappigs en verdrietigs heeft. Het gezicht voor hem, stralend van blijdschap, toonde duidelijker dan anders de tere kraaienpootjes rond de ogen, de rimpeltjes op het voorhoofd.

‘Ik ben heel blij, meisje,’ zei Heidemann.

Ze liepen gearmd de kamer binnen. Op tafel stonden rode anjers, waarachter het blonde en het donkere kinderkopje half schuilgingen. Hanna schonk thee in. Ze stond achter haar man, met haar ene hand op zijn schouder.

‘Wij hebben voor een paar maanden een eiland,’ zei ze zacht, ‘wat de anderen doen, kan ons even niets schelen. Dat is verder weg dan China.’

‘Zijn er geen boten?’ vroeg Heini.

Hanna schudde haar hoofd. ‘Die komen niet naar ons toe. Het is niet de moeite waard om hier aan te leggen.’

‘Zijn er palmen en orchideeën?’ riep Manja.

‘Natuurlijk, en kolibries en lieve tamme haaien. Manja zal er eindelijk eens echt uitzien zoals het hoort, met een grote rode bloem in het haar en niets aan.’

Het geluid van thee die zachtjes ingeschonken werd. Heidemann nam een slokje.

‘Je eiland is prachtig, Hannalief, en die twee aapjes daar achter de bloemen zijn ook heel leuk en erg gulzig.’

De kinderen lachten. Ze werden alle vier steeds overmoediger. Het spel dat ze speelden tegen hun eigen zorgen en die van de anderen in, werd steeds doller; steeds dichter en fantastischer werden de gordijnen waarmee ze de ramen van de werkelijkheid afsloten. Als prachtige muziek van een strijkkwartet, waarmee ze de dreiging van de buitenwereld buitensloten. De kinderen hadden de boventoon. Twee violen, licht en feestelijk,op elkaar afgestemd.

‘Ik wou dat iedereen zo gelukkig was als wij nu,’ zingt Manja’s hoge stemmetje, en de hoge boventoon maakt zich los van de lage, droevige, die er heel zacht doorheen klinkt en zingt: bij ons zal er niets gebeuren dat het makkelijker maakt.

Heini speelt in op die zachte onderstem en voert hem mee de hoogte in: ‘Nu kunnen we jullie ook helpen. Weet je, Manja, het mooiste is dat het allemaal zo plotseling gekomen is. Er kan dus altijd iets gebeuren waar je van tevoren nooit op zou komen.’

Zachte begeleidende stem van zijn gedachten: misschien is het straatje waar mijn school staat er opeens niet meer, misschien gebeurt er morgen bij het nablijven iets wat ik nu nog niet bedenken kan.

Manja lacht overmoedig, hoog, als een klokje.

‘Drie moorkoppen en ik ben bijna misselijk.’

Het overstemt de sombere onderstem, die zingt: Je had er twee mee naar huis moeten nemen. Maar haar nauwelijks hoorbare klaagzang wordt overgenomen door de tweede viool, Hanna, en met tederheid mee de hoogte in gevoerd: ‘Je krijgt natuurlijk al het gebak wat over is mee voor je broertjes.’

En Manja zachtjes de geheime zin uit de kindertaal: ‘Vandaag is een zondag-vrijdag.’

Maar daaronder de donkere, verre droommelodie: en morgen is een maandag-zaterdag. Tegelijk pakt Hanna het hoofdmotief weer op.

‘Nu is de donkere tijd voorbij, liefste. Even op adem komen. We hoeven alleen maar te wachten.’

Nu is er geen contrapunt, rustige vreugde op fluistertoon, die in tedere akkoorden boven de woorden uitstijgt.

‘Hannalief, ik geef mijn baan in het ziekenhuis op. Het is beneden mijn waardigheid. Ik stap op voordat zij mij eruit gooien, en dan kan ik weer voor mezelf werken, eindelijk mijn boek schrijven, wat denk je?’ Dat klinkt heel moedig en sterk, maar ertussendoor waarschuwt donker de gesyncopeerde begeleiding: je afzonderen van de wereld, laatste vluchtheuvel van de lafheid, maar de wereld dringt door alle ramen, alle kieren, hoe je je ook afzondert.

‘Heerlijk idee. Dan heb ik je weer thuis. En ’s nachts zet ik koffie voor je, net als vroeger.’ Zachte, weemoedige begeleiding: tenminste koffie zetten, tenminste de kleine dingen voor elkaar doen, ook al is de diepe saamhorigheid er niet meer. Sterker klinkt de treurige, woordloze klacht: waarom kom je niet meer met alles bij me, waarom sluit je me buiten? En luid en vrolijk: ‘Maar lang laat ik je niet werken. Hoogstens tot twaalf uur.’

En Heidemann antwoordt op haar onhoorbare onderstem: ‘In elk geval zal ik weer tijd voor jou hebben. Daar verheug ik me echt op. Ik heb het de laatste maanden zo vreselijk druk gehad.’

De begeleiding drukt in verschillende variaties uit wat niet kan worden uitgesproken. Als je buiten adem bent, is ook liefde te veel. Heel zacht, nauwelijks meer dan een ademtocht bij zijn oor, Hanna’s stem: ‘Daar verheug ik me zo op; ik heb er zo’n behoefte aan.’ Angstig de onderstem: ik verveel je toch niet nu ik ouder word? Je hebt toch geen behoefte aan iets anders, dat je niet neemt omwille van mij?

Mooie diepe, verblijdende antwoordmelodie: ‘Je moet niet denken dat ik je minder nodig heb, meisje, ook al hang ik niet de hele dag aan je rok.’ Onhoorbare aanvulling: het is immers altijd je eigen zwakheid waar je de ander mee plaagt, en het onterechte verwijt dat de ander niet raadt wat je met opzet verzwijgt en je er alleen mee laat. En met grote warmte: ‘Liefste, wij zijn één, net als altijd.’

In het zwijgen dat nu over de schemerige kamer daalt, ontmoeten de vier stemmen elkaar. Heidemann zoekt de blik van de jongen. Die is rustig en licht.

‘Maak je geen zorgen over morgen,’ klinkt Heini’s stem, als antwoord op wat zijn vader zonder woorden tegen hem zegt. Sterk en helder dringt zijn stem door de dissonanten van onrust heen en Heidemann neemt hem over: ‘Er zijn ergere dingen, hè?’ Heel delicaat, haast onhoorbaar, klinkt zacht de droefheid mee. Manja’s stem pakt die op en voert hem langzaam op tot stralende vreugde.

‘Morgen kan er best iets heel nieuws gebeuren, wat wij nog helemaal niet weten. Zoals gisteren met tante Ida, toch? Misschien?’

Het tastende, hoge septime-akkoord van het ‘misschien’ blijft staan als een regenboog die over de onoverbrugbare verten van het ‘morgen’ voert. Het lijkt kinderspel om eroverheen te lopen.

==

Zelfs al ligt het schoolplein in de middagzon, in het overblijflokaal is het halfdonker. Het blinde raam keert het licht. Een peertje in een roestige lamp aan het plafond, een tafel, twee stoelen. Dr. Höck loopt op en neer, met de handen op zijn rug. Kaarsrechte blonde wenkbrauwen samengegroeid boven de grote neus, een kleine bijna liploze mond, geen kin, tenger gebouwd, met één schouder een beetje hoger dan de andere, bijna met geweld in dezelfde lijn met de andere getrokken, een lang bovenlichaam in een grijs jasje, korte benen, verborgen in een afgedragen broek. Maar over de muur loopt zijn schaduw voor hem uit, groot, breed en imposant met de brede schouders van een bouwvakker en de gestalte van een reus. Maar Höck kijkt niet naar die schaduw, die zich omdraait in de hoeken, wacht en weer verder glijdt. Evenmin als naar de jongen, die aan de tafel zit. Hij praat nu al bijna een uur op hem in.

‘Dus het woord vaderland betekent niets voor jou, Heidemann?’

‘O, jawel,’ antwoordt de jongen zachtjes.

‘En wat versta jij onder “O, jawel”, zou je je duidelijker willen uitdrukken?’

‘Het is het land waar mijn vader woont en waar ik geboren ben.’

‘Je houdt dus wel van dit land?’ Dat klinkt zo dat de jongen het gevoel krijgt dat hij in de val gelopen is. Het is lastig dat hij zich steeds moet omdraaien om de ijsberende leraar aan te kunnen kijken. Hij moet steeds zijn stoel omdraaien of zijn hoofd verdraaien. Nu zit hij half afgewend te staren naar het lege vel papier waarop hij het nieuwe opstel had moeten schrijven.

‘Natuurlijk houd ik ervan,’ zegt hij vermoeid, terwijl hij met zijn potlood een zigzaglijntje trekt. Opeens staat Höck naast hem en rukt het potlood uit zijn hand.

‘Hou op met dat gekrabbel als er iemand tegen je praat.’ Achter hem staat de machtige schaduw met een dreigend opgeheven arm.

‘En wat versta jij onder houden van?’

De jongen zoekt naar een antwoord, tilt zijn hoofd op omdat hij de leraar wil aankijken, maar die is al weer aan zijn rusteloze wandeling met zijn schaduw begonnen.

‘Hoor je me?’

‘Ja, ik heb het wel gehoord, ik denk na.’

De jongen voelt de boze blik in zijn rug.

‘Je houdt van je vader, nietwaar?’

‘Nee,’ wil de jongen roepen, maar hij houdt zich in en zegt heel zachtjes: ‘Ja.’

‘Wat jij allemaal hebt neergepend, dat zijn zijn opvattingen. Geef antwoord!’

‘Zijn opvattingen en ook de mijne.’

‘Zo, dus jij zou in geval van oorlog je vaderland niet verdedigen?’

‘Mijn vader heeft in de oorlog gevochten.’

‘In een trainingskamp zeker of ergens achter het front.’ Höck knikt tegen zijn schaduwpartner, die geluidloos, met schokkende schouders lacht om die grap.

‘Dat is niet waar! Mijn vader is in zijn long geschoten. Hij is twee jaar aan het front geweest. Hij is nooit weer echt gezond geworden.’

‘Schreeuw niet zo! Ik verzoek je vriendelijk om op fatsoenlijke toon te antwoorden.’

Een tijdje zijn alleen de zware adem van de jongen en de snelle, klikkende voetstappen van Höck te horen.

‘Mijn vader weet hoe de oorlog is.’

Höck kijkt om of zijn maat op de muur de insinuatie die in die opmerking ligt ook zo heeft opgevat dat hij, Höck, de oorlog alleen maar van horen zeggen kende, omdat hij wegens ongeschiktheid voor frontdienst vier jaar op kantoor heeft gezeten en vlaggetjes op landkaarten heeft geprikt. Maar de schaduw staat daar onbeweeglijk en er is niets bijzonders aan te zien.

‘Als ik me niet vergis, was jouw vader een van die lui die het Duitse vaderland een dolkstoot in de rug hebben gegeven.’

‘Nee!’

Maar Höck negeert hem en vervolgt: ‘Als een troep honden hebben ze zich op Duitsland geworpen toen het leeggebloed en verzwakt was door vier jaar gedwongen oorlog.’

De jongen kijkt verbaasd naar het woedende gezicht van zijn leraar, die met beide armen staat te zwaaien. Achter hem de zwarte, malende schaduwarmen. Alles wat hij zou kunnen zeggen lijkt er niets toe te doen.

‘De schande die het vaderland heeft getroffen, heeft jullie geen pijn gedaan, hè? Geef antwoord alsjeblieft.’

Bijna onhoorbaar: ‘Ik begrijp niet wat u bedoelt, meneer.’

‘Zo, begrijp jij dat niet?’ Plotseling staat hij voor de jongen en geeft hem totaal onverwacht een harde klap in het gezicht. ‘Zó voelt dat, zo’n gloeiende pijn. Snap je het nu?’

In het bleke gezicht van de jongen zijn alleen de ogen levend. Ze zijn net brandglazen, ze schitteren met een verzengende kracht en zijn duister van een vreselijke pijn. Höck slaat zijn ogen neer voor die blik en kijkt naar de gebutste neuzen van zijn schoenen. Zonder zijn wang aan te raken, waar de afdruk van de vreemde hand brandt, zonder zijn handen uit elkaar te halen, die elkaar vast houden en hem ervan weerhouden terug te slaan, zegt de jongen heel zacht: ‘Ja.’

Hij heeft het begrepen. Het is zijn eerste confrontatie met het kwaad dat peilloos is en eeuwig. Geen noodweer, geen geweld om de honger te stillen. Puur genoegen in het kwaad. Een vervreemdende, afschuwelijke ervaring. Als een gure wind drijft het de al te lichte, al te verstandige jongensgedachten uiteen. Dit is de wortel van de oorlog, dat wat aan het begin van de oorlog staat. Zo is de eerste klap. De jongen beeft. Op de dunne huid van zijn slapen parelt zweet. Zijn gezicht is zo verbijsterd dat Höck onwillekeurig omkijkt naar zijn bondgenoot, die groot en monumentaal tegen de muur staat, als een veldheer die uitkijkt over het slagveld waar hij zojuist heeft gezegevierd. Tegen alle gezond verstand in – want de tegenstander is immers verslagen en zit daar trillend voor hem, en vertoont alle kenmerken van vernietiging – heeft Höck het onverklaarbare gevoel dat hij zelf een nederlaag heeft geleden.

Eenzaam

‘Ik kan deze zaak niet langer laten slepen! Dit is nu de derde diefstal deze maand. Ik vraag het voor de laatste keer. Wie heeft Gretchen Meiers handtasje meegenomen?’

De drie gouden voortanden van de juffrouw flikkeren boos het klaslokaal in. Manja, in de laatste bank, draait haar rode pennenhouder rond tussen haar smalle vingers. Ze heeft het gevoel dat de wimperloze ogen van de lerares met bijzondere wrevel gericht zijn op de laatste bank – die sinds kort de Jodenbank heet, omdat zij en Röschen Bär, de enige twee Joodse kinderen in de klas, er moeten zitten. Röschen Bärs dikke, sproetige gezicht is even uitdrukkingloos en slaperig als altijd en half verborgen achter haar warrige rode haar.

‘Ik wacht net zolang tot de dader zich meldt.’

Stilte. Een paar hoofden met blonde en bruine vlechten in de voorste bank draaien om en kijken naar de achterste rijen. Blauwe en bruine, ronde, opengesperde ogen.

‘Als de dader eerlijk bekent, wordt de straf lichter.’

Stilte. Er wordt niet eens gefluisterd. Je kunt een speld horen vallen.

‘Goed, dan niet!’ Juffrouw Huber staat op en slaat met haar magere grote handen op de tafel: ‘Als jullie dan geen enkel eergevoel hebben, zal ik andere maatregelen moeten nemen. Dan kan ik er ook niets aan doen. Gretchen Meier, kom naar voren!’

Een vroegrijp, lang meisje met een vlak gezicht, met aan weerszijden twee in elkaar gedraaide vlechten. Van de spanning steekt ze het puntje van haar tong tussen haar dikke lippen.

‘Gretchen Meier, jij beweert dat er vanochtend een klein grijs handtasje met inhoud van jou gestolen is?’

‘Ja, juffrouw.’

‘Je weet zeker dat je tasje niet thuis is? Denk goed na. Je spreekt een zware beschuldiging uit.’

‘Nee. Mijn tramkaartje naar school zat erin en ik heb in de klas nog mijn neus gesnoten omdat ik verkouden ben. Mijn moeder had me nog een schone zakdoek meegegeven; en toen had ik het nog.’

‘Goed. Doe de deur dicht.’

‘Pardon, de deur?’

‘Ja, de deur.’ Met ronde schouders, één groot vraagteken van top tot teen, voert Gretchen de opdracht uit.

‘En doe nu de gordijnen dicht.’

Niet een van de meisjes in het lokaal durft zich te verroeren. In het onwerkelijke schemerlicht kijken ze elkaar aan, hun gezichten lijken anders in het gelige licht vol schaduwen. Dan doet juffrouw Huber het licht aan, hoewel het klaarlichte dag is.

‘En nu blijft iedereen stil zitten. Dat tasje moet hier ergens verstopt zijn. Twee aan twee naar voren komen en uitkleden tot je hemd, ook schoenen en kousen. Vooruit, de eerste bank!’

Twee meisjes staan aarzelend op. Een witblond meisje met een jampotbril, het andere met bruine krullen en een groot schort over haar jurkje heen. Ze staan wat schutterig naast de lessenaar. Het witblonde giechelt nerveus en begint haar veters los te maken. De witte vlechtjes met bruine elastiekjes dansen om haar magere, opgewonden gezicht. Het kleinere frunnikt aan haar schort, dat van achteren dichtgeknoopt is.

‘Sneller.’

Nu staan de twee meisjes in hun hemd naast elkaar. Het ene mager, tenger met aandoenlijke spillenbenen, de ander vlezig, rozig, met ronde schouders en kuiltjes in de mollige kinderarmpjes. Terwijl zij verlegen staan te giechelen, controleert de lerares hun tassen, schudt kleren en ondergoed uit, voelt onder hun armen en tilt hun hemd op, tilt de vlechtjes op, tast in knieholten en is pas na een grondig onderzoek tevreden.

‘Jullie kunnen je aankleden! De volgenden!’

Door de herhaling wordt het tafereel al minder schrikwekkend. Er wordt steeds meer gegiecheld. Er gebeuren ook allerlei grappige dingen. Sommige meisjes hebben geen onderbroek aan, andere geen hemd. Bij een ander is het ondergoed gescheurd. Manja zit met de hand voor haar mond ontzet toe te kijken hoe de meisjes om de beurt naar voren komen, hun kleren uittrekken, door de dorre handen worden afgetast en weer in hun bank terugschuiven. Een vreemde, afzichtelijke reidans.

‘Ik kleed me niet uit, juffrouw,’ roept Liese Buchmann. Daar staat ze in haar vuile jurkje, ze heeft als altijd kogelronde gaten in haar zwarte kousen en kijkt met donkere, boze ogen naar juffrouw Huber.

‘Waarom niet?’

‘Omdat ik niet wil.’

‘Als je dat tasje teruggeeft, hoef je je niet uit te kleden.’

‘Ik heb die stomme tas niet.’

‘Vooruit!’

Maar het kleine smalle meisje is taai als een kat. Ze houdt haar jurkje met beide handen vast als juffrouw Huber het voortvarend over haar hoofd probeert te trekken en haar handen wil pakken. Ze biedt zoveel weerstand, dat de lerares en de meisjes er zeker van zijn dat ze het tasje onder haar jurk verstopt heeft, en ze zijn verrast dat als de jurk eindelijk uit is, Liese daar staat in een heel kort bombazijnen hemdje, dat ooit rood was en nu bedekt is met een korst vuil. Het vieze, bespottelijk aandoende balletjurkje reikt maar tot haar navel en laat het magere zitvlak vrij, dat er bruinig en meelijwekkend uitziet als dat van een gestroopte haas.

De spanning ontlaadt zich in gelach. Een onnozel, uitdagend, onstuitbaar gelach, zoals alleen een klas vol meisjes kan voortbrengen. Zelfs juffrouw Hubers gouden tanden flikkeren heel even in iets wat op een glimlach lijkt. Liese Buchmann heeft haar verzet opgegeven. Ze staat daar heel stil en houdt een arm als een vleugel voor haar donkere, warrige vogelkopje. Een oeroud gebaar, waarin zoveel klappen uit verleden en toekomst verscholen liggen, dat Manja midden in het gelach haar handen voor haar gezicht slaat. Röschen Bär, naast haar, schudt van het lachen. Haar zwarte knikkerogen zijn nat. Maar de pret duurt niet lang, want juffrouw Hubers glimlach is snel verdwenen.

‘Ik vind het niet zo grappig. Kleed je aan, Buchmann, en zeg tegen je moeder dat ze je wel weer eens in bad kan doen.’

Liese Buchmann grijnst. Het is een lelijke, onkinderlijke, vreugdeloze grijns. ‘Mijn moeder is dood, juffrouw.’

‘Zeg het dan tegen je vader,’ zegt de lerares, een klein beetje uit het lood geslagen.

‘Heel goed, die is bij de brandweer,’ antwoordt Liese Buchmann en trekt haar vlekkerige jurk weer over het balletjurkje heen. Het onderzoek wordt voortgezet. Twee even grote blonde meisjes, Frieda en Hedwig Thiel. Smetteloze jurkjes, geen vlekje op het ondergoed, niet één missende knoop, blank en schoon, blond en nauwelijks van elkaar te onderscheiden. Het is juffrouw Huber aan te zien dat ze de controle alleen voor de schijn en welwillend uitvoert. Haar handen hebben hier niet dat snelle toegrijpen, dat onverwachte vastpakken. Behoedzaam schudt ze de nette jurkjes uit, ze tast maar vluchtig onder de banken, haar gezicht heeft niet die verwijtende uitdrukking als ze vriendelijk zegt: ‘Jullie kunnen weer gaan zitten, hoor.’

Door een mist van tranen ziet Manja steeds twee nieuwe meisjes uit de banken komen, steeds dichter bij de laatste, bij hun bank. Ze kan de harde, droge vingers al voelen, op haar rug, haar benen, haar borst.

‘Ga zitten, de volgende.’

Nog drie banken. Zij kán zich niet uitkleden tot in haar hemd. Ze schaamt zich voor alle anderen, maar het allermeest voor zichzelf. Ze is misselijk en duizelig en ze heeft buikpijn. Nee, ze kan niet. Toen het drie maanden geleden voor de eerste keer kwam, dacht Manja dat ze een vreselijke ziekte had. Het is niet alleen het gevoel dat ze vies is, maar iets vreemds, angstaanjagends, als een aardbeving, die je lichaam in tweeën scheurt. Je lichaam voelt opeens heel anders. Je voelt het van binnenuit, er gebeurt iets binnen in je. Het voelt als een groot geheim, dat met je diepste wezen te maken heeft, een diep, beangstigend, opwindend geheim. De rivier. Ze wil alleen bij het water zijn en in het struikgewas zitten. Ze moeten haar niet naar voren halen, ze moeten haar met rust laten.

‘Meirowitz en Bär!’

Het weglaten van de voornamen is een teken van distantie. Manja staat langzaam op, terwijl Röschen Bär, met één vinger in de mond naar de lessenaar loopt.

‘Hierheen, Bär.’ Geen Röschen. De voornaam, die zo slecht bij het lelijke kind past, wordt weggelaten en alleen het grove en vernederende Bär blijft over. Röschen kleedt zich onverschillig uit. Het kan haar niet schelen dat er geen elastiek meer in haar onderbroekje zit en dat het met veiligheidsspelden vastzit, en dat een van haar schouderbandjes loshangt en dat juffrouw Huber met stijve vingers, alsof haar hand een vuurtang is, haar kleren optilt en met een vies gezicht een kleverig zakje snoepjes uit de zak van haar schort haalt.

‘Opschieten, Meirowitz.’

Manja is halverwege het lokaal in het gangpad blijven staan. Haar gezicht is bleek, haar ogen zoeken begrip bij juffrouw Huber – die tenslotte ook een vrouw is. Maar de lerares ziet alleen maar schuld in het krijtwitte gezicht en een gevoel van triomf dat ze op het punt staat de dievegge te ontmaskeren, geeft haar vleugels.

‘Kom hier!’

Manja loopt naar de lessenaar. Als ze vlak bij de lerares is zegt ze zacht: ‘Juffrouw Huber, ik voel me niet lekker.’

Maar het dringt niet door tot juffrouw Huber, ze hoort het niet eens. Haar handen, haar stem, haar ogen grijpen de buit. Manja heeft het gevoel dat de vingers haar hart betasten. Er dansen vonken voor haar ogen, maar opeens zijn daar de glinsterende golven en het ruisen van de rivier. En Manja wordt volkomen rustig. Je kunt niet van je af slaan, krabben, bijten en schreeuwen, evenmin als een boom waarvan de wortels zijn doorgezaagd kan schreeuwen. Met vingers die niet trillen, knoopt ze het lijfje van haar jurk open. Dan staat ze daar, stil, volledig uitgeleverd, vreemd en als van een andere planeet, en de rode vlek op haar hemd lijkt van een wond te komen. Juffrouw Huber staart naar de vlek en trekt wit weg. Het is niet alleen haar teleurstelling over de verijdelde triomf van het betrappen, het is walging en ongerijmde woede die in haar opkomt. Dat een meisje van nog geen dertien al menstrueert, heeft iets verdorvens, wellustigs, onzuivers dat op een geheimzinnige manier te maken heeft met de cynische hebzucht van haar ras.

‘Kleed je aan, Meirowitz. Hoe lang moeten we jullie vuiligheid nog aanzien. Het is een schande.’

Röschen Bär raapt snel haar zakje snoep van de vloer en gaat terug naar haar plaats. Manja volgt zonder haast en met een wonderlijk gevoel van opluchting. Ze loopt als iemand die uit het water komt en een beetje wankelt door de plotseling verminderde weerstand. Alle gezichten in de klas lijken witte, zachte cirkels, als bloemen in een veld, haar toegenegen. Het gegiechel en gefluister is niet meer dan het ritselen van de wind door een bloemenweide. In het voorbijgaan kruist haar blik die van een van de tweeling, en de schrikkerige, katachtige reactie doet Manja met de helderheid van een bliksemschicht denken aan een moment op het plein die ochtend toen Hedwig Thiel na de gymnastiekles even alleen bij het hek stond. De anderen waren zich nog aan het omkleden, terwijl Manja, die niet naar gymnastiek was geweest, alleen langs haar liep. Toen was er diezelfde betrapte en tegelijk woedende blik, die zo kort duurde, dat je, als je naar het mooie gezichtje met de rode wangen keek, zou kunnen denken dat je het je had verbeeld. Maar Manja is door dit oogcontact uit haar gevoelige slaapwandeltoestand gewekt. Haar hoofd werkt rustig, terwijl ze weer op haar plaats gaat zitten.

Juffrouw Huber achter de lessenaar is nog niet bereid haar nederlaag toe te geven. Haar gezicht is gevlekt van opwinding.

‘Goed, de tas is dus buiten het lokaal verstopt. Ik zal geen middel schuwen om de schuldige te vinden.’

Stilte. De spanning, die door de vertoning van het uitkleden was gezakt, neemt weer toe. Juffrouw Huber trekt met een ruk de la van de lessenaar open. Dat is als een paukenslag. Dat gebeurt alleen als ze het klassenboek eruit pakt om de naam van een zondares te noteren. Witte bladzijden, die soms gebruikt worden voor onheilspellende mededelingen aan de ouders. Langzaam loopt ze langs de banken en deelt zwijgend briefjes uit.

‘De klas houdt een geheime stemming.’ Plechtig, elk woord nadruk gevend, vervolgt ze: ‘Zo zullen jullie later, als jullie Duitse vrouwen zijn, stemmen voor het welzijn van jullie vaderland. Een Duits meisje mag geen schanddaden begaan. Het is jullie plicht de dader aan te geven. Jullie kennen je medeleerlingen, jullie hebben dingen gezien, jullie hebben met hen gepraat. Denk aan alles wat verdacht was, wat jullie is opgevallen. Overwin je schroom. Spreek je oordeel uit over wie je denkt dat de schuldige is.’

In eerste instantie voelbaar onbehagen. De kinderen kijken elkaar aan alsof het voor het eerst is. Er hangt iets nieuws in de lucht, dat de vertrouwde gezichten verandert. Het perspectief verschuift, een nieuw licht, fel en misvormd, een andere maatstaf. Ogen ontmoeten elkaar, ontwijken elkaar, vingers plukken opgewonden aan lippen, monden bewegen, de rechterhand pakt een potlood, de linker schermt het papier af voor de buurvrouw. Een paar sleutelwoorden verrijzen als palen, waar het verwarde net van kindergedachten zich omheen slingert. Een Duits meisje, plicht, eer, waardigheid. Het gekras van potlood op papier, een paar schrijven al, degenen die nog aarzelen kijken geschrokken hun kant op. Gretchen Meier is een van de eersten die schrijft. Zij voelt zich het meest geroepen, zij is bestolen, zij heeft het eerste recht. Ook Liese Buchmann begint, om de anderen voor te zijn, van wie ze aanneemt dat ze allemaal haar naam zullen opschrijven, en ze schrijft niet één naam op, maar een heel lijstje snel onder elkaar.

Het geknisper van papier, het vouwen van de droge velletjes is het enige geluid. Een derde schrijft, een vierde. Talloze kleine troebele beekjes monden uit in de grote stroom van de rechtvaardige zaak. Hedwig Thiel draait zich een paar keer om en kijkt naar Manja. Dan gaat ze met een ruk weer zitten en schrijft. Manja weet welke naam. Zij vouwt haar papier zorgvuldig op, alleen Röschen Bär zit met grote ogen te kijken omdat ze ziet dat haar buurvrouw een leeg blad inlevert. Als ze het op de katheder legt, naast de drie eersten, vraagt Manja zacht toestemming om het lokaal te verlaten, wat juffrouw Huber toestaat, omdat ze zo bleek is. Na een paar minuten komt ze terug en gaat zwijgend op haar plaats zitten. Juffrouw Huber is net bezig de stapel briefjes te sorteren. Ze legt ze geheimzinnig op verschillende stapeltjes. Dan pakt ze de grootste stapel en houdt de briefjes als een waaier omhoog, schuift ze in elkaar en telt ze nog eens.

‘Twaalf. Dat is meer dan een derde van de klas. Het oordeel is geveld. Bär, sta op!’

Röschen Bärs gezicht wordt eerst bleek en dan gloeiend rood.

‘Ik?’

‘Hoe kun je verklaren dat meer dan een derde van de klas denkt dat jij de dader bent?’

Onhoorbaar: ‘Weet ik niet.’

Juffrouw Huber wendt zich tot Gretchen Meier: ‘Is Bär vandaag in jouw buurt geweest?’

‘Ja, juffrouw, voor de gymnastiekles. Ze vroeg wat ik in mijn tasje had; ik heb het niet gezegd.’

Een ander meisje steekt haar vinger op. Zij heeft gezien dat Bär aan het tasje zat. Juffrouw Huber wendt zich weer tot de beklaagde: ‘Waar heb je het verstopt? Antwoord!’

‘Ik heb het niet.’

‘Is het in het lokaal? Geef antwoord!’

‘Ik heb het niet.’

‘Waar heb je het? Ik vraag het voor de laatste keer.’

Hoe graag Röschen Bär het bevel ook wil opvolgen, ze krijgt het niet voor elkaar. De vraag, die als een boemerang om haar hoofd suist, verdooft haar compleet. Het dikke, opgezwollen gezicht trilt, de schouders zijn opgetrokken. De armen bewegen alsof ze niet bij het lichaam horen, ze schokken door een rauw, lelijk gehuil.

Dan staat Manja naast haar op. Ze vraagt niet eerst het woord. Ze is geen angstig, opgejaagd kind meer. Ze is een vlam.

‘Röschen Bär heeft het niet gedaan, kwel haar niet langer. Ik weet wie het tasje gepakt heeft!’

Met haar brandende ogen kijkt Manja naar Hedwig Thiel, die onrustig achterom zit te kijken; ze wil Manja niet aankijken maar haar aanklaagster ook niet uit het oog verliezen.

‘Ik wil dat ze het zelf zegt. Het is een schande dat een ander de schuld krijgt voor wat zij heeft gedaan.’ Juffrouw Huber is onthutst en in eerste instantie in de war door de onverwachte verandering van dit stille en zachte kind. Het roer is haar plotseling uit handen genomen en Manja houdt het vast met een onvoorstelbare kracht.

‘Het tasje ligt begraven bij het hek. Ik heb het zelf gezien.’

Manja’s blik houdt de opengesperde blauwe ogen van Hedwig Thiel vast. De klas volgt de confrontatie ademloos, als een nieuwsgierig publiek bij een bokswedstrijd. Hedwigs tweelingzusje begint te huilen. Röschen Bär houdt op met huilen.

‘Het is niet waar! Ik heb het niet. Het ligt niet bij het hek begraven, je liegt!’ schreeuwt Hedwig Thiel, terwijl ze zinloos aan haar eigen haar trekt, alsof het dat van Manja was. Haar ronde gezicht lijkt uit elkaar gevallen in aparte trekken.

‘Ik lieg niet.’ Manja praat rustig. Nu de beslissende slag gevoerd is, beginnen haar knieën een beetje te trillen.

Juffrouw Huber herneemt zich van de verlamming die haar door de onverwachte klap heeft bevangen: ‘Jij, Thiel?’ vraagt ze verbijsterd en loopt bekommerd naar de bank van de tweeling, die ongecontroleerd en identiek zit te snikken. Dat de diefstal begaan zou zijn door een van deze beide kinderen, die voor haar de belichaming zijn van degelijkheid en een goede opvoeding, en voor wie ze een zwak heeft door hun blonde, ronde verzorgdheid, raakt haar diep. Het kwetst haar persoonlijk.

‘Als je het de hele tijd al wist,’ valt ze uit tegen Manja, ‘waarom heb je het dan niet eerder gezegd?’

‘Ik was er niet zeker van.’

‘En je hebt even gekeken toen je net de klas uitging?’

‘Ja.’ Maar het heeft geen zin het verhoor met Manja voort te zetten nu de schuldige is vastgesteld. Met een ‘Ga zitten, Meirowitz’ schakelt juffrouw Huber Manja uit en ze concentreert zich op haar pijnlijke plicht.

‘Jij, Thiel? Van jou had ik zoiets nooit verwacht!’ Hedwig geeft geen antwoord. Het huilende gezicht gaat schuil achter de blonde vlechten.

‘Waarom heb je het gedaan?’ Juffrouw Huber legt een vinger onder de ronde, warme kin en tilt het natte, betraande gezicht op. Ze voelt de zachte keel schokken op haar magere vinger. Medelijden ontstaat niet door verdienste en tederheid niet door onschuld. Juffrouw Huber kan er niets aan doen dat haar hart warm wordt, dat ze dit lieve, snikkende kind het liefst in haar armen zou nemen en troosten. Het meisje kijkt de bekommerde lerares trouwhartig aan met haar glanzende ogen vol tranen.

‘Er zat poeder en lippenstift in het tasje. En een Duits meisje poedert zich niet.’ Het is een geniale inval om op dit moment, zonder een spier te vertrekken, te komen met de lievelingszin van juffrouw Huber.

‘Kijk me aan.’

Groot en wijdopen doorstaan Hedwig Thiels blauwe ogen de onderzoekende blik van juffrouw Huber. Hoe kunnen die bedriegen? Ze zijn zuiver en helder als een bergmeer. De grond waarop je staat zou aan het wankelen raken als zulke ogen konden liegen. Juffrouw Huber gelooft haar van ganser harte. De rollen zijn omgedraaid. Een Duits meisje, te trots om zich te verdedigen, draagt de smaad van de aanklacht van een medeleerling die dit ideale motief niet kan begrijpen en haar eerloosheid in de schoenen schuift. Zo luidt de mythe die juffrouw Huber voor de klas uiteenzet, gesponnen met milde draden van ontroering.

Manja zit stil met haar hoofd in haar handen. Terwijl het net om haar heen strakker wordt en haar roerloosheid groter, voelt ze hoe Röschen Bär onder de bank haar arm streelt. Het meisje, dat nu het gevaar geweken is weer stiekem kleverige zuurtjes in haar mond stopt, is haar heel vreemd. Er is geen affiniteit tussen haar en Röschen Bär, ook al zitten ze samen van de anderen afgezonderd in de Jodenbank. Ze hoort niet bij Röschen Bär en ook niet bij de anderen. Voor het eerst voelt het kind de eenzaamheid, omdat recht en onrecht niet meer gelden. Het voelt als een steen in haar mond, te hard om stuk te bijten en te groot om door te slikken en ze kan hem ook niet uitspugen.

Vriendschap onder druk

Müllers vader die is rood,

Daarom vreet-ie nu droog brood.

==

De hele groep jongens om lange Martin heen is opeens tegelijk het pas bedachte liedje gaan zingen. Daar is eigenlijk helemaal geen reden voor. Karli heeft alleen maar de potloden op de lessenaar gelegd en hangt de plaat op voor de biologieles: de samengesteldbloemigen. Maar er is iets in Karli’s toewijding bij de voorbereidingen voor de les dat Martin irriteert. Martin is de aanvoerder van de klas want hij is zestien en driemaal blijven zitten. Zo sterk als een beer en al bijna een man. Hij hoeft maar een seintje te geven. Als hij alleen maar neuriet, brult meteen de hele klas. Het liedje is nog tamelijk nieuw en het mist zijn uitwerking niet. Karli laat meteen de plaat los, grijpt het dichtstbijzijnde inktpotje van een bank en gooit het zonder aarzelen en zonder te mikken in de richting van de schreeuwers. Hij raakt er niet een, maar ze zitten allemaal onder de inktspatten. In een mum van tijd is Karli het middelpunt van een kluwen die over de grond rolt. Franz, die in de tweede bank zit, komt overeind. Karli heeft geen schijn van kans, ook al zou hij zich ermee bemoeien. Langzaam tast Franz in het vak onder de bank van zijn dikke buurman naar diens maanzaadbroodje. De dikzak, een van de fanatieksten in de bende van Martin, zit ook in de kluwen. Franz kauwt traag op het zoete broodje. Gemeen, zes tegen een. Maar Karli heeft met de inktpot gegooid, en dat van zijn vader is wel waar. Franz slentert in de richting van de deur, geeft in het voorbijgaan een van de vechtende jongens een trap tegen zijn achterste, doet de deur open en kijkt de gang in.

‘De leraar!’ Maar de waarschuwing heeft weinig effect. Er verandert niets aan de kluwen van benen, armen en lichamen als de jonge leraar binnenkomt, een schrale man met een slechte houding. Zijn lange, sluike haar valt over zijn voorhoofd en over de kraag van zijn jasje. Hij heeft een papieren zak bij zich met een margriet die hij met wortel en al heeft uitgegraven. Behoedzaam legt hij de bloem op de lessenaar, voordat hij met zijn zwakke, sombere stem vraagt: ‘Wat is hier aan de hand?’

Hij trekt aan een slaande arm en aan een schoppend been.

‘Opstaan!’

De zwakke stem wordt nog zachter en somberder. Hij slaat over bij de poging luid en gebiedend te klinken. Een paar jongens die in hun bank zijn blijven zitten omdat het te gevaarlijk is om zich met de bende van Martin te bemoeien, beginnen te giechelen. Lange Martin komt overeind. Niet omdat de leraar het zegt, maar omdat hij geen zin heeft om nog langer over de vloer te rollen. Uit zijn houding blijkt duidelijk dat hij niet het bevel opvolgt: hij staat daar met de handen in zijn zakken en zijn hoofd scheef te grijnzen.

‘Als u het weten wilt,’ zegt hij brutaal, ‘Müller gooide met een inktpot.’ En dan loopt hij, nog steeds met de handen in de zakken van zijn met inkt besmeurde jasje, bedaard naar zijn plaats.

De kluwen jongens ontwart zich, nu hun aanvoerder zich heeft teruggetrokken. Een voor een keren ze terug naar hun plaats. Karli, de kleinste van allemaal, staat alleen voor de leraar. Er loopt bloed uit zijn neus, dat hij met een snelle beweging afveegt, waarbij hij het met zijn vieze hand uitsmeert over zijn mond en rond zijn ogen.

‘Heb jij met een inktpot gegooid, Müller?’ De stem van de leraar klinkt alleen nog maar droevig. Hij doet niet eens meer zijn best om streng te klinken. Zijn blik rust op het ronde, betraande gezicht van de jongen, dat onder het bloed en vuil zit. Van zijn normale opgewektheid is niets over.

‘Ja, meneer.’

Hij houdt zijn groezelige hand voor zijn mond, zijn ogen zijn vreemd opengesperd en zijn wimpers knipperen onophoudelijk, want Karli wil voor geen geld ter wereld huilen.

‘Waarom, Müller?’

Het antwoord is niet te verstaan.

‘Waarom?’ herhaalt de leraar en kijkt om zich heen. Opeens heeft hij niet meer die gejaagde, zenuwachtige blik. Helder en geconcentreerd houden zijn ogen de klas in bedwang, als een dompteur.

Franz antwoordt: ‘Ze zongen dat liedje.’

‘Wat voor liedje?’

Franz aarzelt en kijkt naar Martin, die onverschillig in zijn bank hangt.

De roodharige jongen achter hem komt hem te hulp. Hij zingt langzaam het flauwe liedje, terwijl Karli, met het hoofd op zijn borst, met zijn schoenen over de vloer schuifelt, omdat hij zijn huilen onmogelijk langer kan inhouden.

‘Ga de klas uit, Müller, en was je gezicht.’

Met opgetrokken schouders, de handen voor zijn gezicht, loopt hij op een holletje de klas uit.

‘Schamen jullie je niet?’ De ogen van de leraar houden de klas in bedwang alsof het een gevaarlijk roofdier is. Een inspanning die zijn krachten bijna te boven gaat.

‘Wat zijn jullie slecht. Gemeen, intens gemeen. Zoiets zou een dier nooit doen. Daar moet je wel mens voor zijn, om een kameraad te pesten met zijn ongeluk. Schamen jullie je niet?’

Een seconde eerder verroerde niemand zich, was iedereen in de ban van de langste en meest hartstochtelijke rede die deze schuchtere leraar ooit heeft gehouden. Maar nu begint de stemming om te slaan. Net een tikje te veel verontwaardiging in zijn stem, een trilling van de wenkbrauwen, en zijn overwicht begint al te tanen – en lange Martin ziet onmiddellijk zijn kans schoon. Hij veegt overdreven met zijn mouw over zijn ogen, alsof hij diep in zijn ziel geraakt is. En daar begint de dikke jongen naast Franz te lachen. En nu het beest zich eenmaal aan de controle onttrokken heeft, is er geen houden meer aan. Gelach van de bende, dat ook de anderen aansteekt. Elke zin die de leraar uitspreekt, klinkt vals en grappig, en hij weet het.

‘Jullie bieden je excuses aan Müller aan.’ Hij weet dat ze dat niet zullen doen. ‘En als ik nog één keer... als ik dat lied nog één keer hoor...’ Hij heeft geen idee hoe hij de zin moet afmaken en besluit dus maar met een vaag gebaar. Een onbeholpen dreigement, dat geen enkele indruk maakt.

‘En nu gaan we over tot de bespreking van de samengesteldbloemigen.’ Hij draait zich om naar de lessenaar, pakt de plant en wikkelt hem met zijn mooie slanke handen teder en behoedzaam uit het papier. Een handeling die hem afschermt van de klas. Het lijkt op het moment dat Karli de potloden klaarzette en de plaat ophing, zich onmiskenbaar verheugend op de les, en het heeft een vergelijkbare uitwerking op de jongens. Samengesteldbloemigen! Er lijkt een duivelse humor te schuilen in het woord. Het ontketent een gebrul, een gegier. Lange Martin fluit op zijn vingers, de dikzak trommelt op zijn bank, Meier, met zijn witblonde haar, valt haast uit zijn bank, wat weer ongelofelijk op de lachspieren werkt van de jongens om hem heen. De leraar loopt met de margriet in zijn hand door het middenpad naar Martin, die in de achterste bank zit.

‘Als jij niet beter oplet, blijf je nog een keer zitten.’

‘U kunt ervan op aan dat ik niet weer blijf zitten, maar misschien vliegt er hier iemand anders uit. Je weet het niet, je hebt zelfs vissen die kunnen...’

‘Eruit!’

Het is verboden leerlingen de klas uit te sturen. De leraar weet het en de kinderen weten het. Maar de jonge leraar speelt slechts een bijrol en het maakt niet veel uit dat hij nog een regel overtreedt.

‘Zeker, natuurlijk, het genoegen is geheel aan mijn kant.’ Martin loopt de klas uit en maakt er een hele voorstelling van. Bij de deur zwaait hij nog even en knipt met zijn vingers.

‘En mijn complimenten aan de samengestelde bloem!’

De leraar staat bij het bord en probeert door het onderwerp van zijn les zijn verloren overwicht te herwinnen. Hij kan zich met moeite het visioen weer voor ogen halen van de zonovergoten weide waar hij deze bloem gisteren heeft uitgegraven. Het valt hem zwaar te spreken over het wonder van het blad, het bladgroen, hoezeer hij er ook naar verlangt om via die orde van de natuur, die hem zo dierbaar is, de orde te herstellen in deze boosaardige wanorde, waar hij geen grip op heeft. Maar dan komt pijnlijk de gedachte bij hem op dat hij ooit met dezelfde liefde dacht aan kinderen: dat hij ooit vriendelijkheid en goedheid heeft vergeleken met licht, dat ze nodig hadden om te kunnen gedijen, en dat hij daarom leraar is geworden – een slechte leraar.

Zijn bitterheid verandert de margriet in zijn hand van een voorwerp van eerbiedige liefde in een verlept onkruid.

==

Twintig minuten later. De bende staat in het halletje van de wc’s bij de altijd lekkende kraan van het fonteintje: lange Martin, Meier en nog twee anderen, die later achter hem aan gekomen zijn, want de samengesteldbloemigen en de leraar zijn oersaai, daar zijn ze het over eens. Ook Franz staat erbij en probeert het plaatje te zien dat van hand tot hand gaat.

‘Laat eens zien.’

‘Dat is niks voor kleine kinderen,’ zegt de dikzak en houdt het omhoog.

‘Waarom mag ik het niet zien?’

‘Joh, loop naar huis en laat je moeder je op het potje zetten,’ hoont Martin.

‘Jij denkt nog dat de ooievaar de kindertjes brengt, hè?’

‘Nee, ik weet alles!’ roept Franz.

‘Wat weet je dan?’

‘Alles.’

‘Wat is dit dan?’ vraagt Martin, steekt zijn vingers in zijn jasje, knijpt de stof bij elkaar tot een spleetje dat hij open en dicht laat gaan.

‘Nou, zeg op, wat is dit dan, als je alles zo goed weet?’

Zijn volgelingen gieren het uit. Franz staart gehypnotiseerd naar de vingers. Het windt hem op, zonder dat hij zou kunnen zeggen waarom. Maar hij voelt zich in het nauw gedreven door het gelach, en opeens barst hij uit en geeft zichzelf lucht.

‘Mijn vader is Sturmführer. Mijn vader hoeft maar één woord te zeggen en jullie vliegen er allemaal uit bij de Hitlerjugend.’

‘Ik zeg het tegen pappie,’ hoont Martin. Maar Franz heeft toch terrein gewonnen. Een zoon van een hoge piet kun je beter te vriend houden.

‘Laat hem het plaatje maar zien, vetzak. Als hij klikt, krijgen we hem wel.’

Met tegenzin geeft de dikke jongen Franz het plaatje. Het is een foto van een naakte vrouw, die met gespreide benen op een chaise longue ligt.

‘Wat is dit?’ begint Meier weer en herhaalt het spelletje met de vingers. En alle anderen volgen zijn voorbeeld.

‘Wat is daar nou voor bijzonders aan?’ zegt Franz terwijl hij de dikzak duidelijk teleurgesteld het plaatje teruggeeft.

‘Zo, jij bent ook niet van gisteren,’ prijst Martin hem met een grijns. ‘Waarom ben je eigenlijk een vriend van die domme Müller?’

‘Ik ben helemaal geen vriend van hem, we kennen elkaar alleen maar heel lang.’ Franz straalt vanwege de welwillendheid van de aanvoerder. Dat wil hij graag zo houden en opvoeren tot bewondering.

‘Maar hij weet nog steeds niet wat dit is,’ zegt de dikzak, die nog steeds het spelletje met de vingers doet.

‘Oké, je weet het of je weet het niet, geen flauwekul,’ gebiedt Martin.

‘Ik weet het.’

‘Zeg op dan.’

Franz heeft klamme handen en buikpijn – hij ziet geen uitweg.

‘Je trekt je broek uit en...’ zegt hij zachtjes. Zijn blik glijdt over de muren, de waterleiding, de beide bruine deuren. Hij wil weg.

‘Zo meteen gaat-ie huilen,’ hinnikt Meier.

Franz, vuurrood van angst dat hij toch nog door de mand zal vallen, neemt zijn toevlucht tot de aanval: ‘Probeer het zelf maar, van mij zullen jullie het niet leren.’

Martin lacht. ‘Leren, van jou? Nee, die is goed. Heb je dan al een meisje?’

‘Ja,’ antwoordt Franz zonder aarzelen.

‘Die kleine met dat zwarte haar, met wie ik je laatst tegenkwam?’

‘Ja,’ antwoordt Franz zachtjes, met een brok in zijn keel.

‘Hoe oud?’

‘Veertien,’ zegt Franz nog zachter.

‘En heb je haar al eens te grazen genomen, ben je al met haar naar bed geweest?’

‘Ja.’

‘Hij liegt!’ schreeuwt Meier.

‘Elke woensdag en zaterdag is ze bij me.’

Het maanzaadbroodje in zijn maag begint zich te roeren.

‘Die ziet eruit alsof ze wel het een en ander weet, die kleine. De volgende keer dat je haar treft, ga ik mee.’

Dat is geen voorstel of vraag, maar een bevel.

‘Dat kan niet,’ stamelt Franz. ‘Dat kan niet.’ Hij kan niets anders verzinnen.

‘Hoezo niet?’ Het gezicht met de kleine fonkelende ogen is heel dicht bij het zijne, vol dreiging.

‘Aanstaande zaterdag om acht uur voor de kroeg van mijn oom. En wee je gebeente als je er niet bent.’

‘Ik ben misselijk,’ jammert Franz, met zijn handen tegen zijn buik. Maar Martin staat tussen hem en de bruine deur waar hij zo graag heen wil.

‘Afgesproken?’

‘Ja. Laat me nou gaan, ik ben zo misselijk.’ Met de handen voor zijn mond holt Franz naar de deur, trapt die met zijn voet open en is gered.

==

De misselijkheid is overgegaan. De jongens zijn weg. Na nog een paar grappen hebben ze hem aan zijn lot overgelaten en besloten de les over de samengesteldbloemigen nog eens te gaan opvrolijken. Franz leunt zwijgend tegen de koude muur en huilt dikke tranen, die langzaam in de pot druppen. Het doet hem goed even alleen te zijn in de stilte, met alleen het geklok en geruis van de waterleiding. Je niet groot te hoeven houden, je even helemaal te laten gaan.

‘Wat ben jíj een zwijn.’ Heel onverwacht en met diepe overtuiging klinkt de stem van Karli uit de wc naast hem. Er is alleen een schot tussen hen. Je kunt er niet overheen kijken, maar het is dezelfde ruimte.

‘Hoe lang zit jij daar al?’

‘Heel lang.’

‘Ik heb je helemaal niet gehoord.’

Geen antwoord.

Franz gaat langzaam, minuut voor minuut en woord voor woord terug en zijn gevoel van onbehagen groeit.

‘Spion,’ zegt hij kwaad.

Weer geen antwoord. Franz meent te horen dat Karli een verachtelijk geluid maakt.

‘Dus jij gaat Manja aan Martin koppelen,’ hoont Karli zachtjes.

‘Dacht je soms dat ik dat echt doe?’

‘Hoezo niet?’

‘Nooit, zeg ik je! Nooit! Hoor je?’

‘Komende zaterdag om acht uur.’

‘Nee! Erewoord.’

‘Jouw erewoord.’

Stilte. Monotoon gedrup van de kraan in het fonteintje. Dan zegt Karli uitdagend: ‘Ik denk inderdaad niet dat je het doet, want voor die tijd breek ik je nek.’

Franz zoekt iets om Karli te raken.

‘Mijn vader zegt dat jouw vader tegen de muur wordt gezet.’

‘Jouw vader weet er niks van.’

‘Mijn vader heeft alles opgeschreven op een lijst.’

‘Jouw vader heeft de bruine pest.’

‘Jouw vader is een rooie moordenaar.’

Stilte.

Franz trekt hard aan de ketting zodat het lawaai van het stromende water het huilen dat maar niet wil ophouden, zal overstemmen. ‘Ga je het aan Manja vertellen?’

‘Natuurlijk! Ik zal haar waarschuwen.’

‘Je krijgt mijn zakmes als je het niet vertelt.’

‘Ik hoef jouw zakmes niet. En het grote mes is toch stuk.’

‘Dan koop ik wel een nieuw voor je, ik kan wel aan geld komen.’

‘Jouw geld.’

Ondanks het stromende water hoort hij duidelijk dat Franz huilt.

‘Ben je niet meer mijn vriend, Karli?’

‘Ik wás jouw vriend toch niet, je kent me toch alleen maar heel lang.’ Met grote nadruk herhaalt hij Franz’ eigen woorden.

‘Zeg het niet tegen Manja.’

Karli antwoordt niet.

‘Karli.’

‘Ja.’

‘Zeg jij ook weleens dingen die je niet wilt?’

‘Hmmm...’

‘Zeg jij ook weleens dingen die je vader zegt?’

‘Ja.’

‘Maar jij houdt van je vader.’

Karli, heel zacht: ‘Tuurlijk.’

Franz: ‘Zou jij net zo willen zijn als je vader?’

Karli: ‘Ja. Jij?’

Ingehouden gesnik, geruis van het water, geen antwoord. Dan zegt Karli troostend: ‘Sommige jongens zijn meer als hun moeder. Ik ken er heel veel. Jouw vader heeft het wel ver geschopt.’

‘Dat wel.’

Stilte.

‘Ik zal niks tegen Manja zeggen, Franz.’

‘En ook tegen niemand anders bij de muur?’

‘Nee, hand erop,’ zegt Karli, en nu pas valt hem de tussenwand op, en hij zegt verwonderd: ‘We kunnen eigenlijk ook wel naar buiten gaan.’

‘Klopt.’

Ze doen tegelijk de deur open. Maar in het halletje blijven ze niet staan en geven ze elkaar geen hand. Zonder naar elkaars behuilde gezicht te kijken, lopen ze haastig achter elkaar de wc uit, alsof ze elkaar toevallig hebben ontmoet.

Strijd om de oase

Een paar blote benen, een hand die onder het lopen langs de bladeren van de heg streek, een wapperend rokje dat als een zonnescherm opbolde boven het schemerduister van witte dijen en het donkere broekje, dat was alles wat lange Martin door het gebladerte van de vlierstruiken van Manja zag. Hij volgde haar geruisloos via het holle pad, terwijl zij met het gezicht in de frisse wind, die van de rivier kwam, over het stoppelveld naar de muur liep, zich niet bewust van de blik van de onrustige ogen, die van haar knieholten langzaam omhoog, onder haar rokje kroop.

Hij had al heel andere meisjes versierd dan dit meisje met die dunne beentjes onder dat verschoten rokje. Maar een groeiende opwinding dwong hem, nu hij hier zonder zijn vrienden alleen langs het holle pad liep, om haar te volgen als een hond.

Manja liep over het open veld en wierp met elke stap in het appelgroene licht een last van zich af. Haar hand danste langs de rand van de heg, haar benen zetten het op een drafje, de blijdschap in haar lichaam spande alle spieren, gaf haar tred dat vliegende en lichtvoetige, dat haar van alle andere meisjes onderscheidde en haar zo mooi maakte. Haar benen dansten en wervelden voor Martins ogen. Hij pakte een tak van de sleedoorn, boog hem opzij om over de houtwal heen op het open veld te springen, maar stopte, omdat er van de andere kant van het weiland iemand op het meisje afkwam.

‘Hallo, Manja!’

‘Hallo, Harry!’

Martin liet zich omlaag glijden en zocht dekking. De twee op het veld gaven elkaar een hand. Vanuit zijn schuilplaats bekeek Martin het lelijke gezicht van Harry dat straalde van blijdschap. Tot over zijn oren verliefd, stelde hij vast. En een vieze Jood.

‘Hoe gaat het? Goed?’ vroeg Harry.

‘Ja hoor, en met jou?’

Dit was niet interessant. Een onnozel kindergesprek, niet de moeite waard om voor in een stekelige heg met één been in de lucht in een steile houtwal te staan. Het was misschien het beste om die vent te laten opsodemieteren, waarschijnlijk was hij al weg als hij hem alleen maar zag. Maar toen veranderde hij van gedachten. Die lelijke jongen, die een raar soort regenjas droeg met een veel te grote kraag, keek om zich heen en haalde toen een doosje uit zijn zak.

‘Hier,’ fluisterde hij.

Manja pakte het doosje aan. ‘Dat is vreselijk aardig van je vader. Ik wil hem graag bedanken.’

‘Nee hoor, dat is niet nodig,’ verzekerde Harry haar haastig.

Martin verwachte dat er nu wel een tegenprestatie zou volgen. Hij ging er eens goed voor zitten. Maar er gebeurde niets. De twee liepen samen verder langs het pad en staken toen het veld over. Martin kon nu niet meer het veld in lopen zonder dat ze hem al van ver zouden zien. Er zwaaide wat voor Meissner!

Heini kwam van de rivier naar boven lopen over de steile oever, waar hier en daar een boompje groeide. Zonder pet en zonder jas, zoals hij van tafel was opgestaan en weggegaan – waar nu, en misschien als hij terugkwam nog steeds, zijn ouders in de eetkamer zaten te wachten alsof ze op een station zaten. Er werd niet meer over gesproken dat er eigenlijk helemaal geen trein meer kwam en dat ze de laatste hadden gemist. Zo ging het al weken, al deden ze allemaal ook nog zo hun best, wie weet omdát ze zo hun best deden. Anders was hij misschien niet eens gegaan deze woensdagavond, waarbij hij tot nu tot alleen in noodgevallen verstek had laten gaan. Maar hij wilde Manja zien. Bij haar zijn hielp, zelfs al praatte je niet.

Hij hoorde haar stem en holde langs de lijsterbessen de heuvel op. Naast de twee boompjes die ze in de luwte uit een kersenpit en een pruimenpit hadden gekweekt, zag hij van beneden af, vlak bij elkaar donkere hoofden van Harry en Manja, gebogen over het houten beschot waar in de zomermaanden hun konijntje woonde. Nu draaide Manja haar hoofd om en hij zag dat het grijs gespikkelde diertje rustig op haar schoot zat te knabbelen aan een blad dat zij hem voorhield. Hij kon al horen wat ze tegen Harry zei. ‘Maar zeg je dan niet tegen je vader hoe ze je pesten tijdens die oefentochten? Hij weet het vast niet. Maar ik wel.’ Ze liet het oor van het konijntje los en legde haar hand op die van Harry.

Heini voelde zich een voyeur.

‘De jongens die slecht zijn op school, zijn het ergste,’ klaagde Harry. ‘Ik moet ze mijn huiswerk laten overschrijven en op straat wachten ze me op.’

Het konijntje was van Manja’s schoot gesprongen en huppelde een eindje bij hen vandaan. Maar Harry misgunde het Manja’s liefdevolle blik en praatte snel verder.

‘Ik trek altijd mijn pet over mijn neus als ik naar buiten ga. Weet je, Manja...’ Hij legde beide handen op haar knieën, omdat haar blik verstrooid het konijntje volgde, ‘ik ben er toch ook blij om, om alles, omdat...’ hij aarzelde even en gooide snel de rest van de zin eruit: ‘... omdat alleen wij tweeën dit hebben.’ Heini wilde zich omdraaien en weggaan, maar hoewel hij zich heel stil hield, draaide Manja opeens haar hoofd om en zag hem.

‘Heini!’ Ze sprong niet op, ze bleef heel stil zitten, maar haar opgeheven gezicht en de uitgestrekte handen drukten zo’n spontane blijdschap uit, dat Heini overstelpt werd door vreugde als een vis die uit de grijze diepte opduikt naar het licht.

‘Mooie avond, hè,’ zei hij en hij zag zelf nu voor het eerst het veld met de paarse herfsttijlozen, de al geel wordende bomen en de rivier; eerder allemaal een levenloze achtergrond, maar nu een levende, schitterende lijst rond Manja’s tengere, voorovergebogen figuurtje en haar stralende gezicht. Harry had zich over het konijntje gebogen en aaide treurig de warme trillende oortjes met zijn magere handen.

==

Het was al donker toen Franz voorzichtig de heuvel op liep langs het holle pad. Hij had moeten wachten tot zijn vader de deur uit was. Zijn jongste zusje, dat hem naar buiten had zien sluipen, zou hopelijk niets verklappen omdat hij ’s ochtends de gesp van haar ceintuur had gerepareerd. De oudste telde niet mee, die was verliefd en zat alleen maar uit het raam te staren, en zijn moeder zei toch nooit iets. Die was allang blij als er een dag voorbijging zonder dat hij ruzie had met zijn vader. Hij moest er natuurlijk altijd rekening mee houden dat iemand hem op straat zou kunnen zien en herkennen en het aan zijn vader vertelde, hoewel Franz zo langzamerhand een heel stelsel van leugens paraat had, die hij steeds handiger wist te gebruiken. Als iemand hem had gevraagd waarom hij zichzelf blootstelde aan het gevaar van ontdekking en wrede straffen, door tweemaal per week bij de muur – in de woorden van zijn nieuwe vrienden – de zoon van een zwendelaar en van een cultuurbolsjewist, een smerige kleine Poolse Jodin en zijn rooie klasgenoot te treffen, dan zou hij daar geen antwoord op hebben geweten. Een trouw, die hem anders vreemd was, dwong hem zich eraan te houden. In de kameraadschap van de Hitlerjugend, die de rest van zijn vrije tijd vulde en zijn woordenschat uitbreidde met nieuwe woorden, bleef de ruimte die deze avonden innamen, vrij; en de liefde die hij voor Manja voelde als voor geen ander, was als een eiland waar de nieuwe woorden overheen vlogen zonder er schade aan te richten.

Toen er plotseling een tak opzij zwiepte en Martins hand op zijn schouder neerkwam, viel hij bijna om van schrik.

‘Je verwachtte me niet hè?’

‘Jawel,’ loog Franz. Hij had gehoopt ongezien door Martin naar de muur te kunnen sluipen. Tot dusver was het steeds gelukt hem om de tuin te leiden en aan het lijntje te houden.

‘Ik heb op straat op je staan wachten, maar je kwam niet opdagen.’

Vanuit het holle pad waar hij stond, stak de lange Martin tegen de lucht af als een reus.

Aan de ene val was hij handig ontsnapt, nu was hij in de andere gelopen.

‘Mij hou je niet langer voor de gek,’ zei Martin. ‘Ze is hier langsgelopen met zo’n misselijk kereltje.’ Hij maakte een gebaar van een haak boven zijn eigen knolneus.

Franz antwoordde niet.

‘Ik dacht anders dat ze jouw meisje was.’

‘Is ze ook.’

‘Hij heeft haar iets gegeven. Ik heb het zelf gezien.’

‘Flauwekul!’ zei Franz. Martin greep in zijn zak en vlak voor Franz’ gezicht flitste een blinkend mes door de vlierstruik. Spelend hanteerde Martin het scherpe mes en de afgesneden taken vlogen in het rond.

‘Nieuw padvindersmes,’ zei hij.

‘Ja,’ antwoordde Franz heel zachtjes.

‘Laten we gaan.’

Franz keek naar zijn schoenen, waar een tak op was gevallen. Wit en haarscherp glom het verse snijvlak.

Hij klom de houtwal op en liep naast Martin, die met de handen in zijn zakken zachtjes liep te fluiten. Franz had een niet onaangenaam week gevoel in zijn knieën. Zijn benen voelden als boter en liepen vanzelf. Hij was bijna blij dat hij niet meer telkens met nieuwe smoesjes voor Martins woede hoefde te vluchten, dat hem in de ware zin van het woord een mes op de keel was gezet. En het was goed dat dat vandaag was, omdat Karli vandaag niet zou komen.

==

Karli was die middag met zijn moeder naar de andere kant van de stad gereisd om zijn vader te bezoeken. Sinds de geopende brief was gekomen, hadden ze over niets anders meer gesproken dan dit bezoek.

In de tram zaten ze zwijgend tegenover elkaar, Karli’s blik was gericht op zijn moeders handen in de zwartkatoenen handschoenen, die onophoudelijk de knop van haar zwarte paraplu vastpakten en weer loslieten, terwijl zij de hele tijd keek naar de geschaafde knieën van de jongen en het witte litteken op zijn kuit. Daarna keek ze door de open raampjes tegenover haar naar de herfstachtige voorstad. Tijdens de hele rit zeiden ze geen woord. Eerst omdat de tram vol was, en later ook niet. Toen ook de mensen naast Anna waren uitgestapt en zij ten slotte de enige passagiers waren, bleven ze tegenover elkaar zitten zonder een woord te wisselen. Zo zaten ze nog steeds toen de conducteur riep: ‘Eindpunt!’

Toen volgden ze in de brandende hitte de weg die een man hun had gewezen, nadat hij eerst omzichtig naar alle kanten had gekeken. Anna stak haar paraplu op.

‘Die helpt ook tegen de zon,’ zei ze. Dat was de eerste zin. De droge dennennaalden kraakten onder hun voeten. Anna liep moeilijk. Ze moest herhaaldelijk stilstaan en haar voorhoofd met haar zakdoek afvegen.

”t Is warm voor september,’ merkte Karli op.

Er lagen proppen papier en blikjes op de grond, en hoewel ze al lang gelopen hadden, zagen ze maar steeds dezelfde dunne pijnboomstammetjes naast zich, die eruitzagen alsof ze met bruin pakpapier omwikkeld waren, met grote slordige gaten erin gescheurd.

En toen liepen ze opeens dezelfde weg weer terug. Geen van hen had precies kunnen zeggen wat er in de tussentijd gebeurd was. Nog veel langzamer, alleen in tegenovergestelde richting, zagen ze nu dezelfde donkerbruine stammetjes voorbijkomen. Ze liepen over de droge grond met kiezelsteentjes, weggegooide sardineblikjes en opgedroogde karrensporen. De zon stond al laag. Anna leunde met haar rechterhand op de paraplu en de linker op de schouder van de jongen.

Tussen de heen- en de terugweg lag iets wat nog te dichtbij was om het goed te kunnen zien. Het viel uiteen in losse beelden. Een muur met prikkeldraad en scherpe glassplinters tegen de lucht. Een poort. Een geweerkolf die de weg versperde en telkens herhaalde woorden, die pas na verloop van tijd doordrongen: ‘Alle bezoeken tot nader order afgelast.’

Polletjes verdord gras, afval, blauwe vliegen. Alles prikte, brandde, gloeide van de hitte. De verblindend witte muur, geen geluid, alsof er niemand achter die muur was.

En toen liepen ze terug.

‘Het is niet meer zo heet,’ zei Anna.

‘Nee,’ beaamde Karli.

En toen bleef ze staan en leunde tegen een boom en Karli hield haar vast omdat zijn moeder zo dik was en de pijnboom zo dun. Anna tekende langzaam een grote cirkel in het zand met de paraplu.

‘Zoiets kunnen ze je dus aandoen,’ zei ze zachtjes en verwonderd, ‘zoiets kunnen ze dus gewoon doen.’

Die zin, die ze in zichzelf zei, deed Karli meer pijn dan hij ooit in zijn leven had gevoeld. Als hij nu haar hand had gepakt of haar alleen maar had aangekeken, had hij verschrikkelijk moeten huilen. Daarom raapte hij twee dennenappels van de grond en stak ze in zijn zak. Daarna reden ze de lange weg terug in de tram. Ditmaal zaten ze naast elkaar en keken door hetzelfde raam naar de volkstuinen en straten van de voorstad in de avondzon.

Toen ze voor hun huis stonden, stuurde Anna de jongen naar zijn vrienden.

‘Als u me niet nodig hebt,’ zei Karli.

‘Ik heb je niet nodig.’

Hij liep weg zonder nog om te kijken, maar hoewel hij haar de rug toekeerde en met vlugge stappen wegliep, was het hem niet lichter te moede dan wanneer hij om had gekeken en had gezien hoe zijn moeder in haar nette zwarte jurk op de paraplu leunend over de binnenplaats liep; het enige wat niet gebogen was aan haar, was het parmantige veertje op haar hoed.

Hij ging niet meteen naar de muur.

==

‘Hier is Martin,’ zei Franz op datzelfde moment en hij gaf zijn metgezel een onverwachte duw, zodat hij in plaats van elegant en als een man van de wereld Manja te begroeten, zoals hij zich had voorgenomen, struikelde en bijna tegen haar aanviel.

‘Stommeling,’ zei hij tegen Franz en ‘Pardon’ tegen Manja.

Hij toonde twee gezichten tegelijkertijd. Het vooruitgestoken hoofd, de hangende onderlip, de tot spleetjes vernauwde ogen als van een woedende stier, en het pedante, domme gezicht van de Don Juan uit de voorstad met een flossig baardje en een mopsneus. Heini en Harry keken verbaasd naar de indringer die Franz tegen alle afspraken in had meegebracht naar de muur. Het stond hen geen van beiden aan, maar elk op hun eigen manier. Harry herkende met schrik het gezicht van een van de jongens die hem altijd pestten, waar hij ze ook tegenkwam, en hij glimlachte hulpeloos, alsof hij zichzelf daarmee kon beschermen. Heini nam de brede gestalte met harde, donkere ogen op: het zakdoekje in de vestzak, de broek met de uitgezakte knieën, waarin zich de stevige benen aftekenden, de schoenen met de dikke, hoge neuzen, die op zijn gezicht leken. Het was geen langzaam groeiende afkeer die hij voelde, zoals je soms hebt bij een vreemde indringer, maar een onmiddellijke, brandende haat. Hij deed een stap terug met zijn handen op de rug. Alleen Manja gaf Martin geheel onbevangen, nieuwsgierig en blij verrast een hand.

‘Ik heb u toch geen pijn gedaan, juffertje?’ vroeg hij terwijl hij met zijn kleine, lichte ogen dicht bij haar gezicht kwam.

Heini vond het vreemde ogen, ze deden hem denken aan de ogen van een slak, op voelhorens, zodat ze net als vingers, konden grijpen in plaats van zien.

‘Nee hoor, helemaal niet,’ antwoordde Manja verwonderd.

‘Heb ik de eer met juffrouw Manja te spreken?’

Manja knikte.

‘Mooie naam, past precies bij u.’

‘Bent u hier al eens eerder geweest?’ vroeg Manja.

‘Nee,’ antwoordde Martin en de slakkenogen zogen haar dichter naar zich toe.

‘Mooi uitzicht,’ zei hij en hij keek naar haar gewelfde mond, de tere hals en de kleine borstjes onder haar dunne bloesje.

Als hij haar wat doet, dacht Franz, als hij haar wat doet.... En hij had opeens de neiging Martin bij zijn kraag te pakken en de helling af te rollen die ze op gelopen waren.

‘Dit is Heini,’ zei Manja, heel even verlegen, ‘en dit is Harry.’

Martin draaide zijn hoofd om en wierp een snelle blik over zijn schouder op de beide jongens.

‘Heil Hitler,’ zei hij werktuigelijk.

‘Heil Hitler,’ antwoordde Harry heel zacht.

Heini antwoordde niet.

Maar Martin nam niet eens de moeite hen in het gesprek te betrekken. Die kleine had pit, en van dichtbij zag ze er nog meer uit alsof ze wel het een en ander wist. De aanwezigheid van die vijandige domkoppen maakte het spelletje alleen maar spannender, en dat meisje was absoluut de moeite waard. Later, als hij het met haar voor elkaar had, zou hij wel met die heren afrekenen. Het konijntje kwam met een paar sprongen terug naar de muur. Manja bukte zich. Martin zag van bovenaf haar benen tot het randje van haar onderbroek.

Manja tilde het konijntje op en hield het Martin voor. ‘En dit is Ronny,’ zei ze.

‘Zo, Ronny,’ herhaalde Martin. Hij aaide met zijn vinger het snuitje en het warme oor, dat tegen Manja’s hals lag. Langzaam en quasi per ongeluk, raakte hij Manja’s hals aan.

Heini zag het.

‘Moet jij niet naar huis, Manja?’ vroeg hij.

Martin liet zijn hand zakken. Hij lachte.

‘Hoezo, Heini?’ vroeg Manja, ‘zo laat is het toch nog niet?’ en ze verstomde door zijn verwijtende blik en de gekwelde, boze uitdrukking op zijn gezicht.

‘Negen uur,’ zei Harry, met een blik op zijn dure horloge.

‘Ik heb het halfnegen,’ merkte Martin op.

Die drie begonnen hem te ergeren. Het voorspel had hem lang genoeg geduurd en nu was Manja ook nog met die Heini een eindje weggelopen en praatte zo snel en zacht met hem dat hij het niet kon verstaan. Als hij niet die tinteling op zijn huid had gevoeld, dat aangename prikkelen in zijn vingertoppen, dan was hij, nu hij Manja kende en haar wel een andere keer kon ontmoeten, weggegaan. Maar hij kreeg een ander idee.

‘Kunnen jullie een fluit van een vliertak snijden?’ begon hij liefjes.

Geen van de jongens antwoordde.

Martin sneed met zijn nieuwe mes een dikke tak af van de vlier die op de muur groeide, begon die uit te hollen en er inkepingen in te snijden. Franz kon zijn ogen niet van Martins vingers en het mes afhouden, al probeerde hij verachtelijk de andere kant op te kijken. Hij dacht aan het holle pad. Harry keek naar Manja’s gezicht, dat met onverholen plezier dicht bij dat van Martin kwam. Hij nam zijn bril af en veegde die af met een punt van zijn jas. Heini keek naar de snijdende hand. Hij lette niet op wat hij precies deed, hij zag alleen maar de platte vingers, de brede rode lijnen in de handpalmen, die leken op bloederige adertjes, en zag er iets anders in. Een dier, een stuk vlees met vijf punten, iets heel afzichtelijks. Hij werd onpasselijk van die hand, die nu, met de palm naar boven, Manja het fluit-
je voorhield.

‘Probeer maar eens,’ zei Martin.

Manja zette het aan haar lippen maar ze kon er alleen maar een vreemd piepend geluid uit halen. Martin pakte het uit haar mond en floot met getuite lippen terwijl zijn vingers over de luchtgaatjes dansten. De toon was nu zuiver en krachtig.

‘Mooi!’

Heini kon het niet aanzien dat het fluitje heen en weer ging tussen Martins omgekrulde, vochtige lippen en die van Manja. Het bloed steeg hem naar het hoofd. Hij wilde weg, maar voelde zich gedwongen om te blijven en zijn waakzaamheid op te voeren zonder Manja te ergeren. ‘Ik wil niet lelijk tegen hem doen; waarom zou ik?’ had ze gezegd.

‘Kunt u Latijn?’ vroeg Harry op dat moment.

‘Natuurlijk,’ antwoordde Martin. ‘Ken jij Marcus Aurelius?’

Met één oog open en één dichtgeknepen keek hij naar Harry en zei toen: ‘Marcus ad liver visis assure augur quis. Kun je dat vertalen?’

Langzaam, zonder het te begrijpen, herhaalde Harry de eerste woorden.

‘Liver... boek? Visis, iets met zien,’ stamelde hij.

Martin lachte dreunend. Het was geen jongenslach, maar een diepe, brommende mannenlach. De lettergrepen anders groeperend schreeuwde hij de zin in Harry’s oor: Marcus at liever vissies as zure augurkies! Begrijpen jullie, Latijners?’

‘Die is goed,’ lachte Franz. ‘Geweldig!’

‘Ja,’ haastte Harry zich te zeggen en zette weer zijn nerveuze glimlach op, als een paraplu tegen de regen.

Manja lachte, blij dat op deze onbegrijpelijke manier het ijs tussen de jongens gebroken leek.

Heini had niet gelachen.

‘Begrijp je?’ vroeg Martin plotseling. Zijn lach was verdwenen en de slaperige oogleden hingen half over zijn ogen.

‘Ja, ik begrijp het wel,’ antwoordde Heini, ‘maar ik vind het niet grappig, ik vind het dom.’

‘Je vindt het dom?’

‘Ja.’

‘Dan zal ik jou eens wat zeggen.’

‘Nou, wat?’ vroeg Heini. Zijn ogen waren blauw en hard als staal. Hij probeerde Martins blik vast te houden, en weer had hij het gevoel van slakkenogen op steeltjes, die zich uitstrekten, introkken en verdwenen.

‘Nou, wat dan?’ herhaalde hij.

Op dat moment raakte Manja even Martins mouw aan en gaf hem de gelegenheid om een koninklijk gebaar te maken.

‘Niet in gezelschap van dames,’ zei hij, terwijl hij zich weer naar Manja wendde. Weer die verlekkerde blikken, die Manja zich verwonderd en gestreeld liet welgevallen.

Franz was met Harry in het gras gaan zitten en liet hem de sommen uitrekenen die ze voor morgen als huiswerk hadden. Ook al was de avond bedorven, dit praktische doel kon tenminste nog wel worden bereikt. Ze hielden allebei over het papier heen, waar Harry op zat te krabbelen, Manja en Martin in de gaten.

‘Dit is onze klimeik,’ zei Manja, ‘je kunt helemaal boven in de kruin zitten. Op die tak daar zit een vogelnestje.’

‘Zo, zo,’ zei Martin. Hij plukte een aster en hield hem haar voor.

‘Voor de bloem der bloemen.’

‘Een eskader van 46 oorlogsvliegtuigen bombardeert een vijandelijke stad. Elk heeft vijf bommen aan boord,’ mompelde Harry.

‘Kijk nou eens,’ fluisterde Franz.

Harry keek op en zag dat Martin Manja’s pols kuste, terwijl zij de bloem in zijn knoopsgat stak.

‘Jij hebt hem meegebracht,’ bromde Harry.

‘Hij liet me niet met rust.’

‘Als elke derde bom afgaat en elke twintigste brand veroorzaakt, hoeveel branden ontstaan er dan door dat eskader?’

Ze waren schijnbaar helemaal in de rekensom verdiept, maar hoorden elk woord dat de twee anderen zeiden. Manja liet Martin de druipsteengrot en de schommel zien en Franz en Harry hadden het gevoel dat het allemaal aan waarde verloor en lelijker werd.

Heini stond in zijn eentje te kijken naar de vrachtschepen op de rivier en de lichten van de auto’s en de trams aan de overkant. Hij zag alles wat zich snel voortbewoog en wilde erop en erin zitten, varen, rijden, rennen, vliegen; alles behalve daar stilstaan en horen hoe Manja alles aan Martin liet zien en aanprees als een koopman die zijn waren wil verkopen.

‘Franz en Karli hebben de bank gemaakt,’ klonk Manja’s ijverige, te hoge stem.

‘Karli Müller? Die rooie bij ons op school?’

‘Ja,’ antwoordde Manja zachtjes, ‘hij is mijn vriend.’

‘U zou heel andere vrienden kunnen hebben, juffrouw.’

‘Ik wil geen andere vrienden.’

Heini keek niet meer naar het verkeer en hoefde niet meer te rijden of te vliegen. Hij wilde alleen maar daar staan kijken hoe het vreemde en valse door de mand viel en Manja kwaad haar haar achterover gooide. Harry liet zijn schrift zakken en hij en Franz vergaten de bommen.

‘Bent u het soms die dat liedje over Karli’s vader heeft gemaakt?’ vroeg Manja heel zacht.

‘Met uw welnemen, vindt u het mooi, juffrouw?’

‘Nee. Het is gemeen. Ik wil niet meer met u praten. Ga weg.’

Haar tengere lijfje trilde bij elk woord dat ze zei. Zonder Martin of een van de anderen aan te kijken liep ze een paar stappen weg en sloeg haar armen om de stam van de klimeik heen met een gebaar alsof ze ertegenaan viel.

Het viel Martin gemakkelijker te antwoorden tegen die bevende rug dan tegen de woedend vlammende ogen.

‘Ik ga weg als ik daar zin in heb. En ik blijf niet lang meer, zit daar maar niet over in. En als je soms denkt dat ik niet weet wat jullie hier uitvreten, als jullie denken dat ik zo stom ben dat ik in die speeltuin van jullie hier trap... Muur, schommel, konijntje en klimeik.’ Hij deed een stap naar Manja toe, die nog steeds met haar rug naar hem toe stond met haar armen om de stam, heel stil, alsof ze sliep, en zei zacht: ‘En als jij het al doet met die drie...’

Maar verder kwam hij niet. Zijn eigen kraag spande zich om zijn keel; Heini had hem van achteren vastgepakt en draaide hem rond als in een strop.

‘Die kant op,’ zei Heini, en hij gaf hem een duw met een kracht die de laatste minuten geleidelijk in hem was gegroeid, zodat Martin een paar passen over de wei tuimelde. Franz bukte zich om een tak op te rapen en Harry greep een steen.

Maar Martin kwam niet terug. Hij liep verder in de richting waarin Heini hem had geduwd. Dit zou hun duur komen te staan, dat stond vast. Hij liep heel rustig weg zonder om te kijken en liet een spoor achter zich van de vreselijkste scheldwoorden. Ze kwamen uit het donker en klonken ver. Harry voelde de onzinnige neiging om heel hard te gaan zingen, met zijn drieën of vieren keihard een lied te zingen, waar die vreselijke woorden tegenaan botsten. Franz schold terug, maar niet zo hard dat Martin het zou kunnen horen, en Heini realiseerde zich met schrik dat hij zonder aarzelen zou hebben geschoten op die lange, donkere, strompelende gestalte, tot hij niet meer bewoog. Hij wilde dat hij een geweer had.

‘Welterusten, Pools juffertje, misschien krijgen de autoriteiten er binnenkort wel lucht van wat zich hier allemaal...’ Hij kon het bijpassende werkwoord niet vinden. ‘Wat zich hier...’ herhaalde hij, terwijl hij zich half omdraaide. Maar op dat moment gleed hij uit omdat het weiland daar net overging in het holle pad, wat hij niet zag in het donker. Hij struikelde, bleef hangen in het struikgewas en probeerde met zijn armen zwaaiend zijn evenwicht te bewaren. Zijn gescheld ging verloren in het geluid van krakende takken en knarsende kiezelstenen.

Manja was de eerste die begon te lachen. Een bevrijdende, aanstekelijke lach die de jongens overnamen. En ze lachten niet alleen om de struikelende, vernederde vijand. Franz en Harry lachten de haat uit hun hart. Ze gloeiden van heerlijk leedvermaak. Ook Heini, die precies op het moment dat hij zijn denkbeeldige trekker had overgehaald, Martin had zien vallen, liet zich meeslepen door het gelach, dat als een golf over hen heen sloeg en het vuil van de afgelopen minuten wegspoelde. En dat lachen bracht hen dichter bij elkaar dan wat ook die avond. Het slijmspoor van de slak, dat over alles heen was getrokken, spoelde weg.

Toen het lachen ophield, hoorden ze niets meer van Martin. Ze hadden geen idee dat hij zich, opgezweept door hun gelach, half had omgedraaid met zijn padvindersmes in de aanslag, toen Karli bijna tegen hem opbotste. Ze herkenden elkaar onmiddellijk ondanks de duisternis, maar groetten elkaar niet. Martin liep door naar beneden en Karli naar boven, naar de muur.

Hij keek naar zijn schoenen, die vaag zichtbaar waren. Kwaad door de ontmoeting met Martin en het gelach en gekwek dat hij bij de muur hoorde, stak hij niet het weiland over, maar bleef in de dekking van het pad, zodat hij onverwacht voor de anderen opdook. De luidruchtige pret snoerde zijn keel dicht en maakte hem woest. En omdat zijn vrienden verstomden toen ze hem zagen, leek het alsof ze om hem hadden gelachen, om datgene wat langzaam uit zijn hart naar zijn keel en zijn neus steeg en brandde en pijn deed.

‘Hier ben ik,’ zei hij woedend.

Manja liep naar hem toe en pakte zijn hand.

‘Hoe is het met hem, Karli?’

Karli trok zijn hand los en stak hem in zijn zak. ‘Wat hadden jullie zo stom te lachen?’

‘We lachten om Martin, van jullie school,’ zei Harry.

Karli draaide zich om naar Franz, die met schommelende benen op de muur zat.

‘Dus je hebt hem toch meegenomen.’

Franz haalde zijn schouders op. ‘In elk geval is hij nu weg.’

‘Het zal mij een zorg zijn,’ bromde Karli, ‘jullie doen maar.’

Manja legde een hand op zijn wang. ‘Was hij blij?’ vroeg ze.

‘Heb ’m helemaal niet gezien,’ riep Karli uit en begon met grote stappen op en neer te lopen.

Manja kwam achter hem aan.

‘Wat is er gebeurd? Wil je het niet aan mij vertellen, Karli?’ vroeg ze.

‘Nee.’ Hij liep steeds sneller om de muur heen, zei iets en beende dan weer verder.

‘Al die flauwekul hier, die schommel...’ Hij gaf hem een duw, zodat hij omhoogvloog en tegen de stam van de eikenboom sloeg. ‘En die flauwe spelletjes en de tuin en de Indianen en die hele domme flauwekul bij de muur.’ Hij trapte met zijn hak tegen een steen, die van de muur brokkelde.

‘Ik kom hier niet meer,’ schreeuwde hij, en zijn woorden werden onduidelijk en schor van de tranen.

‘Jullie zijn bourgeois en jullie hebben alleen maar domme flauwekul in je hoofd, jullie zijn nazi’s en de muur is stom.’ Een paar tellen hoorden de vier anderen hem alleen nog hijgen. ‘Mijn vader...’ meer kwam er niet. Plotseling bukte hij zich, brak stenen uit de zorgvuldig opgebouwde ingang van hun druipsteengrot en begon die tegen de muur te gooien. Ze ketsten ertegenaan en voor Karli’s ogen stond daar die andere muur, verblindend, stekend wit, achter de witte kiezelpaden en de rode barakken, en ergens in die doodse, verschrikkelijke stilte was zijn vader. Daar had hij deze stenen tegenaan willen gooien. Bij de gedachte aan die muur kwam hij tot bezinning en stopte. Voor de tweede keer die avond was hun muur aangevallen en gehoond, was alles uitgekleed en naakt en waren de dingen teruggebracht tot dat wat ze waren: een stapel stenen, een paar bomen, een vergeten tuin en wat dwaze kinderspelletjes. Manja liep naar Karli, die er nu rustig bijstond met gebogen hoofd.

‘Ben ik een nazi?’ vroeg ze. Karli antwoordde niet, maar trok deze keer niet zijn schouder weg, waar ze een arm omheen legde. ‘Ben ik bourgeois?’ vroeg ze.

‘Jij niet,’ zei hij en hij pakte met zijn natte hand die van Manja, die hem zacht streelde. Nu pas kon hij vertellen en Manja luisterde.

‘Maar dat kán toch niet,’ zei ze toen hij was uitgepraat.

‘Dit is nog niets voor die lui. Misschien hebben ze hem wel in elkaar geslagen.’

‘Kunnen we hem niet bevrijden?’ riep Heini wanhopig en kinderlijk. Karli haalde zijn schouders op als een volwassene die weet wat er in de wereld te koop is.

‘Als ik het tegen mijn vader zeg, grijpt hij wel in,’ schepte Franz op.

‘Mijn vader heeft niets van jouw vader nodig,’ zei Karli.

‘Nou laat hem dan maar lekker zitten.’

‘Franz!’ riep Manja stampvoetend. ‘Hij wil je toch alleen maar helpen, Karli!’ Haar greep om zijn schouder werd steviger.

‘Hitlerjongen!’ riep Karli. ‘Ik wil hier niet meer blijven en ik kom hier ook niet meer. En jij gaat mee.’

Hij probeerde Manja mee te trekken, maar ze verzette zich.

‘Nee, Karli, nee.’

‘Ik wou toch al weggaan,’ zei Franz.

‘Jullie kunnen niet zomaar weglopen, dat mag niet! Herinneren jullie je dan niet wat we gezworen hebben?’

‘Flauwekul,’ zei Karli. De maanden die sinds die avond verstreken waren, leken jaren. Het leven was anders geworden, ze voelden het allemaal.

‘Toen zou ik weggaan en ben ik toch gebleven. We waren zo blij, en nu...’ haar stem trilde van vuur, ‘en nu willen jullie hier niet meer komen.’ Ze sloeg met haar vuist tegen de muur. ‘In plaats van te helpen maken we ruzie.’

‘Hoe wou je dan helpen,’ vroeg Karli, onwillekeurig onder de indruk.

‘We verzinnen wel wat. Heini, denk na! Harry, jij hebt mij geholpen, je kunt Karli ook helpen.’ En onder het praten gaf ze Karli en Franz een arm. ‘Nu zijn we weer samen,’ zei ze met een diepe zucht.

‘Zonder de muur zouden we vreselijk arm zijn.’

Dat was weer zo’n zin die alleen Manja kon zeggen, die haar hart kon openen zonder zich te schamen.

En opeens gaat de oude magie weer werken voor de vier jongens, de dingen om hen heen zijn weer meer dan het weinige wat ze zijn. Het water van de rivier ruikt weer naar de zee, de schepen lokken weer, de sterrenhemel welft zich weer boven hen, de lucht is vol klank, geur en geluiden die een diepere betekenis hebben. In deze werkelijkheid kunnen ze over een muur met prikkeldraad heen klimmen.

‘Met touwladders,’ stelt Heini voor, en niemand spreekt hem tegen. Er zijn onmogelijker dingen denkbaar en ook wel gebeurd. Een houdt buiten de wacht. Als er iemand komt, wordt die neergeslagen, hij valt om als een tinnen soldaatje. Waarvoor zijn er anders jiujitsugrepen? Die kende David zelfs niet toen hij Goliath versloeg. De witte kiezellanen tussen de barakken zijn niet onbegaanbaar. Er zijn wel mensen door zeeën gelopen zonder natte voeten te krijgen. Ook het openen van de deur is geen onoverkomelijk probleem. Of ze verdoven de wacht met veronal, dat Heini’s vader hun vast wel wil geven, of Manja lokt de bewakers weg.

Karli klimt met een vijl langs het raam omhoog. Dat kan. Er zijn wel gevangenen bevrijd uit kerkers in een pikdonkere nacht. Er zijn wel jongens aan de vlecht van een vrouw naar een torenkamer geklommen. Het is eenvoudig.

Ze waren al te groot voor kinderspelletjes, maar toch zetten ze voor een paar heerlijke ogenblikken een gruwelijk bitter stuk leven om in een spel en stalen zo van het leven terug wat het hun had afgepakt.

==

==

Deel vier

==

##

De omvergegooide kever

Het donkere water van de rivier sloeg klotsend tegen de pijlers van de brug en bedekte de glibberige groene slierten, die er als een spons aan vastzaten. Slechts een dunne gele streep boven het onstuimige water scheidde de grauwe golven van de donkere lucht en ongemerkt ging de avond over in de nacht.

Onder de stenen van het pad langs de rivier waar Manja en Franz liepen, kolkte en borrelde het. Brutaal kwam er een dikke rat onder een steen vandaan en scharrelde naar de rivier.

Franz praatte onophoudelijk, ademloos, zachtjes, en keek telkens om, alsof vanaf de brug, uit het water of vanaf de zwakverlichte straat boven het steile talud iemand hem zou kunnen horen.

‘Ik ga niet terug naar huis, Manja, ik heb er een punt achter gezet met m’n vader. Ik kan niet meer terug, hij heeft me eruit gegooid.’ Hij trok haar aan haar arm naar de oever. De hand waarmee hij haar pols vasthield, was droog en warm.

‘Kijk, die vrachtboot die hier ligt, vertrekt morgenochtend. In het ruim liggen zakken en lege kisten, daar verstoppen we ons. Tegen de tijd dat ze ons vinden, zijn we al op de Noordzee.’

Manja keek naar de donkere boot, die aan zijn ketting trok.

Maar Franz gaf haar geen kans om iets te vragen.

‘Ik kan niet meer naar huis en ook niet meer naar school. Martin heeft het op me gemunt. Zijn bende slaat me in elkaar, gooit inkt over me heen en snijdt mijn broek kapot. Allemaal omdat ik niet wil dat hij bij jou in de buurt komt. En dat met mijn vader is ook omdat ik vrienden met jou wil blijven. Daarom moet je met me meegaan, Manja!’

‘Daar hebben we het vroeger al eens over gehad, weet je nog?’

‘Ja, en nu is het zover,’ zei hij vol overtuiging. ‘Ze hebben een meisje gepakt, haar haar afgeknipt en haar geliquideerd met een gloeiende tang en op straat gegooid, alleen omdat ze verkering had met een Jood. Dat vertelde mijn zus. Mijn vader gaat soms ’s nachts ineens weg, op strafexpeditie; wat ze dan doen, weet ik niet. Je moet met me meegaan, Manja, ik kan niet meer naar huis en ook niet meer naar school en jij moet ook weg, vanwege Martin.’

‘Ik ben niet bang voor Martin. Ik ga morgen naar jouw school om met hem te praten.’

‘Dat doe je níét!’ riep Franz.

‘Ik wil weten wat hij van me wil.’

‘Hetzelfde als wat mijn vader met Lina heeft gedaan,’ fluisterde Franz. ‘Martin doet het al met meisjes. Kom, Manja, de boot op, we lopen samen weg. Ik heb geld uit de tas van mijn moeder gepakt.’

‘Maar Franz,’ zei Manja zachtjes, ‘ik kan toch niet zomaar iedereen in de steek laten?’

‘Je kunt ze toch schrijven. Kom nou,’ hield Franz aan en trok haar nog verder mee naar de rivier. Ze liepen al op de gladde kiezels en hun schoenen werden nat van de opspattende golven. Ze hoefden alleen nog maar de smalle aanlegsteiger op te klimmen, van daar was de boot makkelijk te bereiken. Hij zette zijn voet op de steiger.

‘Ik ga niet mee, Franz,’ riep Manja.

‘Weet je wat er dan gebeurt?’ Hij stopte even. Een grote golf sloeg over de steiger en hij raakte helemaal doorweekt.

‘Franz, kom terug,’ smeekte Manja.

Maar opgewonden met zijn armen zwaaiend schreeuwde Franz: ‘We worden allemaal geliquideerd, Heini en Karli en ik, omdat we met een Jodin omgaan. Wil je dat soms?’

Manja bleef staan en sloeg haar handen voor haar gezicht. Franz schrok.

‘Ga nou mee, dan komt het allemaal goed,’ vervolgde hij. Hij sprong van de steiger, pakte haar handen vast en zei smekend: ‘Je laat me toch niet in de steek, hè?’

Manja keek naar het vluchtige schijnsel dat een passerende auto op de rivier wierp.

‘Niemand zal jullie iets doen omdat we vrienden zijn,’ zei ze merkwaardig kalm. ‘Niemand kan ons uit elkaar jagen. En als er wel iemand komt om dat te proberen, dan wil ik zien wie het is. Dan ga ik met hem praten. Waarvoor heb ik anders zo’n grote mond?’

Toen hij haar aankeek, twijfelend of hij echt een glimlachje had gezien, wendde ze haar gezicht af.

‘De vreselijke dingen die gebeuren, dat doen maar een paar mensen, en de anderen schamen zich ervoor. Als ik het ooit zou zien...’ Ze maakte haar zin niet af, draaide haar hoofd weer naar hem toe en keek hem aan.

‘Je kunt vannacht wel bij Harry slapen, en als... Franz, wat is er?’

‘Vlug, Manja, kom!’ Zijn gezicht was zo verwrongen van angst dat Manja ervan schrok; ze keek om en riep opgelucht: ‘Het is Martin maar, je maakt me aan het schrikken.’

Franz liet Manja’s hand los. Er was geen tijd meer om de boot op te gaan, er was nergens tijd meer voor.

‘Goedenavond, juffrouw Manja. Bent u nog boos op me?’ vroeg Martin terwijl hij zijn pet afnam.

‘Goedenavond,’ zei Manja zachtjes.

‘Ik wou u mijn excuus aanbieden voor wat er laatst is gebeurd.’

Ze keek om naar Franz, maar die stond naar de zwarte boot te staren, die zo dichtbij was en waarmee hij nu niet meer kon vluchten. Martin keerde zich naar hem toe. Hij knipoogde en trok zijn mondhoeken op; een teken dat hij moest verdwijnen. Omdat Franz dit heimelijke bevel niet opvolgde, zei hij ongegeneerd, op luide toon: ‘Wegwezen jij!’

‘Waarom moet hij weg?’ vroeg Manja.

‘Ik moet met u praten.’

Manja tilde haar hoofd op en keek Martin aan. ‘Ik wil ook met u praten,’ zei ze.

‘Daar heb je het al,’ zei Martin grijnzend.

‘Manja.’ Franz trok aan haar arm. Hij wilde omwille van haar moed tonen, haar redden van Martin, en tegelijkertijd was daar die verlammende angst, die Martins kracht en invloed enorm vergrootte en hem de adem benam en hem van zijn oordeelsvermogen beroofde. ‘Als je...’ begon Franz.

‘Als jij niet ogenblikkelijk maakt dat je wegkomt, dan weet je wat ik...’

‘Ik ga al,’ riep Franz. Het dreigende gevaar nam reusachtige afmetingen aan, hij kon er niet tegenop. Er was geen uitweg meer. Franz rende de steile oever op.

‘Ga niet met hem mee!’ schreeuwde hij zonder om te kijken. Toen ze hem zo zag wegrennen, zijn voeten stevig in het modderige leem plantend, schrok Manja.

‘Franz,’ riep ze hem na, ‘Franz!’ Heel even wilde ze achter hem aan rennen. Haar hart klopte in haar keel. Martin bracht zijn gezicht dicht bij het hare.

‘Bang?’ vroeg hij.

Manja schudde haar haar uit haar gezicht. ‘Nee, ik ben voor niemand bang. Waarom is Franz zo bang voor u?’

‘Ik zal het u allemaal vertellen, ik zal alles opbiechten.’

Boven, aan de kant van de weg, stond Franz, geel in het felle schijnsel van de koplampen van een auto. Hij riep iets wat verloren ging in het verkeerslawaai, toen verdween hij, alsof de duisternis die nu over de straat lag hem had opgeslokt. Manja keek hem roerloos na.

‘Hij is gek,’ zei Martin. ‘Zal ik nu eens vertellen waar hij bang voor is?’

‘Ja!’

‘Dat ik iets aan u zal doorvertellen wat hij mij verteld heeft.’

Martin begon heel langzaam te lopen en Manja volgde hem zonder erbij na te denken. ‘En u kunt waarschijnlijk wel raden wat het is.’

‘Nee.’

‘O nee?’ vroeg hij en hij keerde ineens zijn gezicht naar haar toe. ‘Jij bent een leuk meisje. Je zult het nog eens ver schoppen.’

Verder naar boven zag Manja de verlichte rechthoeken van de tramraampjes en tegen de lucht de donkere stangen van de stroomgeleider. Ze zou zich wel aan de tram willen vastklemmen en mee laten trekken, ook al ging hij nog zo snel.

‘Ik wil het niet weten,’ zei ze. ‘Ik wil graag naar huis.’

‘Maar...’ Met zijn gezicht naar haar toe sprak nu een andere Martin, trillend, alsof zijn stem het bijna begaf: ‘Waarom ben je zo hard tegen mij, Manja? Sinds de dag dat ik je voor het eerst zag, ben ik een ander mens. Jij zou iets van me kunnen maken. Je laat mijn hart sneller kloppen. Ik hou van je, Manja. Waarom heb je een hekel aan mij?’

Manja luisterde met stijgende verbazing; de woorden uit het brievenboek voor verliefden dat Martin thuis had liggen en waaruit hij zo nu en dan, tegen betaling, zijn vrienden raad gaf, waren nieuw voor haar en klonken wonderschoon.

‘Maar ik heb helemaal geen hekel aan u.’

‘Ga je dan een eindje met me wandelen?’

‘Als u dat graag wilt.’

‘Je maakt me gelukkig, Manja.’

Manja’s angst voor het onbekende verdween. Ze voelde weer vertrouwde grond onder haar voeten en dacht er niet meer over om weg te lopen langs de modderige oever. Ze liet zelfs toe dat Martin haar hand vasthield toen het oeverpad breed genoeg werd om naast elkaar te lopen. Aan weerszijden werden ze ingesloten door struikgewas. Riet en vermolmde boomstronken in de drassige grond tussen het pad en de rivier; dichte struiken, bos van dunne loofboompjes, met welige bodembegroeiing van varens, mos en onkruid op de helling naar de weg. De vale, natte boomstammen glommen in het donker. In het struikgewas en het bos hing nog de zomer, er zoemden muggen en vliegen; de duisternis was vol dierengeluiden, van dieren die vluchtten en dieren die achtervolgden, van dieren die op jacht waren en van hun prooi.

‘Ik loop hier niet graag als het donker is,’ zei Manja zacht.

‘Ik ben toch bij je?’

Hij legde beschermend zijn arm om haar heen en trok haar mee. Hij kletste maar door en vertelde van alles. Manja zei weinig terug en probeerde haar schouder en hand terug te trekken, die Martin met zijn vingertoppen streelde.

Het pad werd zo smal dat ze alleen nog dicht tegen elkaar aangedrukt verder konden lopen.

‘Hou je van bonbons?’ hervatte hij het gesprek terwijl hij haar dichter tegen zich aan trok.

‘O, ja.’

‘Met crèmevulling of helemaal van chocola?’

‘Met crèmevulling,’ antwoordde Manja zachtjes. Ze versnelde haar pas en probeerde zich van hem los te maken.

‘Die kun je krijgen,’ verkondigde Martin terwijl hij bleef staan.

‘Waarom ril je zo?’ vroeg hij.

‘Ik heb het een beetje koud. Laten we wat harder lopen, alstublieft.’

‘Vind je het hier niet prettig?’ vroeg Martin vlak bij haar oor. Hij verroerde zich niet.

‘Eindelijk met jou alleen. Voel eens hoe mijn hart klopt.’ Hij bracht haar hand onder zijn jas, op zijn warme, droge huid. De hand stribbelde tegen onder zijn hemd. Maar Martins vingers, nu niet liefkozend meer, drukten als ijzeren klemmen haar weerspannige hand omlaag, schoven hem over zijn borst en naar de plotselinge holte van zijn buik.

Ze klemde zich vast aan zijn riem, Martin rukte die met zijn andere hand af en gooide hem in het gras. Tijdens die pijnlijke strijd met de handen fluisterde hij in Manja’s oor: ‘Franz heeft me verteld wat jullie met elkaar uitvoeren, dat jullie met elkaar naar bed gaan.’

‘Dat is niet waar. Laat mijn hand los, meteen alstublieft, laat me los. Ik wil weg, u doet me pijn, echt pijn.’

‘Nu geen fratsen meer, schatje.’

Een stem uit de verte op straat, en een fractie van een seconde verslapte Martins greep, zodat Manja zich met de lenigheid van een kat kon losrukken en wegrennen, ze rende als een dier voor haar leven, met wilde, blinde sprongen door de duisternis, hijgend en uitglijdend op de glibberige grond.

Nog tien stappen en ze is het bos uit en zichtbaar vanaf de straat. Ze durft niet om te kijken, hoort alleen het hijgen van Martin, die achter haar aan rent, door het suizen en fluiten van de angst in haar oren heen. En dan grijpt hij haar been; ze valt voorover op haar handen, richt zich op en valt achterover in de struiken, waardoor haar wang geschramd wordt. Als een blok valt Martin boven op haar. Hij trekt haar bloes uit haar rok, bekommert zich niet om de knopen, rukt het schouderbandje af en grijpt haar borst, terwijl zijn andere hand langs haar dij gaat.

Manja voelt dat allemaal heel duidelijk terwijl ze onbeweeglijk met haar hoofd op een vochtige, scherp riekende struik met ruwe blaadjes ligt. Ze zou willen huilen als een kind, maar de tranen willen niet komen en dat doet pijn. Ze zou willen schreeuwen als een dier, maar het geluid zit in haar vast, en wat er met haar gebeurt, overstijgt klacht en smeekbede, overstijgt rechtvaardigheid; het is wat iedere nacht in het struikgewas gebeurt, het is wurgen, toeslaan, verscheuren.

Niet twee handen, duizend handen betasten haar. ‘Alstublieft, laat me met rust, alstublieft.’ Maar ook haar mond is niet meer van haar. Iets nats drukt ertegenaan, nat speeksel, een stotende tong. Omdat ze daar roerloos ligt, zonder tegenstand te bieden, laat hij haar even los om zijn kleren uit te trekken, en in die ene seconde verandert het roerloze meisje in een panter, krabt hem in zijn gezicht, zodat hij haar vloekend helemaal loslaat, ze bijt in zijn grijpende hand en rent weg. Ditmaal heeft ze een voorsprong, omdat hij nog op de grond zit met zijn broek half aan en zijn gekrabde oog traant. En al knikken haar knieën en duizelt het haar, ze loopt, ze vliegt, ze kan niet hard genoeg rennen om van hem weg te komen, de afstand tussen hen kan niet groot genoeg zijn.

Daar is het licht van de straat. Nog twee stappen en ze kan zich optrekken aan een struik en op de tramrails springen.

Gelukkig komt er geen tram aan. De bestuurder van een vrachtwagen schreeuwt haar wat na omdat ze zomaar de straat oversteekt. Haar haar is nat en in de war, er zit een schram op haar wang, haar bloesje is gescheurd en haar rokje hangt scheef aan één schouderbandje.

Zo zag Franz haar, die verstopt achter een hooimijt op haar had zitten wachten; hij rende achter haar aan zonder dat ze hem hoorde of zag.

‘Manja, Manja, blijf staan!’ Maar ze rende door met wilde, hortende sprongen, heel anders dan haar normale, sierlijke manier van lopen, die meer op zweven leek. Er was iets deerniswekkends aan al haar bewegingen, alsof er iets gebroken was.

‘Manja, Manja, ik ben het, Franz. Wat heeft hij met je gedaan?’ Hij greep haar bij haar rok om haar tot staan te brengen, maar ze schrok alleen maar vreselijk, draaide even haar hoofd om en keek langs hem heen. Ze had zwarte, vreemde, woeste ogen, als van een dier, ogen die hij niet eerder gezien had en die hem niet herkenden. Ze duwde hem weg, hield haar armen voor haar ogen en rende zigzaggend verder, als een dier op zoek naar zijn hol. Even stond hij radeloos en stokstijf stil van ontzetting, toen bedacht hij dat hij hulp moest halen, de vrienden, Heini. Daar kwam een vrachtwagen. Dat ging sneller. Hij sprong op de treeplank. Zo zat hij daar, met de heen en weer rollende ratelende biervaten tussen hem en de chauffeur in, trillend, doornat, met opgetrokken knieën, zijn handen tegen zijn pijnlijke slapen en voor zijn gesloten, brandende ogen zag hij Manja doorrennen, als een mol die door honden uit zijn hol is gejaagd.

==

Het begon heel zachtjes te regenen. De druppels ruisten in het gebladerte van het kleine, scheefgegroeide berkenboompje op de muur en vielen in Manja’s haar, dat zich er zonder verzet aan prijsgaf, en op haar gezicht en haar handen, die als dode bladeren op de muur lagen. Alleen als ze zo stil stond, als een boom, of een grashalm die uit de grond groeit, en niet als een dier of een mens van vlees en bloed, verdwenen het verstikkende gevoel en het afgrijzen. Alleen als ze zich niet bewoog, maar zich als een plant liet bewegen, lieten de angst en spookbeelden haar met rust. Ze dacht aan niemand, had geen besef van tijd, ze was Manja niet, ze was niemand.

Zij zag Heini voor hij haar zag, doordat ze daar zo roerloos stond. Maar ze stak niet een hand uit, hief haar hoofd niet op, liet hem voorbijlopen zonder hem te roepen, zodat hij pas toen hij nog eens omkeek, haar donkere schaduwbeeld tegen de muur naast dat van het vertrouwde berkje onderscheidde. Met twee stappen was hij bij haar en greep haar handen, die vochtig en klam waren.

‘Manja! Ik heb je overal gezocht, wat ben ik blij dat je er bent!’

Maar Manja en het berkje antwoordden niet op die tedere, door de ontroering haast onhoorbare begroeting. Haar ijskoude handen in Heini’s warme handen sloten zich nog vaster, als in afweer tegen de zijne.

‘Manja, wat is er? Wil je me niet zien, wil je niet met me praten?’

Geen antwoord.

Hij ging zwijgend naast haar zitten. Na de eerste zinnen, die hij er in zijn blijdschap dat hij haar gevonden had zomaar uit had gegooid, kon hij geen woorden meer vinden. Hij durfde haar ook niet aan te raken, ze was zo vreemd en verstard, hij tastte alleen met een vinger naar de zoom van haar rok om zich te verzekeren dat ze er echt was.

Het begon harder te regenen. Manja’s gescheurde bloes hing van haar spitse schouder, die onbeschermd en naakt was. Heini legde er zijn jas overheen. Beneden bij de rivier zongen een man en een vrouw, verder was het volkomen stil, je hoorde alleen het geruis van de regen in de bladeren.

Daar zat hij nu, een hulpeloze helper, met zijn koude knieën opgetrokken. Hoewel hij alleen was met Manja, degene die hem het meest na stond, van alle anderen afgezonderd door een ondoordringbare muur van nacht en regen, en hoewel hij bereid zou zijn geweest zijn leven voor haar te geven, was alles wat hij voor haar kon doen zinloos en nutteloos en pijnlijk voor haar.

Hij pakte haar bij haar schouder.

‘Je móét me alles vertellen, Manja. Dat zal je opluchten. We hebben elkaar altijd alles verteld, we mogen geen geheimen voor elkaar hebben.’

Doordat hij haar zo opgewonden beetpakte, kwam ze uit haar verstarring, ze trok haar schouder weg, sprong bevend op, zodat zijn jas van haar af gleed, liep een paar stappen, bleef toen in elkaar gedoken staan en wiegde haar hoofd heen en weer.

‘Manja, hou alsjeblieft op, niemand doet je kwaad. Toe, kalmeer!’

Hij durfde niet naar haar toe te gaan, uit angst dat ze nog meer overstuur zou raken: hij wilde wel en bleef toch staan waar hij stond, zag haar rillen en schokken, maar een paar stappen van hem af en toch onbereikbaar.

‘Manja, ben ik dan je vriend niet meer? Waarom luister je niet naar me?’ Hij kon dat rillen en dat grote verdriet niet langer aanzien. Hij begon te huilen zoals hij nog nooit van zijn leven had gehuild. Hij hoefde niet meer naar Manja te kijken, want in dit vreselijke verdriet, dit ongekende huilen, was tegelijk het hare begrepen, het omvatte de kreten die zij onderdrukt had toen ze als een dier door het bos rende, haar angstige gesnik onder de gewelddadige greep, alle tranen die zij had moeten vergieten. Onder het huilen wist hij alles wat hij niet had kunnen begrijpen. En op het moment dat hij toegaf aan zijn wanhoop, verrichtte hij onbewust het wonder dat aan het eind van vele sprookjes de bekroning is, namelijk dat een bevroren hart door tranen weer tot leven komt, dat iemand die in een steen of plant was veranderd zijn menselijke gedaante terugkrijgt.

‘Heini.’ Het was nauwelijks hoorbaar, nauwelijks een stem, en toch maakte dit eerste woord van Manja hem onuitsprekelijk gelukkig. Bijna onmiddellijk veranderde het wonder in zachte dwang, want hij voelde dat wie huilt meer macht heeft dan wie rustig is. Hij hield zijn handen voor zijn gezicht en hoorde hoe Manja de eerste stap deed en de tweede; voelde, wonderlijk blij, haar vingers tegen zijn wang en pakte haar handen vast, die weer stil en zonder weerstand te bieden in de zijne bleven liggen. Haar koude wang beroerde zijn natte, gloeiende wang. Zo stonden ze even heel stil en hoorden weer samen regen, wind en geluiden van de rivier en droegen weer samen, en niet meer ieder afzonderlijk, de last van het moment.

‘Manja, weet je nog, dat spelletje, hoe noemde je het ook alweer... het moment in je hart opbergen.’

Ze knikte.

‘Nu moeten we het omgekeerde doen. Zodat het heel gauw voorbijgaat, honderd keer vlugger dan anders, en dat we al heel groot zijn en dat we deze avond allang vergeten zijn en je al mijn vrouw bent en dat we al grote kinderen hebben.’

‘Ik denk dat ik geen kinderen wil hebben, Heini,’ zei ze heel zachtjes, en meteen daarna riep ze kwaad: ‘Ze hebben ons wat voorgelogen; het is niet waar dat het helpt om goed te zijn. Ik geloof ook niet meer in het verhaal van de hemel.’

Heini zweeg, want hij wist niet wat hij daarop moest zeggen.

‘Ik ben helemaal niet goed, Heini, maar als er iets omvalt, raap ik het op en ik zal nooit iets omvergooien.’

‘Ik weet wat je bedoelt, Manja,’ riep hij vol vuur. ‘Een hele tijd geleden lag er bij ons op school op het plein een kever op zijn rug. Ik heb hem omgedraaid, zodat hij weer verder kon, maar er waren jongens die hem telkens weer op zijn rug draaiden, om hem te laten spartelen. Dat waren de anderen.’

‘Er zijn veel anderen,’ zei ze zacht.

‘Ja, hè? Opeens vreselijk veel,’ gaf hij toe.

‘Maar Manja, als wij laf zijn en alle andere mensen ook, dan moeten alle kevers op de wereld op hun rug blijven liggen.’

Manja zweeg en kneep in zijn hand. ‘Eén kever heb je al omgedraaid,’ zei ze, ‘die krabbelt al weer rond.’

Ondanks de duisternis zag hij dat haar ogen lachten, en hij was zo gelukkig dat het overal tegelijk pijn deed, in zijn hart, zijn neus en zijn oren; hij was bijna blij toen op de helling de zoekende lichtstraal van een zaklantaarn opdook, waarin de fijne regendruppels dansten. Hoewel er nog veel ongezegd was gebleven en hij gretig van elk ogenblik genoot, voelde hij zich ook opgelucht toen Karli’s gezicht van onder een regencape tevoorschijn kwam.

‘Hier ben je dus,’ zei Karli tegen Manja. ‘Je moeder was naar je op zoek.’

Hij hield zijn zaklantaarn omlaag en zag een madeliefje, grassprieten en een paar stenen. Hij moest eerst even voor zichzelf uitmaken hoe het mogelijk was dat Heini en Manja op een doodgewone dag, geen woensdag of zaterdag, hier in de regen op de muur zaten.

‘Harry kwam bij ons langs. Franz blijft vannacht bij hem. Die is ziek geworden. Hij had het over iets met Martin en Manja. En je moeder was ongerust want ze wist niet waar je uithing. Ze kwam kijken of je bij ons was. Ik heb Harry beloofd om bij zijn raam te fluiten als ik je had gevonden.’ Terwijl hij dit verwarde verslag uitbracht, tekende hij met zijn zaklantaarntje lichtcirkels op het gras en bekeek met buitengewone aandacht een distel en een trilgrasje. Pas daarna richtte hij de lantaarn naar boven, en al zijn boosheid en jaloezie verdwenen toen het licht van de grond omhoogging langs Manja’s benen en gezicht.

‘Wat is er met jou gebeurd? Wie heeft je zo gekrabd? Ik sla die schoft dood! Wat heeft hij met je uitgevoerd? Ik zal hem wel krijgen!’

Manja antwoordde niet. Ze schokschouderde en sloeg haar ogen neer.

‘Het is nu allemaal weer goed, Karli, ik wil er liever niet over praten. Ik moet nu naar huis. Goedenacht. Nee, ik ga alleen.’ En tegen Heini voegde ze er zachtjes aan toe: ‘Ik ben niet laf meer.’ Ze zwaaide, keerde zich haastig om en liep kaarsrecht, maar anders dan anders, weg over het stoppelveld. De beide jongens keken haar na tot ze verdwenen was. Terwijl Heini haar in gedachten volgde toen ze het pad door de wei insloeg en uit het zicht verdween, vroeg Karli opgewonden: ‘Wat heeft hij met haar gedaan?’

Heini liep in gedachten met Manja over het modderige pad door de wei. Hij was er eigenlijk niet. ‘Ik weet het niet,’ antwoordde hij.

‘Jij moet het weten, jij was hier samen met haar.’

‘Nee,’ antwoordde Heini. Hij liep net met Manja langs de rand met de natte struiken.

‘Je liegt,’ schreeuwde Karli.

Nu sloegen ze de landweg in. Ze moesten over de plassen springen.

‘Ik lieg niet,’ zei Heini afwezig, zonder veel overtuigingskracht.

‘Hou jullie geheimen dan maar voor je, ik wil ze niet eens meer weten,’ bromde Karli en zijn boze gezicht verdween in de regencape.

Heini maakte zich even van Manja los en greep Karli bij zijn cape.

‘Ik weet het echt niet.’

‘Heb je het haar dan niet gevraagd?’

‘Nee.’

Nu pas klonk zijn stem zo nadrukkelijk dat Karli hem meteen geloofde.

‘Dat begrijp ik niet.’ Karli krabde verbijsterd op zijn hoofd. ‘En heeft ze je uit zichzelf niks verteld?’

‘Nee.’

Omdat Karli, volkomen tevredengesteld door dit antwoord, nu zweeg, liet Heini hem weer achter en haalde Manja in toen ze net het straatje insloeg, haar gescheurde bloes met haar handen bedekkend.

‘Als hij haar te grazen heeft genomen net als die kerels uit de krant, die meisjes met glasscherven de hals doorsnijden – heel kleine meisjes, die moeten dan naar het ziekenhuis en ze worden nooit meer beter! Heb jij dat soort dingen nooit gelezen?’

‘Jawel,’ zei Heini zachtjes.

‘Ze lokken ze mee naar een kelder door ze snoepjes te beloven. Vaak voeren ze ze ook dronken.’

Hij kreeg maar niet genoeg van de beschrijving van de verschrikkingen die getuigden van zijn wereldwijsheid. En Heini wist niet wat hij erop moest zeggen.

‘Dus je weet niet wat hij met haar heeft uitgevoerd?’

‘Nee.’

‘Ga je hem niet doodslaan?’

Heini antwoordde niet meteen. De figuur Martin was voor hem vreemd genoeg helemaal naar de achtergrond verdwenen. Alleen Manja was er, voor haat was nog geen plaats.

Karli vond het best dat dat helemaal aan hem werd overgelaten.

‘Ik krijg het er morgen wel uit bij die schoft, let maar op.’

Heini gaf geen antwoord. Hij liep met Manja het straatje door, dat vochtig glom in het zwakke schijnsel van de lantaarns. Ze bleven in de schaduw van de huizen.

‘Je weet dat ik met Manja ga trouwen als ik groot ben, hè,’ zei Karli terloops. Weer liet Heini Manja even alleen.

‘Nee, ze trouwt met míj,’ zei hij.

‘We hebben het allemaal al besproken. We trouwen op het stadhuis. En allebei met haar trouwen, dat gaat niet.’

‘Nee,’ beaamde Heini.

‘Er zijn landen waar twee mannen samen één vrouw mogen hebben,’ vervolgde Karli, ‘maar ik geloof niet dat dat voor ons een goed idee is; we zouden de hele tijd ruzie hebben.’

‘Als we groot zijn, zullen we wel zien wie ze wil hebben,’ zei Heini. Groot zijn was nog ver weg. Hij keerde terug naar de straat die Manja insloeg, liep langs de bakkerij, de kolenkelder en de worstwinkel, waarvan het grijze rolluik dicht was.

‘Jij kunt helemaal niet met haar trouwen,’ zei Karli triomfantelijk, ‘omdat ze een Jodin is. Of krijgen jullie geen rassenleer op school?’

‘Jij toch ook niet.’

‘Ik stoor me niet aan hun wetten. Desnoods gaan we naar het buitenland.’

Nu liep Manja de binnenplaats over en Heini zag hoe ze naar het raam van mevrouw Reuter keek, zag haar de trap op sluipen, zachtjes de deur opendoen, hoorde een slaperige stem, wist toen dat Manja veilig was en liet haar los.

Nu was er geen reden meer hier in de regen bij de muur te blijven staan. Hij was doornat en moe. ‘Het is laat,’ zei hij, ‘ik moet naar huis.’

‘En ik heb beloofd eerst nog te fluiten bij Harry’s raam.’

Samen liepen ze de helling af, naar de rivier. Het natte weiland maakte een zuigend geluid onder hun voeten. Van beneden kwam lawaai en gezang van marcherende mannen. Dat schouwspel was al iets heel gewoons; het hoorde bij het dagelijks beeld. De kinderen liepen een poosje zwijgend verder.

Karli keek met een somber gezicht naar de stoet. In gedachten zag hij weer een witte muur waar de zon op scheen. Heini had het gevoel dat er honderden Martins fluitend en trommelend door de straat liepen en voor hen uit, als een schaduw, liep Manja. De droevige gedachten van de beide jongens beroerden elkaar bijna tastbaar en ze schaamden zich, alsof zij, twee jongens van bijna dertien, hand in hand op straat waren betrapt. Karli schudde zijn ronde, gloeiende gezicht uit de regencape en wilde dat hij iets kon zeggen wat hen weer zou verzoenen, als een soort liefdesverklaring, en tegelijk van elkaar zou verwijderen, als een klap.

‘Als Manja liever jou wil,’ zei hij, ‘dan moeten jullie maar trouwen. Dan word ik zeeman.’

En met een diepe, ernstige zucht voegde hij eraan toe: ‘Maar ik hoop dat ze liever míj heeft.’

Nachtmuziek

‘Gaat het lang duren?’ vroeg Hartung op gedempte toon en hij wees met zijn duim naar de deur van de aangrenzende kamer, waar Franz Meissner lag.

‘Een of twee weken bij volkomen rust,’ antwoordde Heidemann. Het licht van de lamp op Hartungs bureau viel vlak en wit op het gezicht van beide mannen en op hun handen, die zo verschillend waren, en op alle voorwerpen op het bureau dat tussen hen in stond.

De hoeken van de kamer lagen in het donker. De wijzers op de staande klok gaven vijf minuten voor tien aan.

‘Laat haar los!’ klonk Franz’ ijlende stem uit de aangrenzende kamer.

De twee mannen luisterden even. ‘Hij zal zo wel in slaap vallen,’ zei Heidemann beslist. ‘Ik ga niet meer naar binnen.’

Ze hoorden Harry zachtjes een paar kalmerende woorden zeggen en toen, omdat ze allebei zwegen, duidelijk de klok.

‘De schok is erger dan de kou die hij heeft gevat,’ zei Heidemann. ‘Kent u zijn vader?’

Hartung glimlachte.

‘Het is geen sinecure als een hoge piet van het huidige regime vroeger portier bij je bank is geweest, dat kan ik u wel vertellen.’

Hij sprak nog zachter dan eerst en wendde zijn hoofd naar de deur. Heidemann keek naar het grote gezicht voor hem, met de gerimpelde, vale huid, de dikke wallen onder de ogen en de pafferige wangen. Vijf jaar op zijn hoogst, meer geef ik hem niet, dacht hij, en toen opeens: hij heeft misschien mijn leven gered. Maar die gedachte bleef los in de lucht hangen.

‘U vindt dat ik veranderd ben,’ zei Hartung meteen. ‘Geen wonder. Mijn leven gaat niet over rozen. Maar ik heb een ijzersterk gestel, nietwaar?

Heidemann gaf het antwoord dat van hem verwacht werd. Hij verschanste zich in zijn rol van alleen maar dokter zijn; iemand die in vertrouwen wordt genomen, zonder dat hij iets van zichzelf hoeft te laten zien. Hij vermoedde dat deze zeer eenzame man behoefte had zich te uiten. Zijn blik ging heen en weer tussen Hartungs onrustige gezicht, dat telkens van uitdrukking veranderde, en het onbewogen gelaat op het beroemde schilderij van zijn moeder, waarop nog net het schijnsel van de bureaulamp viel, en dat een naargeestig, schril contrast vormde met haar zoon.

‘Het absurde is dat ik me geen Jood voel en dat ik van alles gedaan heb voor de nationale zaak, nog voordat die in zwang was. Ik heb altijd negentig procent van het antisemitisme onderschreven. Van wie is trouwens de uitdrukking afkomstig: zelfkennis is de eerste stap naar antisemitisme? Het is absurd dat je een martelaar moet zijn voor iets waar je helemaal niets mee te maken hebt. U begrijpt wat ik bedoel.’

Heidemann knikte. Hij wist dat hij slechts de rol van klankbord speelde, de toehoorder met als voornaamste eigenschap dat hij het gehoorde in geen geval verder zou vertellen.

‘Ik zie het socialisme als een kinderziekte, niet als een politiek programma. Er moest wel een reactie komen op de ongekende naïviteit en onbekwaamheid. Ik heb het allang aan zien komen. Ik heb altijd een goede neus gehad voor wat er komen gaat. Ik heb een beroep gedaan op het nationale gevoel van de Duitsers in de tijd dat het mode was om aan internationalisme te doen. Ik was een van de eersten in Duitsland die vliegtuigen ging bouwen.’

‘Ja,’ zei Heidemann en hij voelde, net als wanneer hij aan het ziekbed van een brakende patiënt diens hoofd vasthield, lichte afschuw, vermengd met een gevoel van tevredenheid over de verlichting die het de zieke zou brengen.

‘Maar wat er nu gebeurt,’ zei Hartung weer fluisterend, ‘leidt ongetwijfeld tot de ondergang. Neem dat maar van mij aan. Mensen als Meissner aan de top, en ook types als baron Adrian. Hij is mijn vriend, een beste vent, maar op het gebied van zaken zo naïef als een kind. Weet u, het is mij te moede als een architect die een huis heeft gebouwd dat door knoeiers weer wordt afgebroken. Je moet maar aanzien hoe stommeriken het verknoeien en totaal te gronde richten. Ik sta machteloos.’

‘Moet u Meissner niet op de hoogte brengen dat zijn zoon hier is?’ vroeg Heidemann om het gesprek weer op concrete zaken te brengen.

‘Ik gun hem wel een beetje buikpijn,’ antwoordde Hartung en hij pakte de draad van zijn verhaal weer op.

‘Ik ben ook niet meer de oude.’ Hij legde zijn handen op tafel. ‘Dit zijn niet meer de knuisten van vroeger. Op te veel punten is mijn kracht ondermijnd.’ Hij zweeg even en kneep zijn lippen samen. ‘Wat denkt u van mijn vrouw?’

‘Het gaat beter,’ zei Heidemann, ‘ze is rustiger.’

‘Je staat machteloos,’ begon Hartung opnieuw. ‘Ik heb al het mogelijke gedaan om haar te helpen. Er is geen offer of ik heb het gebracht. Onverklaarbaar, zo’n vrolijke, zorgeloze vrouw.’

Een vreemde mengelmoes van leugens en waarheid, dacht Heidemann. Een laag van bedrog die verdriet en schuld moet bedekken, zoals bij in spek gewikkeld vlees.

‘Hebt u de kleine jongen gezien?’

‘Ja.’

‘Een schat van een knul, nietwaar? Het zonnetje van mijn leven. Voor hem had ik graag nog door willen gaan, aan hem had ik mijn werk willen overdragen. Lijkt hij niet sprekend op mijn moeder?’ Hij keerde zich half om naar het portret en Heidemann bekeek het. Het leek de in een gouden lijst gevatte leugen van het leven van de man voor hem. Een en al glinsterende kitsch die tussen Hartung en een strenge, eerlijke afrekening in stond. De ogen leken minachtend naar hem te knipogen.

Het rinkelen van de telefoon verstoorde zijn gedachten. Hartung nam hem op. Aan een vluchtige trilling van zijn gezicht was te zien dat hij plezier had. Zijn gelaatstrekken spanden zich, verloren hun slapheid. Met een hand op de hoorn fluisterde hij: ‘Meissner.’ Heidemann hoorde de bevelende basstem door de hoorn blaffen: ‘Ik verwacht u morgen om tien uur op mijn kantoor.’

‘Kan het ook om halfelf?’ vroeg Hartung, ‘ik heb een bespreking.’

‘Ik zei tien uur.’

‘Goed,’ zei Hartung gedwee, ‘ik zal het proberen te regelen. Mag ik vragen waarover het gaat?’

‘Dat hoort u morgen wel. Ik heb nu geen tijd voor lange gesprekken.’ Meissner sprak zachtjes, zodat Heidemann alleen het einde van de zin kon horen: ‘Ik verzoek u stipt om tien uur hier te zijn.’

‘Ik wilde u trouwens ook net bellen, meneer Meissner.’

‘Mij?’ Het klonk alsof hij niesde.

‘Uw zoon is hier bij me.’

Stilte.

Zacht: ‘Hoezo?’

‘Hij is ziek, hij heeft hoge koorts.’

‘Onzin!’

‘Nou nee, ik heb dokter Heidemann laten komen.’ De volgende zin was niet te verstaan.

‘Ik ben bang dat dat niet gaat,’ antwoordde Hartung, haalde de hoorn van zijn oor en hield hem in de richting van Heidemann.

‘Hij moet zich klaarmaken, ik kom hem over een halfuur ophalen,’ klonk het schetterend.

Heidemann schudde zijn hoofd.

‘De dokter zegt dat hij onmogelijk vervoerd kan worden.’

‘Ik neem de verantwoordelijkheid op me,’ werd er aan de andere kant geroepen.

‘Hij heeft opgehangen,’ zei Hartung. ‘Mooie boel.’

‘Ik blijf hier,’ besloot Heidemann, ‘ik zal wel met hem praten. Dit brengt u in een lastig parket.’

Hartung lachte. ‘Dit is een situatie waar ik zoveel plezier in heb, dat ik er heel wat voor overheb.’

Hij beet op zijn lip. Zijn gezicht was helemaal veranderd; hij sprak niet meer zo verward en gejaagd, maar kortaf en energiek. ‘U kunt het zich evenmin permitteren in ongenade te vallen bij hoge pieten, nietwaar?’

‘Dat risico neem ik dan.’

Hartung nam hem op. Geen enkele trek van het vermagerde, bleke gezicht ontging zijn onderzoekende blik. Er is zeker weer een Zwitsers reisje nodig, dacht hij; maar waarschijnlijk helpt dat ook al niet meer. Arme vrouw, ze is vreselijk aan hem gehecht. Ineens voelde hij een band met die man, die hij altijd graag had gemogen maar nooit serieus had genomen en die hij had afgedaan als een wereldvreemde fantast.

‘En u?’ vroeg hij. ‘Hoe staat het met u? Teruglopende praktijk, hè? De ratten verlaten het zinkende schip, ik ken dat.’

‘Het gaat wel,’ zei Heidemann ontwijkend.

‘Kan ik iets voor u betekenen?’

‘Nee, dank u wel.’

Stilte. Alleen de klok en gezang in de verte op straat.

‘Wat heeft het voor zin om niet te erkennen dat het u ook tot hier zit?’ Hij maakte met zijn hand een beweging van een streep over zijn hals.

‘En wat voor zin heeft het tegenovergestelde?’ vroeg Heidemann.

Hartung haalde zijn schouders op. Hij zag er weer oud uit, gebogen en verdrietig. Samen eenzaam zijn, dacht Heidemann – alsof alle eenzame mensen zich zo gemakkelijk simpelweg bij elkaar konden aansluiten – alsof niet tussen twee mensen een hele wereld lag. Zelfs dezelfde klap treft iedereen weer anders.

‘Nou, de volgende slag leveren we in elk geval samen,’ zei Hartung. Hij trommelde met zijn vingers op tafel. ‘We zijn niet voor niks twee oude soldaten.’

Het gezang op straat werd luider, krachtiger en onstuimiger. Hartung stond op en liep naar het raam. Zonder het dichte gordijn aan te raken keek hij door de smalle spleet naar beneden op straat, waar een groepje jongeren stond. Je hoorde duidelijk het lied dat door jonge, krachtige stemmen gezongen werd:

==

Alle Joden eruit,

Uit ons Duitse huis,

Wij slaan met knuppels en stokken,

Tot alle Joden zijn vertrokken.

==

‘Eine kleine Nachtmusik,’ zei Hartung zacht.

Heel even vergat Heidemann het portret, de leugen en de onverbiddelijke eenzaamheid en legde zijn hand op Hartungs gebogen schouder.

==

Toen het gezang op straat begon, trok Harry, die naast Franz’ bed zat, geërgerd zijn wenkbrauwen op en liep op zijn tenen naar het raam. Net als zijn vader keek hij door een spleet in het gordijn vanuit de donkere kamer naar de colonne op het trottoir.

‘Harry!’ riep Franz vanuit zijn bed.

‘Ga slapen,’ antwoordde Harry zachtjes alsof zijn gefluister het geschreeuw van de anderen kon overstemmen.

‘Hebben jullie pistolen? Jullie moeten schieten.’

‘Sst...’ zei Harry als tegen een kind.

‘Zijn de anderen beneden?’

‘Wie?’

‘Heini en Karli.’

‘Die zijn allang weg. Ga slapen.’ Hij zei het fluisterend, terwijl buiten het lawaai aanzwol zodat niemand zou kunnen slapen, keerde terug naar het bed van zijn vriend en ging weer bij hem zitten.

‘We maken het overal donker, dan gaan ze gauw weer weg.’ Hij schudde Franz’ kussen op en voelde aan zijn voorhoofd. ‘Voel je je al wat beter?’

Luid, scherp en dreigend klonk het gezang van beneden:

==

Zolang je de Jood laat in het land,

verspreidt hij pest en stank.

Eruit, eruit, uit ons Duitse huis.

==

‘Mijn moeder zal wel weer bang zijn,’ fluisterde Harry.

‘Niet weggaan,’ smeekte Franz. ‘Martin is bij Manja. Hij liquideert haar.’

Hij sloeg de deken terug en wilde opstaan. Harry hield hem tegen en dekte hem weer toe.

‘Rustig nou, je vader is hier niet en die lui daarbeneden gaan zo weer weg als je geen aandacht aan ze besteedt.’

==

Max, Max, kom eruit

of ik krab je ogen uit,

==

riep beneden een heldere stem en ijl gelach versplinterde als glas. Franz probeerde weer uit bed te springen.

‘We moeten tegen iedereen zeggen dat hij ronde sokophouders heeft. Jouw vader moet hem zijn uniform afpakken.’

Net toen Harry hem niet meer tegen kon houden, ging de deur open en kwam Heidemann binnen. Hij stond in twee stappen bij het bed. Franz weerde hem af.

‘Hij heeft haar het bos in gesleept. Hij neemt haar te grazen. Ik moet opstaan.’

‘Er overkomt niemand iets,’ zei Heidemann, ‘jij hebt koorts. Je ligt bij je vriend thuis in bed en al je vrienden slapen.’

==

Storm, storm, storm,

de slang is los, de helleworm...

==

Franz, net nog gekalmeerd door de woorden van Heidemann, kwam bevend overeind toen het lied zonder duidelijke reden verstomde. Slechts een enkeling zong nog door en hield toen ineens op.

Op het balkon was volkomen onverwacht een witte vrouwengedaante opgedoken, gevolgd door een donkere in verpleegstersuniform. Heidemann hoorde in de ontstane stilte Hildes stem klagend en duidelijk zeggen: ‘Je moet niet zingen in de nacht. Dan vallen de sterren naar beneden.’

En de diepe, mannelijke stem van de verpleegster: ‘Deze dame is ziek.’

‘Nee, ik ben niet ziek.’

Toen werd het rustig, een gedempt commando, voetstappen en totale stilte.

‘Zie je wel,’ zei Heidemann, terwijl hij zich over Franz heen boog, ‘nu is het helemaal rustig, nu slaapt iedereen.’

‘Ik ga wel met kleren aan op de bank liggen,’ fluisterde Harry, ‘ik zal voor hem zorgen.’

Hartung verscheen in de deur van de kamer ernaast. ‘Alles in orde.’ De totale rust was een ongekende opluchting.

‘Denkt u dat hij nog komt?’ vroeg Heidemann zachtjes.

Een antwoord was overbodig, want het geluid van een auto die de straat in reed, stopte, een portier dat werd dichtgegooid, luid gerinkel van de deurbel volgden elkaar snel op. Heidemann wierp nog een blik op de slapende Franz en liep met Hartung de kamer uit.

Meissner stapte stram in zijn nauwsluitende uniform door de gang. Hij liep alsof hij op het exercitieterrein was. Het kamermeisje, dat zijn komst wilde aankondigen, probeerde hem vergeefs bij te houden. Door de open deur zag hij Hartung achter in zijn werkkamer langzaam op en neer lopen.

‘Dank je, ik weet de weg.’ Hij duwde haar opzij en klopte aan terwijl hij al naar binnen liep.

Hartung stond achter zijn bureau, net als vroeger wanneer Meissner zijn kamer binnen kwam; dat was een andere kamer geweest, maar hij leek akelig veel op deze.

‘Heil Hitler!’

‘Goedenavond, meneer Meissner. Kent u dokter Heidemann?’

‘Ik heb niet het genoegen.’

‘Onze jongens zijn vrienden,’ zei Heidemann terwijl ze elkaar een hand gaven.

‘Neemt u plaats, wilt u een sigaar?’

Meissner probeerde het benauwde gevoel dat hem door de sfeer van de ander werd opgedrongen kwijt te raken. Met stijgende woede voelde hij dat de ontvangende partij altijd in het voordeel is. Hij had Hartung op zijn kantoor moeten laten komen; hij zittend en de ander staand. Dan had hij naar zijn bureau moeten lopen, zoals een ongewapend man een vesting nadert.

‘Dank u, ik heb weinig tijd; waar is de jongen?’

‘Franz mag niet vervoerd worden, meneer Meissner.’

‘Mijn wagen staat beneden.’

‘In zijn toestand is een autorit onmogelijk.’

‘Waar is hij?’

‘Hij slaapt.’

‘Dan moet hij wakker worden gemaakt,’ zei Meissner luid, ‘ik zal hem naar beneden dragen.’

‘Dat is heel riskant voor de jongen,’ zei Heidemann.

‘Vanmiddag was hij nog volkomen gezond,’ viel Meissner hem ongeduldig in de rede.

‘En nu is hij heel ziek,’ herhaalde Heidemann.

Meissner wendde zich tot Hartung. ‘Wilt u me misschien vertellen waar ik mijn zoon kan vinden?’

‘Wees toch verstandig, Meissner.’

Meissner probeerde een ijskoud, hooghartig gezicht op te zetten, maar dat ketste af op de kalmte van Hartung. Hij wilde dat hij op een exercitieterrein was, met een compagnie die hij kon commanderen, een muur waartegen hij vijanden in het gelid kon laten aantreden en een enkel woord zeggen, scherp, kort: vuur! Niet tussen die geciviliseerd behangen muren in een halfdonkere, elegante kamer.

‘Raak haar niet aan!’ schreeuwde Franz in de kamer ernaast; tot grote opluchting van zijn vader, die nu recht op zijn doel kon afgaan. Hij deed de deur open en liep de kamer binnen.

Weer wist Meissner niet wat hij moest doen. Hij zag dat er geen sprake was van bedrog en dat de jongen gloeide van de koorts.

‘Maak je klaar, we gaan naar huis!’

In plaats van te antwoorden sprong Franz uit bed, trok de deken mee en verschool zich eronder.

‘Ga weg, ga weg!’ schreeuwde hij, hij glipte in de verste hoek tussen muur en bed, wikkelde zich in de deken en begon zachtjes en angstig te jammeren.

Hulpeloos en woedend bukte Meissner zich en probeerde het been van de jongen te pakken. Zijn reusachtige, met bruin laken bespannen zitvlak deed denken aan een duikende eend. Maar het was beneden zijn waardigheid om achter het bed te kruipen.

‘Kom daarvandaan,’ commandeerde hij, ‘kom daar onmiddellijk vandaan!’

De jongen kermde.

‘Ik zal je niet slaan,’ verzekerde Meissner zacht, ‘wees nou verstandig.’

‘Weg, weg!’ schreeuwde Franz.

Meissner liep naar de muur en probeerde daarvandaan bij de jongen te komen; die begon nu luider te kermen en kroop op handen en voeten naar de andere kant.

‘Kom daar onmiddellijk vandaan, ik beveel het je, onmiddellijk!’

Weer die belachelijke duikhouding.

De aanblik van dat dikke, omhoogstekende achterste had een enorm provocerend effect op Heidemann; hij werd met de seconde woedender. Hij kon zich niet langer inhouden. Met een krachtige ruk pakte hij Meissner bij zijn riem en trok hem omhoog. Hij voelde zich in staat om, als hij op tegenstand zou stuiten, er als een jonge kerel op los te slaan.

‘Hoe durft u?’ vroeg Meissner.

‘Als hij weer beter is,’ zei Heidemann boos en op ijskoude toon, ‘kunt u met hem doen wat u wilt. Tot zolang moet u wachten.’

Terwijl Meissner zijn mond open- en dichtdeed en zocht naar een antwoord, liep Hartung naar hem toe.

‘U hebt zich er nu van kunnen vergewissen dat de jongen echt ziek is. Ik verzeker u dat het hem hier aan niets zal ontbreken.’

‘Ik zou graag een behoorlijke arts raadplegen.’

‘U kunt morgen een andere dokter laten komen als u wilt, maar als ik u een goede raad mag geven...’

‘Ik heb u niet om raad gevraagd,’ zei Meissner.

‘Het spijt me dat uw moeite voor niets is geweest, Meissner, force majeure, als u weet wat dat betekent.’

Meissner wierp nog een blik op het bundeltje onder het bed waar hij niet bij kon zonder eronder te kruipen. De twee mannen verwaardigde hij geen blik.

‘U hoort nog van mij,’ schreeuwde Meissner en hij nam met dreunende stappen en in paradehouding zonder te groeten de wijk naar de gang.

‘Dat was dom,’ zei Hartung toen de voordeur dicht was gevallen, ‘heel dom!’

Heidemann had Franz, die zich nu zonder tegenstribbelen liet optillen, in bed gelegd en voelde zijn pols.

‘Domheden zijn, net als een aderlating, een enorme opluchting.’ Hij ontmoette even Harry’s vochtige ogen, die stralend van bewondering onder zijn verschoven bril uit keken.

‘Een aderlating die ons duur zal komen te staan, dokter Heidemann.’

‘Dat is het me wel waard,’ zei Heidemann. Hij voelde zich jongensachtig vrolijk en verkwikt.

‘Mij ook, zei Hartung en hij genoot van de bewonderende blikken van zijn zoontje, dat een beetje scheel van liefde van Heidemann naar zijn vader keek.

==

Toen Heidemann thuiskwam en zachtjes de keukendeur opendeed om een glas water te drinken, vond hij daar zijn zoontje slapend aan de tafel, met zijn hoofd op zijn armen. Toen hij binnenkwam werd Heini meteen wakker.

‘Is er iets, jongen?’ vroeg Heidemann en hij keek naar Heini’s gezicht, waarop zijn vingers en de rand van de tafel rode plekken hadden achtergelaten.

‘Hoe is het met Franz?’

‘Hij was heel rustig toen ik wegging.’

Heidemann was gaan zitten. Tussen hem en de jongen bevond zich het witte vlak van de met linoleum overtrokken keukentafel.

‘IJlde hij?’ vroeg Heini.

‘Ja, hij heeft van alles en nog wat gezegd.’

‘Wat dan?’

Heidemann gaf enigszins verwonderd antwoord. ‘Over zijn vader en over iemand die hij wou wegjagen.’

‘Martin,’ zei Heini zacht.

‘Wie is Martin?’

Heini gaf geen antwoord. Heidemann zag dat hij trilde en met zijn handen de tafelrand vastgreep. Op het gezicht met de witte lippen en gesloten ogen stond een hevige, onkinderlijke ontzetting te lezen. Het was alsof het gezicht van de jongen voor zijn ogen veranderde in dat van jongeling en van man, het gezicht dat hij niet meer zou kennen – het volwassen gezicht van zijn zoon, waarop het leed zijn stempel had gedrukt. Het had het doffe, uitgeteerde van iemand die liefheeft en in het donker voor vreemde deuren staat; het verlatene van mensen op de kade, wanneer de loopplank is ingehaald en het laatste contact verbroken is.

‘Heeft hij Manja iets aangedaan?’ vroeg Heidemann.

Heini was niet verbaasd dat zijn vader raadde wat hij niet had kunnen zeggen. Hij begon te vertellen, bij stukjes en beetjes. Voor de tweede keer die dag ervoer hij dat er in een gesprek met mensen die je na staan, geen gladde en afgeronde zinnen bestonden, geen opeenvolging van duidelijke vragen en antwoorden.

‘Je moet me helpen. Het is een slechte jongen, hij wil... Ja, wat wil hij eigenlijk van haar?’

Het volwassen, droevige gezicht veranderde opeens in dat van een vierjarig kind dat wil weten waarom water nat is en waarom de vogels vliegen.

‘Hij geeft niet om haar, anders zou hij haar geen pijn doen, en hij loopt achter haar aan alsof hij om haar geeft. Dat begrijp ik niet.’

Heidemann sprak langzaam en behoedzaam. Hij bereidde elke stap voor die zij samen zetten in het woud van duistere menselijke gevoelens. Maar hij verzweeg en vergoelijkte niets.

De jongen was heel bleek, zijn mond en keel trilden alsof hij moest overgeven. ‘Heeft hij dat met Manja gedaan, papa?’

‘Dat denk ik niet, m’n jongen.’

Heini greep zijn vaders hand en legde hem tegen zijn voorhoofd. Hij bleef heel stil zitten en Heidemann voelde hoe de jongen zijn beven onderdrukte. Hij sprak geen van die frasen waarmee een vader zijn kind probeert te troosten. Zolang hij zich kon herinneren hadden ze altijd als gelijken met elkaar gesproken.

‘Ik zal je helpen, jongen. Ik zal alles doen om ervoor te zorgen dat hij niet meer in Manja’s buurt komt.’

Heini hief zijn hoofd op en keek hem aan. Heidemann zag zijn eigen gezicht van toen hijzelf nog een jongen was, en Heini zag het zijne als hij volwassen zou zijn. Het was meer dan een gelijkenis, er was hetzelfde stempel op gedrukt, het waren dezelfde vorm en uitdrukking. Het gevoel een te zijn vervulde hen beiden op dat moment met enorme vreugde, waarbij elk gevaar in het niet zonk.

‘Weet je trouwens dat ik Manja langer ken dan jij, Heini?’

Heini keek hem aan met Hanna’s verwonderde, flauwe glimlachje. ‘Waarom hebt u me dat nog nooit verteld?’

‘Ik heb het pas later ontdekt, toen ik haar moeder zag.’

Hij vertelde de jongen van de nacht, meer dan twaalf jaar geleden, toen hij voor het leven van het kleine meisje, twee dagen oud, had gevochten alsof het zijn eigen kind was. Heini begon te stralen. Hij was zo blij dat hij vergat dat het nacht was en ze hun gesprek fluisterend hadden gevoerd, en schreeuwde het uit: ‘Mag ik het haar vertellen?’

‘Als je dat graag wilt, natuurlijk.’ Ook hij was aangestoken door de blijdschap van zijn zoon.

‘Het is ongelofelijk,’ juichte Heini, ‘echt ongelofelijk geweldig!’

Ze hoorden voetstappen in de huiskamer.

‘We hebben haar wakker gemaakt,’ fluisterde Heini.

‘Nu is het te laat om te fluisteren,’ zei Heidemann lachend, ‘nu krijgen we bonje.’

Hanna stond in de deur. ‘Absoluut,’ zei ze. ‘Zijn jullie gek geworden, wat voeren jullie hier uit?’

‘We hebben een mannengesprek gehad,’ antwoordde Heidemann.

”s Nachts om twee uur,’ mopperde ze en ze besloot een beetje wraak te nemen voor de schrik en de geheimzinnigheid. ‘Waar ging het eigenlijk over?’

Ze wilden hun geheim niet graag prijsgeven maar konden niet goed jokken. Daar was Heidemann net zo onhandig in als Heini; ze zaten erbij als twee jongetjes die betrapt worden op snoepen uit de suikerpot.

Op dat moment hield Hanna van hen tweeën als van één enkele mens.

‘Ik ben blij dat het weer goed is.’ Ze streek even met haar hand over Heini’s haar.

Heidemann pakte haar handen vast en terwijl hij de jongen toeknikte zei hij: ‘Ik geloof eigenlijk dat er helemaal geen mannengesprekken bestaan.’

Quadrille in het donker

’s Morgens zien de dingen er anders uit dan ’s nachts. Toen Hartung, die bijna niet geslapen had, nadacht over de gebeurtenissen van de vorige dag, vond hij dat hij zich als een idioot had gedragen.

Domheden als die van gisteravond waren een plezier voor betere tijden, maar tegenwoordig een misdaad.

Het eerste wat hij ’s morgens deed, was een ziekenauto bestellen om Franz Meissner, die een tamelijk goede nacht had gehad, met inachtneming van de grootst mogelijke voorzorgsmaatregelen naar huis te laten brengen.

Toen reed hij om tien uur naar het kantoor van Meissner, want tijdens het stormachtige bezoek was hun telefonische afspraak niet herroepen. Meissner was er niet, Hartung wachtte een halfuur in een tochtige gang, waar voorbijgangers hem met zijdelingse blikken wantrouwig opnamen, en ging toen weg zonder nog langer op Meissner te wachten. Omdat hij uit gewoonte altijd haast had, nam hij een taxi, maar wist niet welk adres hij zou opgeven. Hier- of daarheen, door het park.

Op zijn bank was hij feitelijk uitgeschakeld. In de fabriek had Adrian zich goed ingewerkt en hij was niet meer alleen in naam de eigenaar van de firma. Hartung had zijn werk goed gedaan, zo goed dat hij binnenkort gemakkelijk gemist zou kunnen worden als hij er niet in slaagde opnieuw vaste grond onder de voeten te krijgen en zijn relatie met Adrian te verstevigen. Opeens wist hij waar hij nu naartoe moest gaan, heel toevallig, ongedwongen, zonder aankondiging vooraf. Adrian had een jachtongeluk gehad en zat thuis. Een beleefdheidsbezoek aan de zieke, in een andere atmosfeer dan die op kantoor, was heel geschikt om de stemming te peilen. Hij tikte tegen de ruit en noemde de chauffeur een adres in een villawijk buiten de stad, dat hij goed kende van brieven.

Adrian zat in een leunstoel op het terras, met zijn gewonde arm in een draagverband. Van een boom in de belendende tuin waaide af en toe een geel blad over de muur en viel zachtjes op de grond. Dan tilde de zwarte dog die naast hem lag even zijn kop op en deed meteen weer verveeld zijn ogen dicht. In de deur naar de huiskamer stond Meissner druk te praten; een storende wanklank in de dromerige, zonnige herfstmorgen. Zijn harde stem en zijn onrustige stramheid contrasteerden scherp met de indolentie en rust van de ander, die eveneens tot uiting kwam in de houding van de languit liggende dog. Maar Meissner liet zich niet imponeren door de afgeleefde aristocratische houding van die twee. De nieuwe Meissner was de gelijke van wie hij de gelijke wilde zijn, en alleen hij hief de gelijkheid op als hij dat nodig achtte.

‘Dus Hartung wordt geliquideerd!’

Het was heel stil toen hij ophield met praten; je hoorde het neervallen van de bladeren op de binnenplaats en vrouwenstemmen uit de ramen van de huizen in de buurt. Adrian hield een blad tussen zijn lange slanke vingers. De dog draaide zijn kop om en liet geeuwend zijn rode muil zien.

‘Wat heeft het voor zin om die oude koeien uit de sloot te halen?’ vroeg hij, terwijl hij het blad aan de stengel heen en weer draaide. Meissner keek naar die mooie, decadente hand van een zwakkeling, terwijl hij verachtelijk zei: ‘Dat hele hol wordt uitgerookt.’

Adrian hoorde een lichte vrouwenstem ergens in een buurtuin zingen. Hij floot een paar maten mee.

‘U zult de kroongetuige zijn in dat proces,’ zei Meissner.

Adrian legde zijn hand op de kop van de hond, die gromde in zijn droom.

‘Daar voel ik helemaal niets voor,’ antwoordde hij kalm.

‘Ik ben hier gekomen om u een goede raad te geven ter wille van onze oude kameraadschap.’

‘En wat voor raad is dat?’

‘Probeer niet Hartung te dekken. Ik weet best hoe u over hem denkt, ik herinner me...’

‘Zou het niet beter zijn als u zich niet al te veel herinnerde, Meissner?’ vroeg Adrian en hij boog zich naar de dog. ‘Je moet geen slapende honden wakker maken.’

Even voelde Meissner zich weer in de ban van de ander, zwak en in het nauw gedreven. Een seconde stonden het verleden en de herinneringen uit dat verleden hem weer voor de geest.

‘U bent misschien niet in staat vandaag al een beslissing te nemen,’ draaide hij bij. ‘U bent nog te zwak na uw ongeval.’

‘Nee, Meissner, nu u toch hier bent, zou ik de zaak graag afhandelen. Ik wil er niets mee te maken hebben.’

‘Daar zal men uit concluderen dat Hartungs snelle ontslag uit de gevangenis destijds aan bepaalde invloeden toe te schrijven is.’

Adrian haalde zijn schouders op.

‘Tegen u zijn ze niets van plan,’ vervolgde Meissner nadrukkelijk. ‘Uw positie wordt alleen maar versterkt als Hartung eruit ligt. Aan u zullen geen vragen worden gesteld die...’

‘Ik heb al gezegd dat men mij helemaal geen vragen zal stellen.’

‘U bent dus vastbesloten u tegen het gezag van de staat te keren en u aan de zijde van een Joodse oplichter te scharen?

Adrian antwoordde niet. Hij bestudeerde het geelachtig bruine kastanjeblad zo nauwkeurig alsof hij er nog nooit een had gezien.

‘Dan zal ik u waarschijnlijk niet langer in bescherming kunnen nemen,’ zei Meissner. Adrian keek op. Zijn ogen waren nu heel licht en lachten boosaardig, honend.

‘O, heeft u mij dan tot dusver beschermd?’ vroeg hij.

Anton Meissner kreeg een kleur; zijn nek gloeide onder de uniformkraag. Maar hij was niet meer iemand die machteloos als een kind uiting gaf aan zijn woede en met de deuren sloeg. Zijn boosheid was nu te kostbaar om te verspillen.

‘Dat zal nog wel blijken,’ zei hij kortaf.

‘Ik had u graag uitgeleide gedaan, Meissner, maar ik voel me nu echt te moe.’

Nog voor Meissner de deur van de huiskamer gesloten had, was Adrian hem al vergeten en verzonk hij weer in de stemming van de herfstmorgen, waarin alles vreemd, veraf en zacht leek. Mensen kropen als afzichtelijke dwergen met veel kabaal over de aarde en verminkten haar. Tegen de volmaakte schoonheid van de dog, die zich uitrekte en opstond, stak de grove, minderwaardige Meissner, die hem met zijn drukte en grootheidswaan een uur van zijn ochtend had gekost, lelijk af.

Hij speelde nog steeds met het vijfdelige blad. Volmaakt: blad, hond en herfstloof! De bossen waarin hij wandelde en paardreed, de hele aarde die door de mens werd bezoedeld. Misschien zou hij binnen niet al te lange tijd eens van dit alles weggaan, weer ’s morgens voor dag en dauw door de bossen zwerven, dagenlang geen menselijke stem horen, geen menselijk gezicht zien. Stilte, schoonheid en zuivere lucht. De hond spitste zijn oren en begon te grommen.

Op dat moment liep Meissner bijna Hartung, die de trap opkwam, tegen het lijf. De ontmoeting was voor beiden even onverwacht en onaangenaam; Hartung hervond het eerst zijn zelfbeheersing en begon te praten, maar Meissner liep hem voorbij zonder de toegestoken hand aan te pakken.

De tweede ongenode bezoeker stoorde Adrian in de stilte van de morgen en liet zich niet wegsturen. Hartung schudde Adrians gezonde hand, overstelpte hem met belangstellende vragen, bewonderde het huis en ook, maar met tegenzin, de hond, die nijdig naar hem blafte.

‘Hier, Prinz!’

De dog ging, nog steeds grommend, aan Adrians voeten liggen. Hartung voelde zich slecht op zijn gemak door zijn aanwezigheid. Hij ging in een rieten stoel zitten, een eind van Adrian vandaan en trok zijn benen in. Hij had eigenlijk zijn stoel dicht bij de ligstoel willen schuiven om vertrouwelijk met Adrian te kunnen praten, wat nu door de hond niet kon.

‘Ik kwam Meissner tegen,’ begon Hartung en hij keek naar Adrian, die met zijn hoofd op het kussen was gaan liggen en zijn ogen gesloten hield.

‘Hij was duidelijk niet erg tevreden over zijn bezoek.’ Hartung wachtte even en vervolgde, omdat Adrian de pauze niet benutte: ‘Ik zou graag openhartig met u spreken, als het u niet te erg vermoeit.’

Adrian schudde zijn hoofd.

‘Meissner voert iets in zijn schild. Ik weet niet in hoeverre hij bluft, maar in deze tijden moet men op alles bedacht zijn. Hebt u... Heeft hij van u informatie gekregen?’

‘Nee,’ zei Adrian scherp.

Hartung monsterde Adrians hoogmoedige, afgewende profiel. ‘U moet me niet verkeerd begrijpen. Maar er bestonden toch vroeger zekere relaties. Meissner is vast het een en ander te weten gekomen en ziet nu zijn kans schoon.’

‘Dat zijn dingen van heel lang geleden,’ antwoordde Adrian heftig. ‘Sinds ik de verantwoordelijkheid draag, is er niets gebeurd wat niet iedereen mag weten.’

Hartung glimlachte. ‘De tijden zijn voor u heel gunstig geweest. Wapens liggen tegenwoordig goed in de markt. Maar we moeten vandaag niet bekvechten. Daarvoor ben ik echt niet bij u gekomen.’ Hij strekte zijn hand naar Adrian uit, maar trok hem onmiddellijk terug omdat de dog ernaar hapte.

‘Meissner zal het vermoedelijk niet wagen iets groots te ondernemen. Waarschijnlijk houdt hij het bij kleine pesterijtjes.’

‘Dat valt te bezien,’ zei Adrian.

Hartung keek hem even zwijgend aan. Hij probeerde de gedachten te lezen die schuilgingen achter dat zorgelijke voorhoofd.

‘Heeft hij iets gezegd?’

‘Hoe komt u erbij mij uit te horen,’ stoof Adrian op. Hij beheerste zich meteen weer, maar de hond sprong tegen Hartung op, met zijn poten tegen zijn borst en de kwijlende muil vlak bij zijn keel; het leek wel of de woede van zijn baas, niet beteugeld door een wil, op hem was overgegaan.

Hartung trok wit weg. ‘Wilt u me door uw dog laten verscheuren?’ vroeg hij zonder zich te verroeren.

Adrian riep de hond terug, die ogenblikkelijk gehoorzaamde. Nijdig blaffend liep hij langzaam van Hartung weg. Hartung veegde zijn voorhoofd af.

‘Neemt u me niet kwalijk,’ zei Adrian.

‘Een rashond,’ zei Hartung bijna onhoorbaar, en toen hardop, lachend: ‘Wederzijdse antipathie. Ik wilde u trouwens een voorstel doen, Adrian. Ik moet Bucheneck verkopen.’

Voor het eerst tijdens dit gesprek keerde Adrian hem zijn gezicht toe. Hij boog zich voorover. Het bloed steeg hem naar het gezicht van opwinding.

‘Ik heb grote offers gebracht om het te kunnen behouden, maar zoals de zaken er nu voor staan, is het onmogelijk. Ik zou graag zien dat het in uw handen overging.’

Daar was het verleden als een groot blok op de weg van het heden gesmeten; daar lag het, levensgroot, en je kon er niet omheen. Zo gemakkelijk liet Hartung zich niet uit het veld slaan. Onder dekking van dit blok drong hij met geweld door op het terrein van het heden. Adrian dacht snel na, terwijl hij grote vermoeidheid veinsde. Iets in hem wilde niets liever dan het aanbod met beide handen aannemen. Gebrek aan tijd en geld was niet de reden dat hij nog steeds niet tot het kopen van bezit was gekomen, dat werd hem nu voor het eerst duidelijk. Hij wilde geen landgoed, geen landerijen en bos kopen, maar zíjn landgoed, zíjn bos. Maar Bucheneck was niet meer vol stille herinneringen die hem toebehoorden. Overal waar je stond of liep had Hartung zijn sporen nagelaten, verwikkelingen, relaties, schulden.

‘Ik heb geen geld,’ zei Adrian.

‘Ik zal u een mooi prijsje maken.’

Onzeker en tastend ging het gesprek langs de afgrond van de gedachten.

‘Bovendien zijn er ongekende mogelijkheden om geld te genereren. Het ligt op straat.’

‘Waarom raapt u het dan niet op?’

‘Het ligt daar alleen voor u.’

Vraag en antwoord, vlug, zacht en resoluut.

‘Er zijn een heleboel Joodse fabrieken en grond voor een spotprijs te koop.’

Door Adrians hoofd schoot een beeld van nachtelijke slagvelden waarover lijkenpikkers geruisloos en heimelijk rondslopen, ringen van dode handen trokken, horloges en geld uit zakken haalden.

‘Er is geen reden tot verontwaardiging. Je bewijst de mensen er een dienst mee, of denkt u soms dat ze liever wachten tot de staat hun bedrijf zogenaamd overneemt?’ Hartung had heel zacht en heftig gesproken, voorovergebogen, zonder dichter bij Adrian te komen, omdat de hond dreigend en waakzaam tussen hen in zat. Een kastanje viel op de binnenplaats en sprong met een plof uit zijn bolster.

‘Ik zal erover denken,’ zei Adrian. Hij keek door het ijzeren smeedwerk van het balkon naar de binnenplaats, waar de glimmende kastanje lag.

‘U zult nooit een zakenman worden,’ zei Hartung. En buiten het kader van het gesprek tredend, gedreven door een impuls die sterker was dan zijn verstand: ‘U zult hier niet lang meer zijn. Ik wilde dat ik u al op de landerijen van Bucheneck zag.’

Adrian, wonderlijk getroffen door die woorden en door de toon waarop ze werden gezegd, liet even de halsband van de hond los, zodat de dog, die trillend en met ontblote tanden tussen hem en Hartung stond, zich losrukte.

‘Hou uw hond vast,’ zei Hartung.

Adrian beval het dier te gaan liggen.

‘Welk belang hebt u erbij mij op Bucheneck te zien?’

‘Waarschijnlijk zou ik de zaken wel graag blijven beheren.’

‘Daar heb ik niet aan gedacht,’ zei Adrian op een toon die Hartung direct milder stemde.

‘Mensen moeten zijn waar ze thuishoren,’ antwoordde hij zacht.

Een seconde lang bestond de mogelijkheid dat Hartung Adrian Bucheneck cadeau zou geven, een seconde voelde Adrian iets van medelijden met de man die nergens thuishoorde. De seconde ging voorbij. Hij zal me zonder ook maar een moment te aarzelen lozen, dacht Hartung. Hij zal me in riskante ondernemingen storten om zichzelf onmisbaar te maken, dacht Adrian.

‘Bucheneck komt nauwelijks voor mij in aanmerking,’ zei hij.

‘Ik heb er natuurlijk veel geld in gestoken,’ zei Hartung.

Hij zag hoe Adrian zijn lippen op elkaar kneep en zijn voorhoofd fronste, en een herinnering die tijdens het gesprek herhaaldelijk was opgedoemd en weer over de drempel van het bewustzijn was teruggestoten, brak door en trof Hartung als een pijnlijke klap. Het gezicht van het kind was in elke trek gelijk aan het gezicht dat hij hier voor zich zag.

‘Voelt u zich wel goed?’ vroeg Adrian, omdat Hartung bleek werd.

‘Nee, het is niets, dank u, het is alweer over.’ En aangezien een vreselijke smart niet te verhelen is, maar alleen draaglijk is als je je er willoos aan overgeeft, probeerde Hartung hem de baas te worden door hem erger te maken. Hij tastte in zijn zak en haalde er een foto van Hans Peter uit die hij altijd bij zich had.

‘Kent u deze foto?’ vroeg hij, en omdat Adrian zijn hand terugtrok en zijn vingers zich kromden, had hij er plezier in hem het portretje met geweld op te dringen.

Adrian bekeek het beeldschone engelengezichtje in zijn hand. Hij had hetzelfde verwarde gevoel als met Bucheneck. Hij wilde het tegelijkertijd pakken, bewaren, bezitten, én buitensluiten, niet erkennen, de herinnering verdringen.

‘Een mooi kind,’ zei hij. Eén keer was hij bij het tuinhek Harry en de gouvernante tegengekomen, die de kinderwagen met de kleine jongen voortduwde. Hij had toen een doodgewoon rond kindergezichtje gezien. Maar dit portret was anders. Het leek in houding en uitdrukking op de foto’s van ouderwets geklede kinderen in het groene pluchen album op Bucheneck.

‘Hij is erg aan me gehecht,’ zei Hartung. ‘We zijn de beste vrienden.’

In Adrians hand lag het portret van de jongen net als eerder het gele blad. Het was volmaakt, gaaf, net als het blad. Toen hij het teruggaf, trilden en aarzelden Adrians vingers, net als eerder, toen hij het aanpakte.

‘Als u hem eens in levenden lijve wilt zien, bent u altijd welkom,’ zei Hartung en hij borg het portretje weer op in zijn portefeuille.

‘Dank u.’ Van de foto in Hartungs portefeuille leidde een dunne, levende draad naar het album en zo terug naar zijn landgoed.

‘Voordat u het landgoed verkoopt, waarschuwt u me toch wel, Hartung?’

‘Absoluut. En nu moet ik u met rust laten, want u ziet er moe uit.’

Heel beleefd gaven zij elkaar vluchtig een hand.

De dog gromde.

Een tocht door de herfst

Die ochtend had Heidemann aan de deur van Hartungs villa te horen gekregen dat Franz naar zijn vader was gebracht en dat de Kommerzienrat helaas niet thuis was. Ze waren vergeten hem daarvan op de hoogte te brengen en er waarschijnlijk ook van uitgegaan dat Heidemann wel even zou telefoneren voor hij kwam. Het was de eerste etappe van de weg die hij de nacht tevoren voor deze dag had uitgestippeld.

‘Hij is bang geworden,’ fluisterde het meisje aan de deur met een knipoog van verstandhouding waarmee mensen tegenwoordig opeens contact zochten met vermeende bondgenoten. Hij ging er niet op in, en terwijl hij wegliep, dacht hij aan wat hem verder te doen stond. Het was een opluchting om even te ontsnappen aan de maalstroom van zijn gedachten en zich bezig te houden met een eenvoudige opgave die voor hem lag. Hij moest een vijand, van wie hij alleen de voornaam kende, Martin, vinden, en voor Manja onschadelijk maken. Dat was alles.

Hij ging te voet naar Manja’s huis. Het was een zonnige, winderige herfstdag. De weg joeg droge bladeren over het trottoir. Hij zag een oude man, met de kraag omhoog, die langzaam en zorgvuldig de stoep voor zijn huis aan het vegen was, terwijl die ogenblikkelijk weer vol waaide met nieuwe bladeren. De man keek niet op naar de bomen die zijn werk telkens opnieuw tenietdeden, maar had alleen oog voor de bezem, waarmee hij systematisch te werk ging. Heidemann moest lachen in zichzelf.

Pas ’s avonds zou het beeld van die man weer bij hem opkomen, maar anders en met een diepere betekenis.

Hij klopte op de deur bij mevrouw Reuter. Ze had hem al door het raam zien aankomen en deed vlug open. Zo’n keurige meneer zag je hier maar zelden. Hij vroeg waar Manja woonde. Zijn blik, die hij afwendde van die vals grijnzende mond, bleef rusten op iets dat hem wonderlijk bekend voorkwam en dat hier niet thuishoorde. Letters op een pot jam die uit een geopend pakje stak: PRUIMEN, in Hanna’s handschrift.

‘Welke verdieping?’ vroeg hij.

‘Er is niemand thuis. Er is ook al een dame voor haar geweest, maar die is weer weggegaan.’

Nu wist Heidemann dat Hanna hem al voor was geweest; de pot met pruimenjam was een oude bekende.

‘Tweede verdieping?’ vroeg hij.

‘Derde,’ antwoordde zij werktuiglijk, ‘maar er doet toch niemand open. Zal ik meneer even voorgaan?’

‘Dank u,’ riep Heidemann, hij liet de vrouw staan en liep snel de trap op.

Er verroerde zich niets toen hij aanbelde. Toch had hij sterk de indruk dat er iemand thuis was. Met de duim op het knopje van de bel luisterde hij naar het schelle geklingel totdat hij voetstappen meende te horen. Het spionnetje ging open en Manja’s ogen keken hem aan.

‘Wil je opendoen, Manja?’ vroeg Heidemann, met een enorm gevoel van opluchting. Ze stond in de deuropening, met een kleur van blijdschap en een verbaasd glimlachje op haar gezicht.

‘Er is niemand thuis,’ zei ze.

‘Ik kom ook alleen maar voor jou.’

Ze liet hem binnen met een gracieus gebaar, dat in schrille tegenstelling was met de kamer waar ze hem naartoe bracht.

Wat dit kind ook gedaan mocht hebben toen ze alleen in de afgesloten woning was, nu zat ze volkomen beheerst tegenover hem. Het vreugdeblosje verdween langzaam en er kwam een gedwongen lachje voor in de plaats, dat iets van een masker had.

‘Hoe gaat het met Heini?’ vroeg ze.

‘Goed, dank je. Hij is naar school. Manja, ik ben bij je gekomen...’

‘Ja,’ viel ze hem snel in de rede. ‘Het is hier nog niet opgeruimd. Moeder is uit en mijn broertjes ook.’ Met die zinnetjes sneed ze hem opzettelijk de pas af, en Heidemann voelde hoe wreed het was dat hij zich daar niet aan stoorde.

‘Wie heeft je wang stuk gekrabd?’ vroeg hij.

Manja’s gezicht sloot zich af; het werd heel klein en bleek en ze sloeg de ogen neer. ‘Braamstruiken,’ zei ze.

Heidemann had respect voor het kleine meisje dat het hem zo moeilijk maakte haar te helpen.

‘Manja,’ zei hij, zonder haar aan te kijken, ‘ik ben niet alleen maar Heini’s vader. Je weet dat wij veel van je houden. Kun je niet gewoon met me praten en alles vertellen? Ik wil je helpen.’

Hij vond zijn woorden zelf bot en naïef klinken. Hij zag dat hij haar kwelde. Zijn handen, die met het verschoten tafelkleed speelden, raakten haar vingers aan. Hij hield ze heel even vast.

‘Er is niets te zeggen.’

‘Heini heeft me verteld dat jij je gisteren niet goed voelde,’ begon hij opnieuw. Het was meteen te zien dat ze die zin verwacht had en dat het haar opluchtte. Er verscheen een glimlachje in haar ogen maar het was al weer verdwenen voordat het haar wangen en mond had bereikt.

‘Ik voel me prima,’ riep ze, gooide haar haar achterover, schrok zelf van haar eigen heftigheid en voegde snel, heel zacht toe: ‘Het is erg aardig van u dat u gekomen bent.’

‘Ik heb een verzoek aan je, Manja.’

Ze keek hem aan met haar hoofd in haar handen.

‘Het is misschien helemaal niet nodig en waarschijnlijk heb je gelijk. Maar ik wil het graag zeker weten. Laat me je onderzoeken.’

‘Maar heus,’ riep Manja, ‘er mankeert me niets.’ Ze vocht tegen de tranen.

‘Ik heb je toch al zo vaak onderzocht,’ zei Heidemann rustig, ‘ik ben toch geen vreemde. Ik heb Heini gisteren ook onderzocht, want jullie waren immers allebei bij Franz.’ Hij zei het zacht en zonder nadruk. Manja was opgestaan, ze keerde hem haar rug toe en stond met het gezicht naar de muur.

‘Ik kan het niet,’ zei ze met een verstikte stem.

‘Waarom niet, Manja?’

Ze draaide zich om en haar gezicht was zo, dat Heidemann meteen en definitief begreep dat hij haar met rust moest laten en geen seconde langer druk op haar mocht uitoefenen.

‘Natuurlijk niet, als je niet wilt. Heini was waarschijnlijk ten onrechte bezorgd dat je gisteren in de regen kou had gevat.’

‘Ja, dat was me een regen,’ zei Manja, en daar was het gedwongen glimlachje weer. Het was een armzalig, doorzichtig lachje, en het smeekte om niet weer te worden verjaagd. Dat gaf de doorslag. Je moest wel een brute doordrijver zijn om het kind tot een onderzoek te dwingen en haar daarmee nog een shock te bezorgen. Het gezicht, de stem en het wezen van het kind waren genoeg bewijs dat er geweld was gepleegd, zelfs al was dat aan het lichaam niet te zien.

‘Ja,’ zei hij. ‘Heini kwam doornat thuis. Ik was toevallig in de buurt, en daarom kwam ik even naar je kijken.’

Ze bracht hem naar de deur. ‘Dank u voor uw bezoek,’ zei ze, terwijl ze hem een hand gaf.

‘Als je iets nodig hebt, Manja, dan weet je het, hè?’

‘Ik heb niets nodig, tot ziens, dank u wel.’

Hij had het gevoel dat ze de deur geen tel langer meer kon openhouden en liet zich door haar glimlachje wegjagen. Toen de deur dicht was, wist hij even niet wat hij moest. Hij had helemaal niets bereikt, hij was niets meer te weten gekomen dan wat hij al wist. Hij was onhandig en stuntelig geweest, hij scheen de gave verloren te hebben om mensen aan de praat te krijgen. Bijna had hij weer aangebeld, maar het gezicht in het halfdonker in de kier van de deur, dat hem met haar glimlachje verjaagd had was sterker dan impuls en rede. Hij draaide zich om en wilde gaan, toen hij boven zich iets hoorde. Hij draaide zich om en zag een brede gestalte op de overloop, die hem wenkte.

‘Dokter!’

Hij herkende de vrouw niet; pas toen hij voor haar stond en ze hem toeknikte, herinnerde hij zich wie ze was, maar hij kon niet op haar naam komen.

‘Hebt u even tijd?’

Hij volgde haar door het halletje naar een kamer die bijna het evenbeeld was van die waar hij net vandaan kwam. Maar pas als je hier binnenkwam, wist je duidelijk wat er beneden ontbrak: warmte, orde, zorgvuldigheid.

‘Ik zou anders vandaag bij u gekomen zijn,’ begon Anna Müller. Ze zat tegenover hem in een leren leunstoel, het grijze hoofd met het dunne haar rustte tegen de kale leuning.

‘Hoe lang is het geleden dat u in het ziekenhuis bij me was?’ vroeg Heidemann, terwijl hij haar verouderde gezicht bekeek.

‘Zes maanden, dokter, toen met onze Hede.’ Nu kwamen de beelden weer boven, en ook de naam: HEDWIG MÜLLER boven het bed van het meisje, en de aanvaring met zuster Mathilde.

‘Zes maanden,’ herhaalde hij. Het spoor dat de tijd had achtergelaten op het gezicht tegenover hem, was niet van maanden.

‘Gaat het niet goed met haar, mevrouw Müller?’

‘Met Hede is alles in orde, voorzover. Maar het kind beneden. Was u bij haar?’

‘Ja,’ zei Heidemann.

‘Haar moeder heeft me vannacht geroepen. Ze ijlde en schreeuwde en herkende niemand. Dokter, ik weet niet wat die ploert haar heeft aangedaan, maar ze zit onder de blauwe plekken. Met dat kind kun je zoiets niet doen.’

‘Weet u wie het was, mevrouw Müller?’

‘Ik hoor sinds gisteravond niets anders dan die naam. Mijn jongen heeft niets verteld, hij zei alleen maar steeds dat hij Martin dood zal slaan.’

‘Kent u die jongen?’

‘Het is de neef van de kroegbaas hier op de hoek. Hammelmann heet hij. Karli zegt dat hij op school de aanvoerder is. Hij is heel actief in de beweging,’ zei Anna, haar stem dempend – zoals degenen deden die niet met een knipoog te kennen gaven dat ze ook bij de beweging hoorden.

‘Het zal wel een hele toer zijn om hem te pakken te krijgen; ik weet hoe...’ en toen brak ze plotseling af. Opeens kwam de twijfel boven of de man tegenover haar wel een vriend was, en zo ja, of hij wel genoeg vriend was. Ze keek schuw de kamer rond, of de muren en de deuren de woorden zouden verraden die ze nauwelijks had uitgesproken.

‘Hoe gaat het met uw man?’ vroeg Heidemann zacht.

‘Ik weet het niet. Ik heb hem niet meer gezien.’

Anna bukte zich opeens, pakte een wit draadje van de vloer, legde het op de stoelleuning en trok het recht met haar vingers.

‘Maar dat met dat kind beneden, dat kan ik niet verdragen. Dat is geen kind dat kan uithuilen, dat gaat eraan te gronde.’

‘Geeft u mij het adres van Hammelmanns kroeg.’ Anna gaf het, en ook dat van Karli’s school. Ze bood hem aan hem te vergezellen tot de volgende straat want ze moest toch in de buurt zijn. Terwijl zij naar de slaapkamer liep om haar tas en hoed te pakken, praatten ze door de open deur verder over Manja, haar broertjes en haar moeder, waarbij ze met opzet iedere toespeling op Anna’s eigen lot vermeden. Heidemann zag door de halfopen deur een stuk van het echtelijk bed, de ene kant wit, een bed waarin ’s nachts één persoon sliep, de andere helft was toegedekt met een zware groene sprei, stijf, plechtig en verlaten. De aanblik van die ongelijke bedhelften was triester dan elke klacht had kunnen zijn.

Heidemann volgde Anna, die haar hoed met het stijve veertje droeg. Op de trap praatten ze overdreven luid over het weer tot ze buiten het gehoor en de blik van mevrouw Reuter waren.

Toen zei Anna: ‘Zij heeft mijn man aangegeven.’

Heidemann zag de groene afgedekte helft van het bed weer voor zich en realiseerde zich hoe moeilijk het moest zijn om elke dag langs die vrouw te moeten lopen.

‘De groeten thuis,’ zei Heidemann toen ze afscheid namen.

‘Zoveel zijn er niet meer om de groeten te doen, maar evengoed bedankt!’

==

Heidemann reed eerst naar de school. Hij kwam vlak voor de middagpauze. Er stond een vrachtauto versierd met hakenkruisvlaggetjes voor de deur. De conciërge wees hem knorrig en vermoeid de klas waar hij naar vroeg. Hij liep de trap op. Uit de lokalen klonk een geroezemoes van stemmen van leraren en kinderen. Een jonge leraar in uniform passeerde hem haastig, wierp hem een vriendelijke blik toe en verdween door een deur. Net toen hij bij het lokaal was waar hij moest zijn, ging de bel. Onmiddellijk ging het geroezemoes over in een oorverdovend geschreeuw en gegil van alle kanten. De deur vloog open en nog voor de leraar kwamen een paar jongens naar buiten. Heidemann hield de eerste staande en vroeg naar Martin. De jongen wees naar een grote jongen die net langs hem was gelopen. Heidemann liep naar hem toe en sprak hem aan met zijn naam. Martin bleef verwonderd staan en nam hem op. Die man leek op iemand die hij niet mocht. Hij kon er niet de vinger op leggen, maar het maakte hem meteen vijandig en wantrouwig. Heidemann keek naar Martins gezicht en de ogen, die Heini slakkenogen had genoemd. Hij verdrong het beeld.

‘Ik moet u even spreken,’ zei hij.

Uit alle lokalen stroomden jongens in het uniform van de Hitlerjugend.

‘Waar gaat het over?’ vroeg Martin. Hij keek Heidemann aan met zijn kleine, halfgeloken ogen.

In plaats van verstandig te zijn en een afspraak met hem te maken op een geschikte plek, zei Heidemann snel en zacht: ‘Manja’.

De jongen kreeg een kleur, Heidemann zag dat hij schrok.

‘Bent u soms familie van haar?’ vroeg hij brutaal.

Die staalblauwe, vertoornde ogen deden Martin aan iemand denken. Opeens wist hij op wie het gezicht voor hem leek.

De jonge leraar in uniform kwam haastig het lokaal uit lopen waarin hij eerder was verdwenen. Hij sprak met een groep jongens die stram in de houding zijn bevelen aanhoorden en daarna de trap afliepen. Er werd naar Martin gevraagd.

‘Ik heb geen tijd,’ zei Martin snel tegen Heidemann. ‘Ze roepen me.’

‘Ik wacht wel even.’

‘Dan kunt u wachten tot vanmiddag, als u daar zin in hebt. Maar ik denk dat u er beter aan doet uw lieve zoontje een beetje in de gaten te houden.’ Heidemann las brutaliteit en angst op zijn gezicht.

‘U laat Manja voortaan met rust,’ zei hij tussen zijn tanden.

Martin antwoordde niet, hij gaf de leraar een wenk en haalde zijn schouders op.

‘Het spijt me, ik heb dienst.’ Heidemann hoorde hem luid met de leraar overleggen. Het ging over een uitstapje met de vrachtauto die hij beneden had zien staan.

Voordat hij de trap afliep, keek Martin nog tersluiks naar hem om: uit die blik sprak een mengeling van angst, dreiging en verachting. Toen stormde hij naar beneden, gevolgd door een groepje jongens die op hem hadden staan wachten. Heidemann herinnerde zich dat Karli Müller in dezelfde klas zat. Hij liep het lokaal binnen.

‘Zoekt u iemand?’ vroeg een stem achter hem.

Heidemann keek om. Het was de jonge leraar die hij eerder op de gang had gezien. Zijn gezicht was verhit en opgewekt, hij keek hem aan met een kinderlijke, open nieuwsgierigheid.

‘Ik zou graag Karl Müller even spreken.’

Er gleed een bekommerde uitdrukking over het jonge gezicht en Heidemann had het gevoel dat het goede cijfer dat hij eerder gekregen had, nu in een onvoldoende veranderde.

‘Die heeft straf. Hij heeft een klasgenoot aangevallen.’

‘Vechtpartij?’ vroeg Heidemann, die meteen wist hoe laat het was.

‘Nee, een geniepige aanval met een mes. Door een toeval is hij betrapt voordat hij een ongeluk had begaan.’ Hij keek op zijn horloge. ‘Neemt u me niet kwalijk, ik heb nogal haast.’

De verontwaardiging waarmee hij had gesproken, de kinderlijke beweging waarmee hij zichzelf onderbrak, gaven hem iets sympathieks en tegelijk komisch.

‘Mag ik toch een paar minuten beslag op uw tijd leggen?’ drong Heidemann aan. ‘Ik kan wel even wachten.’

‘Nee, nee, komt u maar even mee naar het kantoor,’ riep de leraar geagiteerd, stak zijn hand uit en mompelde een naam die Heidemann niet verstond.

Terwijl ze door de gang liepen, vertelde hij dat hij de leiding had van de organisatie van de Winterhulp voor alle middelbare scholen. En dat was iets geweldigs. Het enthousiasme van de kinderen was ongekend.

Op het bureau lagen grote vellen beschreven papier, netjes naast elkaar. De telefoon ging. Met een beweging waar tegelijk gejaagdheid en blijdschap in lag, greep de jonge leraar de hoorn.

‘Een ogenblikje,’ hoorde Heidemann hem zeggen, toen pakte hij snel een potlood en noteerde een paar getallen en namen.

‘De eerste resultaten,’ riep hij uit, terwijl hij de hoorn neerlegde. ‘Kolossaal! U hebt onze jongens toch wel gezien?’

Heidemann knikte.

‘Het is reusachtig zoals de jeugd reageert, alsof ze gewoon gewacht hebben op deze vonk. Wat een offervaardigheid. Maar u hebt onze jongens zelf gezien, in storm en regen met hun collectebussen.’

Weer ging de telefoon en weer noteerde de leraar opgewonden en verrukt een paar getallen.

‘Waar hadden we het over?’ vroeg hij, terwijl hij opkeek met een blik alsof hij blij verrast was over Heidemanns aanwezigheid. En, weer terugkerend naar zijn notities, hoofdschuddend: ‘Fantastisch!’

‘We hadden het over Karl Müller.’ Heidemann probeerde van de andere kant te beginnen.

‘Tja, er zijn altijd slechte elementen,’ onderbrak de ander hem, nog steeds in zijn notities verdiept.

‘Die aanval waar u het over had, dat was op Martin, nietwaar?’

‘Pardon? Ja. Hoe weet u dat?’

‘Omdat ik weet wat de aanleiding was,’ zei Heidemann, en hij zocht de blik van de leraar, die al weer druk bezig was.

‘Met privéaangelegenheden kunnen we ons niet bezighouden. Wij hebben één doel, dat we allemaal dienen. Die persoonlijke animositeit zal meer en meer verdwijnen naarmate de gemeenschapsgeest sterker wordt.’

Er werd op de deur geklopt. De conciërge bracht een brief, die de jonge leraar haastig las.

‘Je moet ook overal tegelijk zijn,’ riep hij uit. Zijn woorden werden onmiddellijk onderstreept door een jongen die naar hem toe kwam, hem een plattegrond gaf en een vraag stelde, en hij knikte Heidemann stralend toe.

‘Hiernaast zitten drie mensen die ons helpen,’ zei hij, nadat hij de jongen aanwijzingen had gegeven en die haastig vertrokken was met het air van iemand met een belangrijke missie.

‘Zaterdag geven we een schoolconcert in de stadsgehoorzaal. We rekenen op een grote opbrengst. Kan ik u misschien twee kaartjes...?’ Hij hield Heidemann twee kaartjes voor.

Na een korte aarzeling nam hij ze aan en legde het geld op tafel. Wie het spel verloren heeft, moet betalen.

‘Neemt u me niet kwalijk dat ik zo lang beslag op uw tijd heb gelegd,’ zei hij en hij vertrok.

Toen hij op straat een paar stappen tegen de wind in had gelopen, voelde hij zich plotseling moe. Hij leunde even tegen een boom en had een paar minuten nodig om op adem te komen. Hij hield een taxi aan en gaf het adres van de kroeg op, dat Anna hem had gegeven. Ondanks de absurde afloop was zijn bezoek aan de school niet helemaal voor niets geweest. Hij had Martin gezien, wist dat praten met hem geen zin had en dat hij alleen met dwang van hogerhand iets bij hem zou kunnen bereiken.

Als de oom, die hij nu ging opzoeken, niet hielp, zou hij het hogerop zoeken, bij de politie, de rechter. Hij had vrienden, hij zou ze gebruiken, hij zou zonder scrupules alle middelen benutten om Martin onschadelijk te maken en Manja te beschermen. Hij keek naar de straat, waar de wind de bladeren doorheen joeg, haalde rustiger adem en verzamelde zijn krachten. Hij liet de taxi stoppen op de hoek van de straat en liep langzaam naar de kroeg. De stank van rottende bladeren ging over in de zurige lucht van verschaald bier en oude rook die in de gelagkamer hing. Het was er bijna leeg en het schuine herfstlicht weerspiegelde in de metalen voorwerpen op de toonbank. Verder was het er schemerig.

De waard keek Heidemann vol verwachting aan toen hij binnenkwam. Kleine nieuwsgierige ogen, een overdreven vriendelijk lachje op het ronde, vlezige gezicht. Heidemann ging in de donkerste hoek zitten en de waard kwam zelf zijn bestelling opnemen.

Toen hij terugkwam met de cognac, begon hij over het weer. Ja, het was fris vandaag en winderig, bevestigde Heidemann. Hij liet de man praten, over bierprijzen, over de zaken, de verschillen in omzet op zon- en feestdagen. De man praatte snel en vertrouwelijk, maar nam intussen de gast, die zich in kleding en uitstraling van zijn normale klanten onderscheidde, onderzoekend op.

‘Meneer komt niet uit deze buurt?’

‘Nee.’

Heidemann keek naar de mannen bij de tapkast die druk in gesprek waren.

‘Nee, ik ben hier gekomen om met u te praten...’ de waard monsterde zijn pak, en boog dichter naar hem toe. Geheime politie, dacht hij. Maar hij was niet snel overdonderd, hij had ervaring.

‘Waar gaat het over?’ vroeg hij zachtjes.

‘U hebt een neef die bij u inwoont?’ begon Heidemann.

‘Ja. Heeft hij iets uitgevoerd?’ vroeg de waard ongerust.

‘Hij heeft een klein meisje aangerand.’

De waard begon te schaterlachen.

‘Dat is me er eentje, die Martin, altijd achter de vrouwtjes aan. Hij hoeft maar een rok te zien of weg is-ie.’

‘Daar staan zware straffen op,’ zei Heidemann.

‘Heeft-ie haar vermoord?’ vroeg Hammelmann geschrokken. Het dikke gezicht werd een tintje bleker.

‘Nee, tot het ergste is het niet gekomen, maar...’

‘Nou dan,’ viel de ander hem in de rede, ‘waarom maakt u dan zo’n drukte!’

‘Het gaat om een kind.’ Heidemann hield met zijn blik de glimmende oogjes vast. Misschien kon hij de man aan zijn kant krijgen, misschien ging er achter het minzame gezicht van de waard wel een zekere goedmoedigheid schuil. Hij vernederde zich tot vleierij.

‘U hebt invloed op Martin. Zou u hem niet eens onder handen kunnen nemen, dat hij voortaan dat meisje met rust laat.’

‘Die laat zich niks zeggen,’ zei de waard, duidelijk gevleid. ‘Maar wat voor kind is het eigenlijk?’

‘Ze woont hier in de buurt. Ze is twaalf jaar en heet Manja.’

De mond tegenover hem viel open en het leek wel alsof de kin op het tafelblad zou vallen.

‘Die Poolse? En óf ik die ken! Nee, nou begin ik het te begrijpen! Haar moeder is een vet Joods varken, die kruipt bij elke kerel op schoot. De appel valt niet ver van de boom.’ Hij haalde adem; hij was even de kluts kwijt.

‘Dat is niet waar,’ antwoordde Heidemann. ‘Ik ken het kind.’

‘En voor zo eentje sturen ze u hiernaartoe? Dat de politie zich voor zoiets leent,’ en midden in de zin drong het tot hem door dat dat helemaal niet kon, en viel tegen de bedrieger uit: ‘Maar u bént helemaal niet van de politie!’

‘Dat heb ik ook nooit beweerd,’ zei Heidemann, die opeens begreep waarom de man hem zo bereidwillig te woord had gestaan.

‘En wie bent u dan, als ik vragen mag? Met welk recht houdt u mij op en hoort u mij uit?’

‘Ik ben de dokter van het meisje,’ zei Heidemann terwijl hij opstond, ‘en ik ben gekomen om u te waarschuwen.’

‘Laat u door die lui toch niks op de mouw spelden,’ riep de waard uit. ‘Ik ken dat zootje.’

Heidemann vertrok. Weer de straat, de wind en de opwaaiende bladeren. De zon brak even door en de laatste bladeren aan de dunne boompjes aan weerszijden van de straat glansden vuurrood. Hij kon naar huis gaan, lezen, uitrusten. Maar al te duidelijk, als de stations die een nachttrein aandoet, doemden de afzonderlijke etappes van zijn missie voor hem op, ingevuld in zijn kriskras lopende dienstregeling voor die dag. Hans Walter, rechter... Het stond hem bij dat die zich al jaren met jeugdcriminaliteit bezighield. In elk geval was het een ervaren jurist en een fatsoenlijke kerel. In geen jaren gezien. Als hij nog in de stad woonde, als hij in het telefoonboek stond. Als hij thuis was.

Een halfuur later stapte Heidemann door een lichte hal een nog lichtere kamer binnen. Het eerste dat opviel waren de grote ramen en de kale bomen tegen de herfstlucht, en toen pas zag Heidemann het vertrek zelf, de boeken, de tafel en zijn jeugdvriend. Hij zag het vertrouwde gezicht van zijn schoolvriendje, het serieuze gezicht van de studiegenoot, het smalle gezicht onder de stalen helm, en allemaal kwamen ze samen, maar toch weer anders, in het vreedzame ambtenaarsgezicht met een lorgnet en het door de terugwijkende haarlijn hoge voorhoofd, waardoor hij iets van een geleerde had gekregen. Het viel niet mee om het gesprek van het verleden terug te brengen op het nu. Ze zaten bij elkaar, dronken koffie. Heidemann kreeg verwijten dat hij zo lang was weggebleven, verklaringen waarom zijn vriend niet was getrouwd, en wat een ongelofelijk toeval het was dat hij hem thuis had getroffen, dat hij vandaag niet op de rechtbank was. Daarmee gaf hij Heidemann een opstapje.

Hij deed eenvoudig en duidelijk zijn verhaal. Walter luisterde zwijgend zonder hem te onderbreken.

‘Heeft hij het meisje verkracht?’ vroeg hij, toen Heidemann was uitgesproken.

‘Ik heb je al verteld dat ik haar niet heb onderzocht.’

‘Een of ander lichamelijk letsel?’

‘Ze zit vol schrammen en builen,’ zei Heidemann ongeduldig, ‘begrijp je me dan niet?’

‘Natuurlijk begrijp ik je. Als mens begrijp ik dat je niet hebt aangedrongen op een onderzoek, maar als jurist moet ik je zeggen dat je daardoor geen poot hebt om op te staan.’

‘Ik heb die knul gezien,’ viel Heidemann hem in de rede.

‘Zelfs een moordenaar kan pas gestraft worden als hij een moord heeft begaan.’

Heideman wendde zijn blik af van Walters gezicht. Dat zelfingenomen, tevreden lachje over zijn eigen repliek ergerde hem. Hij keek door het grote raam naar het zachte, bijna onverschillige neerdwarrelen van de herfstbladeren.

‘Wees toch verstandig, Ernst. Als het verhaal voor het gerecht komt, is toch het eerste wat er gebeurt dat een minder fijngevoelige dokter alsnog het onderzoek uitvoert dat jij niet hebt gedaan, en als er geen letsel aan het lichaam van het meisje valt te constateren...’ Hij haalde zijn schouders op en roerde in zijn koffie.

‘Ik ben bij je gekomen om je raad te vragen,’ zei Heidemann. Hij stond naast zijn vriend en keek hem aan. Het was dezelfde blik, dezelfde toon als dertig jaar geleden, toen Heidemann hem altijd de baas was en Walter tegen hem opkeek. Heidemann was degene die altijd de avontuurtjes op touw zette, waar de bedeesde en talentvolle Hans Walter liever niet dan wel aan had deelgenomen, maar waar hij zich ter wille van hem toch altijd weer blindelings en enthousiast instortte.

‘Er moet toch een manier zijn, met of zonder juridische spitsvondigheden. Ik heb je de jongen beschreven. Hij is laf, makkelijk te intimideren. Een dagvaarding zou misschien al voldoende zijn. Een verhoor zou hem niet alleen aan het praten brengen, maar ook bang maken, dan is het meisje voortaan tenminste veilig. Dat moet toch mogelijk zijn.’

‘We kunnen hem wel dagvaarden als je wilt,’ beloofde Walter, ‘en ik kan het waarschijnlijk wel zo inrichten dat ik die zaak dan krijg.’ Hij mompelde een paar namen. Heidemann zag weer het geanimeerde, ijverige gezicht van de gymnasiast.

‘Er zijn op het moment vier of vijf collega’s die zo’n zaak kunnen krijgen. De rechters komen om in het werk, zoals je weet.’ Laat hem maar gewichtig kijken en zijn voorhoofd fronsen, dacht Heidemann.

‘Ik kan je niet zeggen hoe dankbaar ik je ben!’

‘Ach, kom.’ Walter maakte een groot afwerend gebaar. ‘Ik zou eigenlijk jouw verklaring in het protocol moeten opnemen. Maar het is ook genoeg als ik voorlopig de namen voor mezelf noteer. Hoe heet de jongen?’

Heidemann dicteerde Martins naam en die van zijn oom. Walter noteerde ze in een leren boekje.

‘En het meisje?’

Weer spelde Heidemann de naam. Zijn blik rustte op de dikke vulpen tussen de vingers van zijn vriend. Hij begon te schrijven, maar stokte halverwege de naam. ‘Hmm,’ zei Walter.

‘Wat?’ vroeg Heidemann scherp.

‘Lastig. Een mens woont tenslotte niet op de maan. Als het uitkomt dat ik me interesseer voor een Jodin, kan me dat de kraag kosten. Er zitten heel wat lieden op mijn baantje te azen. Een aanleiding zou maar al te welkom zijn. Dat moet je toch begrijpen, Heidemann.’ Zijn ronde ogen achter de ronde brillenglazen keken naar het bleke, toornige gezicht, waarnaar hij als een kind moest opkijken, omdat hij zat en de ander stond. Heidemann begon langzaam de kamer op en neer te lopen en te praten. Niet tegen zijn vriend, maar zacht en snel; niet zozeer om te worden gehoord, maar om zijn hart te luchten.

‘De hele dag loop je tegen die watten op. Geen echte tegenstand. Maar watten! Het houdt geen stand, verzet zich niet. Je vecht alléén. Allemaal zijn ze het met je eens, allemaal begrijpen ze alles. Ik ken die geheime taal niet. Ik kan er niet aan meedoen.’

Hij richtte zijn blik op zijn verschrikte vriend, die nog steeds met de pen in zijn hand zat, en reageerde toen op zijn laatste opmerking.

‘Ja, ik begrijp het wel, Hans. Van jou, van ons. Ik begrijp dat laten gebeuren ook handelen is, net zo absoluut en met dezelfde verantwoordelijkheid. Ik begrijp ook dat dit geval in jouw ogen een kleinigheid is en dat ik geen recht heb om een offer van jou te verlangen en dat jij mij dwaas vindt, en dat ouderwetse leuzen zoals “gelijke rechten voor iedereen” en “de minimale basis van beschaving” niet meer gelden en niet meer na te leven zijn, maar ook dat je geen houvast meer hebt, geen enkel houvast, als je dat vaste principe van fundamenteel mensenrecht opgeeft. Neem me niet kwalijk dat ik je heb lastiggevallen,’ zei hij kalm. Hij pakte zijn hoed en stak Walter zijn hand toe. En opeens was het weer net als vroeger, die keer dat ze samen in zwembroek over een gammel bruggetje van boomstammetjes over een rivier liepen en Heidemann met datzelfde gezicht en dezelfde blik als nu zei: ‘Spring dan niet, als je geen zin hebt.’ En toen was Walter achter zijn vriend aan in het snel stromende, ijskoude water gesprongen.

‘Waarom wind je je zo op?’ vroeg Walter. ‘Beloofd is beloofd. Je hoort van me.’

Heidemann gaf hem een hand.

‘Bedankt, jongen, en wees maar niet boos!’ Zijn gezicht stond nu net als destijds, toen hij als jongen vol schaamte zijn vriend Hans Walter – die een slechte zwemmer was – uit de rivier de oever op had gesleept en zijn lichaam had gemasseerd totdat hij de ogen opsloeg. Walter bracht hem naar de deur.

‘Je bent ook niets veranderd, zei hij. ‘Je trekt je de dingen nog altijd zo aan. Daar bereik je niets mee, jongen.’

Walter bedacht dat hij het tenminste verder had gebracht dan zijn getalenteerde vriend, die nu, op zijn veertigste, niets had, geen positie, geen zekerheid en een gezondheid die duidelijk te wensen overliet; een al te menselijke en begrijpelijke compensatie voor de belofte die hem net was opgedrongen. Hij klopte Heidemann op zijn schouder.

‘Je moet een beetje meer afstand nemen, jongen, anders hou je het echt niet vol. Ik zit elk vrij moment in mijn boeken, met de telefoon en radio uit. Dat is mijn eiland,’ zei hij, terwijl zijn blik liefdevol en met een zelfingenomen glimlachje langs de boekenplanken gleed.

De lederen en goud-op-snee banden glansden in het late zonlicht.

‘De buitenwereld is immers altijd een verschrikking geweest. Een beetje meer of minder maakt toch niet uit.’

Heidemann keek naar de kale bomen achter het raam, die onheilspellend afstaken tegen de avondlucht.

‘Voor mij is er geen eiland,’ zei hij rustig. ‘Het water staat me altijd en overal tot de lippen.’

‘Bel me overmorgen voor negen uur,’ zei Walter snel, maar meteen en bijna zonder zijn eigen toedoen, kwam er een andere zin achteraan: ‘Ik zal je zelf wel op de hoogte stellen. Je weet dat je van me op me aan kunt.’

Hij liet Heidemann uit.

Heidemann liep langzaam door de natte straten, waarover de schemer van de herfstnamiddag viel. Hij overdacht het twijfelachtige resultaat van deze dag met ironie. Er waaide een nat blad langs zijn wang en opeens kwam het beeld weer boven van de man die hij die ochtend had gezien, hoe hij telkens opnieuw de stoep voor zijn huis veegde, die onophoudelijk opnieuw bedekt raakte met vallende bladeren, en hij bedacht dat hij net zo bezig was als die man: een herfstige straat vegen, die ondanks al zijn inspanningen telkens weer vol waait met dorre bladeren.

Het spoor van de slak

‘Er is een vriend voor u aan de deur,’ zei het dienstmeisje tegen Franz, die net zijn soep op het nachtkastje naast zijn bed zette.

‘Laat de jongeheer maar binnen,’ beval Frieda en ze legde haar handwerkje weg. In deze gelukkige dagen was Frieda begonnen met borduren – een symbool van vrije tijd en luxe. Ze maakte een afdekkleedje voor de piano terwijl ze aan het bed van de genezende jongen zat. Het waren goede dagen, omdat Franz haar niet alleen om zich heen duldde, maar ook naar haar vroeg, en omdat ze met appelmoes en een geklopt eitje deel had aan zijn leven. Gelukkige dagen, omdat niemand schreeuwde, en Meissner als hij thuiskwam rustig bij het bed van de jongen ging zitten.

‘Wie zou het zijn?’ vroeg Frieda.

‘Heini misschien.’

De jongen zat rechtop in bed, de punten van het kussen stonden rechts en links van zijn smal geworden gezicht, als grote witte flaporen. Hij was niet blij met bezoek, want dit bed in de hoek van beschermende muren, waarin hij nu een week had vertoefd, was een afgescheiden wereld, waar niets van hem gevraagd of verwacht werd. De dagen waren heel lang en hulden hem in. De enige afleiding waren de liefdevol bereide maaltijden, die hij met belangstelling verwachtte. De dagen begonnen ermee dat zijn moeder een blaadje van de kalender met de foxterriërkop afscheurde en eindigden met een bezoek van zijn vader, die verzoenend het ene na het andere blad uit zijn vorige leven scheurde. Maar dat was, omdat het allemaal zo lang geleden leek, net zoiets als het zachte lostrekken van de blaadjes van de kalender met de hondenkop. Alleen vandaag was er iets gebeurd wat dit rustige ziek zijn verstoorde, en dit aangekondigde bezoek zou weleens een tweede verstoring van buitenaf kunnen zijn.

‘Ik zal je maar met je vriend alleen laten,’ zei Frieda. ‘Ik wil alleen je bed nog even fatsoeneren... het ziet er zo slordig uit.’

Ze boog zich over hem heen om het kussen op te schudden. Maar de jongen weerde haar af met onverwachte heftigheid.

‘Nee, niet doen!’

Frieda, geschrokken van de blos op zijn gezicht en zijn onverklaarbare uitbarsting, hield meteen op.

‘Zoals je wilt,’ zei ze inschikkelijk en ze nam zich voor om later nog even zijn temperatuur op te nemen.

Op dat moment werd er geklopt en stond Martin in de deuropening. Hij groette en deed een stap terug om Frieda door te laten.

Franz staarde hem ontzet aan. Het liefst had hij zijn moeder weer teruggeroepen, maar hij schaamde zich voor haar en voor Martin.

De bezoeker kwam langzaam naar zijn bed toe en gaf hem een hand. ‘En, hoe staat het ermee?’

‘Goed, dank je,’ zei Franz zachtjes. Zijn hart sloeg als een vis onder het mes.

‘Ik wilde eens even kijken hoe het met je was,’ zei Martin liefjes.

‘Aardig van je.’

Ze waren beiden verlegen met de situatie.

‘Wanneer mag je weer op?’ vroeg Martin, met zijn handen op de messingen stang aan het voeteneinde.

‘Weet ik niet. Nog lang niet.’

‘Als je weer beter bent, neem ik je wel in bescherming,’ zei Martin.

‘We gaan verhuizen en dan kom ik op een andere school.’

‘Wanneer?’

‘Met Kerst.’

‘Dat duurt nog lang,’ besloot Martin, ‘dan kan er nog van alles gebeuren.’ Hij zweeg even om zijn woorden door te laten dringen. ‘Ik zal niet alleen op school op je passen, maar ook tijdens de uitstapjes.’

Franz sloot even zijn ogen, die zwaar werden. In zijn koortsdromen had hij Martin talloze keren aan het voeteneinde van zijn bed zien staan, waar hij nu stond. Misschien was hij weg als hij zijn ogen weer opendeed. Maar nee, hij stond er nog.

‘Daar verwacht ik natuurlijk wel een kleine tegenprestatie voor.’ Op die zin had Franz gewacht sinds Martin was binnengekomen.

‘Wat dan?’ vroeg hij schor.

‘Dat je niks zegt over die kleine Jodin, ook niet dat ik met haar gewandeld heb.’

‘Nee.’

‘Wat, nee?’

‘Ik bedoel, ik zal niks zeggen.’

‘Wie je er ook naar vraagt. Erewoord?’

‘Erewoord!’

Daarmee was het doel van het bezoek eigenlijk bereikt en had Martin kunnen gaan. Maar hij wilde nog meer zekerheid dat Franz zijn mond niet voorbij zou praten.

‘Weet je vader dat je hen ziet?’ vroeg hij.

‘Ik zie hen niet meer.’

‘En ik maar denken dat ze Poolse was. Intussen ben ik heel wat meer te weten gekomen. Ik ben nog liever dood en begraven,’ zei hij. ‘Wist jij eigenlijk al die tijd dat ze een Poolse Jodin is?’ vroeg hij langzaam.

‘Ik zie hen niet meer,’ riep Franz.

‘Het is al goed,’ suste Martin. ‘Ik zal je nog wel met heel andere meisjes in contact brengen. Of heb je soms je mond al voorbij gepraat?’

‘Nee, ik heb niks gezegd.’

Martin keek naar Franz, die zijn hoofd in het kussen drukte. Die zag er niet naar uit dat hij nog gevaarlijk kon worden.

‘Nou, dan maar beterschap,’ zei Martin, ‘en als je weer beter bent, zorg ik voor je.’

Franz draaide zijn gezicht naar de muur, terwijl Martin de deur dichtdeed. Hij hoorde hem op de gang met zijn moeder praten. Toen kwam Frieda binnen en liep, omdat hij zich niet verroerde, op haar tenen naar het bed. Aan het trillen van zijn oogleden zag ze dat hij niet sliep.

‘Ben je moe na het bezoek?’ vroeg ze. ‘Al bijna een man, die vriend van je.’ Hoewel ze dolgraag meer wilde weten, drong ze niet verder aan.

‘Ga dan maar lekker slapen,’ zei ze zachtjes. ‘Ik wil alleen nog even je kussen...’

Maar toen dat woord viel en Frieda haar handen uitstrekte, schreeuwde Franz opnieuw: ‘Laat dat, dat zei ik toch!’

‘Maar waarom dan niet?’

‘Niet doen, ik wíl het niet.’ Zijn stem was hoog en opgewonden, zijn verzwakte lichaam trilde.

‘Nou, dan niet. Ga jij maar rustig liggen.’

Ze ging bij het raam zitten, vouwde haar borduurwerkje open en begon bij het afnemende daglicht te borduren. De jongen heeft weer koorts, dacht ze. Een half aspirientje in zijn thee en iets heel lichts als avondeten. Net als Franz zelf wilde ze eigenlijk graag dat hij nog een poosje ziek zou blijven, zodat ze hem nog even bij zich kon houden. Hij lag nu heel stil en leek te slapen. Hij heeft Antons dikke bloed, dacht ze. En terwijl ze een gele meeldraad in de bloem borduurde, nam ze zich voor hem griesmeelpap als avondeten te geven. Dat kalmeerde. Niet met chocoladesaus, dat stopte.

Franz lag roerloos. In zijn rechterhand, onder het kussen, hield hij een verkreukeld briefje, dat Manja hem die ochtend had gestuurd. Ze zou hem graag komen opzoeken, maar dat had hij misschien liever niet, vanwege zijn vader. Ze was blij dat hij gauw weer bij de muur zou komen. Franz beet zijn lippen op elkaar, zodat mijn moeder hem niet zou horen huilen.

Wat slaapt hij goed, dacht Frieda. Kinderen hebben geen zorgen. En ze besefte verwonderd dat zij nu eigenlijk ook geen zorgen meer had. Alleen dat Meissner steeds nog hogerop wilde. Nu weer verhuizen naar een groter huis in een betere buurt. Frieda moest denken aan het sprookje van de visser Piggelmee en zijn vrouw en ze zag zichzelf soms vol angst weer in een pot wonen terwijl de gouden vis vertoornd wegzwom.

==

Anton Meissners bureau is niet zomaar de grote schrijftafel van een ambtenaar, met een telefoon, een inktpot en een stapel dossiers. Het is zwart en groot als een slagveld, en de pen die op de inktpot ligt, heeft de vorm van een zwaard. Als Meissner een ‘M’ onder de stukken zet die ter ondertekening voor hem zijn klaargelegd, krabbelt hij die niet snel en gedachteloos neer. Hij leest eerst zorgvuldig het hele stuk door, dan aarzelt hij een paar tellen, zoals een koning die een doodsvonnis moet tekenen, tot de pen in zijn hand zwaar wordt van het gewicht van de beslissing. Dan pas, en met de last van een groot verantwoordelijkheidsgevoel, zet hij met vaste hand zijn ‘M’ onder het stuk.

Vanuit dit wit gesausde, ordelijke, vierkante vertrek lopen draden door het gebouw en door de stad. Het houdt het midden tussen een fijn spinnenweb en een moderne telefooncentrale. Als ergens aan de rand van het net een voet verward raakt, trillen de zorgvuldig verweven draden in het midden, en dan, langzaam en zonder haast, zet Meissner zich in beweging. Maar – en dat is het grote verschil – hij beweegt niet zelf, hij stort zich niet op de prooi om die in te spinnen. Hij stuurt vanuit de centrale zijn bevelen aan de kleinere pionnen, die ze doorgeven aan de nog kleinere en de allerkleinste voeren het bevel vervolgens uit. De tijd dat Anton Meissner een van degenen was die zelf de bevelen opvolgde, ligt ver achter hem; de tijd dat hij vol woede en haat zelf gewelddaden uitvoerde, ligt ver achter hem. Nu volstaan een druk op het belletje, een paar woorden in de telefoon, een losse opmerking, zonder enige inspanning – en een apparaat, delicaat en machtig als een microfoon, versterkt, geeft door, voert uit.

Er staat een kast. Een bijzonder soort kast, die als een boekenkast in vakken is verdeeld, alleen hebben de vakken een houten deurtje, zodat elk vak afzonderlijk kan worden afgesloten als een lade. Anton Meissner heeft net het deel geopend waarin de ordners met de letter ‘H’ netjes op een rij liggen. Hartung. Dat is een map die zo vol is, dat de metalen klem nauwelijks het uitpuilende materiaal kan bevatten. Bijna dagelijks komen er nieuwe, kostbare bladen bij.

Het net is zo ingenieus gespannen dat er soms ook onverwachte vangsten zijn. Wie had kunnen denken dat ergens in een kazerne in een andere stad een man onder druk van de omstandigheden onder andere bekent dat hij jarenlang grote sommen geld van Hartung heeft ontvangen en dat hij in ruil daarvoor met het stempel van de regeringscommissie de wapens sanctioneerde die uit Hartungs fabrieken kwamen? Het blad met deze verklaring is vastgeniet aan een rapport van een commissie over een ongeval met een vliegtuig dat een paar weken geleden brandend is neergestort. Het werpt een nieuw, helder licht op dingen die al lang geleden zijn gebeurd. En dan zijn er nog de recente zwendelaffaires met het buitenland.

De map is zwaar en wordt steeds zwaarder en dikker, als een levend organisme. Meissner zet hem behoedzaam terug en pakt een andere, die in dezelfde rij staat.

Heidemann. Die is lang niet zo dik als die van Hartung. Maar door een gesprek dat hij zojuist heeft gevoerd, is er onverwachts het een en ander bijgekomen. Zo zie je maar weer dat het wordt beloond als je een oude kameraad niet wegstuurt. Hammelmanns bezoek was heel nuttig, in meerdere opzichten. Heidemann, over wiens ontslag uit het ziekenhuis de map een uitvoerig verslag bevat, heeft uit die andere map een grote cheque ontvangen. Vandaar zijn Joodse sympathieën.

Interessante verhaaltjes. Meissner slaat het blad om, maakt het los en niet het nieuwe eraan vast. Onder het voorwendsel dat hij van de politie was het vertrouwen van een burger winnen; intimidatie door lasterlijke aantijgingen en misschien – dat moet nog worden nagetrokken – poging tot omkoping van een ambtenaar. Meissner is niet ontevreden als hij het vak in de kast weer afsluit.

Hij kan het zich permitteren te wachten. Te wachten tot de dingen rijpen, als vruchten in de herfst, die uit hun huls springen of vanzelf van de boom vallen. En Meissner hoeft alleen maar zijn manden klaar te zetten om de zoete oogst binnen te halen.

==

De gang van de districtsrechtbank was smal en had twee ramen. Door het ene kon je een binnenplaats zien en de muren aan de overkant met ramen, door het andere helemaal niets, omdat het een blind raam was.

Heidemann wachtte al een halfuur en luisterde naar de stemmen uit de zaal, waarop de naam van zijn vriend, Hans Walter, stond. Hij zou wel geroepen worden als ze hem nodig hadden – kennelijk hadden ze hem nog niet nodig. Heidemann had alle tijd om het verloop van de bespreking te volgen, als een weegschaal met op de ene schaal de stem van Hans Walter en op de andere die van Martin en zijn oom, de kroegbaas Hammelmann.

Als eerste, zacht en bedachtzaam, de ambtelijke stem van zijn vriend, de woorden gefilterd door de deur en toch zo duidelijk alsof je elk woord zou kunnen verstaan. Maar dat was niet zo. Iemand schraapte zijn keel, stilte, en weer zinnen, als een monotone toonladder. Misschien dempte de deur het geluid en klonk het binnen heel anders?

Nee, het lag niet aan de deur. De andere stem klonk scherp en hard en ook de tweede klonk duidelijk, schor en heftig. Je kon woordelijk raden wat er werd gezegd. De schaal met Walters stem, ijl en zacht, zakte steeds lager.

Langs het blinde raam gleed de schaduw van een vogel. Heidemann keek op de klok. Over een halfuur moest hij een ziekenbezoek afleggen in een ander deel van de stad. Hij keek rond of de kleine bediende die hem hiernaartoe gebracht had in de buurt was. Niets dan de lege gang, die blijkbaar nergens heen leidde, alleen maar twee deuren verbond en dan ophield. Brug zonder oever. Walters stem was als water dat wegloopt in het zand. Alleen de twee anderen spraken nog.

Plotseling ging de deur open en heel onverwachts, want ze waren aan de andere kant het vertrek binnengegaan, stapten Martin en Hammelmann de gang op.

Heidemann, die erop gerekend had dat hij zou worden binnengeroepen, maar hen liever niet onnodig wilde ontmoeten, maakte een onhandige beweging, alsof hij achteruitdeinsde, wat de schijn gaf van iemand die betrapt wordt bij het afluisteren.

Martin deed een stap terug. Hammelmann lichtte nonchalant zijn hoed.

‘Zo, dus de dokter is hier ook. U doet de moeite voor niets. Ik heb vandaag het arme slachtoffer nog gezien, zo vrolijk als wat. U kunt uw hooggewaardeerde protectie beter aan iemand anders schenken.’

‘De zaak is nog niet afgelopen,’ zei Heidemann kalm. Hij legde een hand op de knop van Walters deur.

‘U vergist zich, dokter. Hij is wel degelijk afgelopen. In elk geval voor mijn neef. Maar voor u misschien nog niet. Ik vermoed dat ik binnenkort wel weer het genoegen zal hebben.’

Hij trok Martin mee, die Heidemann de hele tijd zwijgend en vijandig had aangekeken.

Heidemann ging de zaal binnen. Walter zat stil bij het raam, alsof hij met opzet zijn tafel naar de verste hoek van het vertrek had geschoven. Hij verroerde zich niet toen Heidemann naar hem toe liep. De voetstappen knerpten geërgerd over het parket. Walter keek op. De ronde ogen achter de brillenglazen keken Heidemann droevig aan.

‘Er was geen aanleiding om je binnen te roepen.’

‘Waarom niet?’

‘De hele zaak is absurd. Ik was er van meet af aan op tegen. Je moet altijd je intuïtie volgen.’

Heidemann antwoordde niet en wachtte af.

‘Is het waar dat jij uit het ziekenhuis bent weggejaagd?’

‘Niet echt,’ zei Heidemann. ‘Ik ben zelf weggegaan. Maar waarschijnlijk hadden ze me anders wel gevraagd om op te stappen. Ben je van plan me nu een privé-verhoor af te nemen?’

‘Ik ben niet in de stemming voor spitsvondigheden,’ zei Walter geërgerd.

‘Wil je me niet vertellen wat er nu precies gebeurd is?’ vroeg Heidemann, terwijl hij een hand op de arm van zijn sombere vriend legde, die opeens zo afstandelijk deed.

‘Het gezin staat slecht bekend. De moeder is een pathologische alcoholiste en leeft van de mannen. Jij bent altijd al een idealist geweest.’

‘Betekent dat,’ vroeg Heidemann zachtjes, vlak bij Walters gezicht, ‘dat ik niet meer op je hulp kan rekenen?’

‘Kom met getuigen,’ klaagde Walter. ‘Zo is het hopeloos.’ En met gedempte stem voegde hij toe: ‘Hij kent Meissner.’

Heidemann klemde de lippen op elkaar. Hij dacht even aan Hammelmanns laatste woorden, die opeens betekenis kregen. Even had hij zin om met zijn vuist op tafel te slaan of als een gek te gaan lachen. Toen, zelf deemoedig geworden door zijn superioriteit, en zoals altijd vol walging van de nare bijsmaak van het beter zijn, hernam hij zich. Een spiegel, die nooit zijn eigen gezicht had gehad, kaatste de tronie terug die in zijn binnenste had gekeken. Op dit moment, waarop de ander zich volledig had losgemaakt van de banden van hun jeugd, herinnerde Heidemann zich Walters nederige volgzaamheid, die altijd in zijn eigen nadeel was uitgepakt. Zonder hem nog met een antwoord te beschamen, ging Heidemann zwijgend de kamer uit.

==

Hanna nam in de hal afscheid van de moeders van haar leerlingen, die gekomen waren voor het pianoconcert van hun kinderen en nu met hen weer vertrokken. Twee uur afgrijselijk gehamer en gepingel en tot slot tien minuten ademloze spanning.

Even later waren alle handen gedrukt, alle frasen beantwoord, en was het opeens heel stil en leeg in de hal, er hingen alleen nog hun drie eigen jassen en die van de drie kinderen die er nog waren: Harry, Karl en Manja. Ze hoorde hun stemmen in de huiskamer. Ze ging niet naar ze toe, maar liep door de gang naar Heidemanns werkkamer.

Hij zat op de tafel omdat alle stoelen in huis voor het leerlingenconcert naar de muziekkamer waren gebracht.

‘Klaar?’ vroeg hij. Ze knikte.

Hanna liep naar hem toe en pakte werktuigelijk het boek waarin hij had zitten lezen. ‘Heb je Manja horen spelen?’

‘Ja, dat was ongelofelijk. Dat concert was een geweldig idee van je. Het heeft haar afgeleid. Misschien wel over de shock heen geholpen.’

Hanna schudde heftig haar hoofd. ‘Jij hebt haar alleen maar gehoord en dan nog van zo ver af. Als je haar gezien had, hoe ze aan de piano zat... Zo kon ze alleen maar spelen omdat er iets in haar vernield is. Zo speelt een kind niet. Zo rijp, zo vertwijfeld. Terwijl ik daar tussen al die onnozele moeders zat, voelde ik even hoe ze geleden heeft, en het hart klopte me in de keel. Ze was lijkbleek, en na afloop moest Heini haar een glas water brengen.’

Hanna was naast hem op de tafel gaan zitten.

‘Ik zou haar graag bij ons willen nemen en met de kinderen weggaan. Over Heini ben ik ook niet gerust de laatste tijd – en over mijn man helemáál niet. Naar Zwitserland. Wat zou je daarvan zeggen?’

‘En je lessen dan, en mijn patiënten?’

‘Ik loop er al over te piekeren of we dat niet op de een of andere manier kunnen regelen.’

Ze legde haar hoofd op zijn schouder en vroeg: ‘Hoe was het vandaag bij Meissner? Spaar me alsjeblieft niet. Dat is het allerergste.’

‘Ik ben aangeklaagd wegens laster.’

‘Nee,’ zei Hanna zacht.

‘Maar Hammelmann is bereid de aanklacht in te trekken als ik schriftelijk mijn verontschuldigingen aanbied aan zijn neef.’

‘En Walter?’ vroeg Hanna.

‘Hans Walter is overgeplaatst en voorlopig uit zijn ambt ontzet.’

Hanna’s tong voelde loodzwaar. Ze moest slikken voordat ze kon vragen: ‘En wat nu?’

‘Tja, ik kan een aanklacht indienen en een proces voeren. Dan zouden ze Manja kwellen met een onderzoek. Mijn enige getuige zou Franz Meissner zijn. Als ik Manja’s moeder liet oproepen, zou het er alleen maar minder op worden. Anna Müller, die Manja die nacht heeft gezien, kan om andere redenen niet worden verhoord. Zelfs al zou ik haar dat willen aandoen, dan zou ze geen geloofwaardige getuige zijn. We hebben gezien welke kansen zelfs een fatsoenlijk rechter heeft.’

‘Weet je hoe dit allemaal is?’ vroeg Hanna, na een korte stilte, terwijl ze naar de grond keek. ‘Het komt in veel sprookjes voor: je komt terug, je denkt dat je een nacht geslapen hebt, en het waren honderd jaar. Dezelfde stad, dezelfde straten, maar je bent er vreemd, je hoort er niet meer thuis. Waar zijn al de mensen die zijn als wij?’ vroeg ze heftig.

‘Met stomheid geslagen, Hannalief. Verlamd, overschreeuwd door de anderen. En er zijn stellig ook nog duizenden dwazen zoals ik, die bespottelijke veldtochten ondernemen. Arme Walter, hij is zo ongeschikt om voor zondebok te spelen.’

Hanna streelde zijn hand.

‘Dat is waar, wat je zei over met stomheid geslagen,’ zei ze. ‘Onze Heini ook; weet jij wat er met hem is?’

‘Hij is met zijn eigen veldtocht bezig,’ antwoordde Heidemann, ‘en Manja met de hare en Karli met de zijne. Het rare is dat je elkaar niet kunt helpen. En als je het probeert...’ Hij zweeg en haalde zijn schouders op. Hanna maakte de zin met hem in gedachten af. Heidemann pakte haar hand en legde die tegen zijn wang.

‘Bij ons bestaat er nog zoiets als een wonder,’ zei hij met een glimlach. ‘Opeens voeren de stommen een heel goed gesprek.’

‘Ga alsjeblieft door met je voor-de-mal-houderij, het is zo heerlijk.’

‘Maar het is waar,’ zei hij. ‘Dit is ook waar.’

==

In de muziekkamer hadden Heini, Harry en Karli de stoelen weer op hun plaats gezet en stonden nog een beetje bedremmeld en ernstig om de piano heen. Het lampje boven de muziekstandaard was nog aan en Manja zat stil op de pianokruk.

Karli was de eerste die iets zei, terwijl hij ongeduldig zijn vinger tussen zijn hals en de gesteven boord stak die zijn moeder hem had omgedaan. Als die vreselijke spanning vanwege morgen er niet was geweest – Karli durfde het niet tot het eind toe uit te denken, laat staan er met iemand over te praten – dan zou hij die stomme bourgeois boord nooit gedragen hebben.

‘Je bent niet één keer blijven hangen en zo snel en niet één keer fout.’

Het stralende glimlachje dat over Manja’s gezicht gleed, hadden ze in geen dagen gezien.

‘Dat gaat helemaal vanzelf, Karli, je legt de vingers maar op de toetsen en dan gaan ze vanzelf.’

‘Nou, bij mij anders niet,’ zei Karli en hij voegde onverwachts toe: ‘Nou moet ik weg.’

‘Gaan we dan niet samen?’ vroeg Manja.

‘Nee,’ antwoordde hij bruusk. ‘Ik moet nog iemand spreken.’

Manja keek hem aan, wendde haar hoofd af en zweeg.

Er viel een ongemakkelijke stilte, die Harry opvulde met de onhandige vraag: ‘Was Franz eigenlijk niet uitgenodigd?’

‘Hij is waarschijnlijk nog niet beter,’ antwoordde Heini snel. Hij had een muziekboek in zijn hand en keek eroverheen naar Manja’s gebogen hoofd.

‘Natuurlijk is hij weer beter,’ zei Karli. Hij gaf net Heini een hand ten afscheid, maar merkte niet dat die hem een teken probeerde te geven met een blik. Hij had andere dingen aan zijn hoofd.

Hij ging naar Manja. Bijna had hij haar iets toegefluisterd, om haar ondanks al zijn voornemens toch iets te verklappen van zijn plan, maar ze keek hem nauwelijks aan en trok haar hand terug. Goed dan, als ze niet wilde, dan maar niet. Hij vertrok met een korte groet. De buitendeur viel hard dicht.

Harry begon weer over het concert, maar Manja ging er niet op in.

‘Ik heb Franz vandaag gezien,’ zei ze. ‘Hij zat op een vrachtauto. Hij keek de andere kant op.’

‘Hij zag jou vast niet,’ riep Heini.

‘Jawel, hij heeft me wel gezien. Ik wuifde naar hem en toen draaide hij zich om,’ zei Manja zachtjes.

In de hoeken van de kamer loerde alles wat ze voor Manja wilden verbergen. Al het gefluister, gestook, gesis tijdens de oefeningen, dat ophield als zij eraan kwamen. Of, heel brutaal, gewoon waar ze bij waren en onomwonden tot hen gericht, telkens weer toespelingen, steeds duidelijker, totdat het beledigingen werden. Het kwam overal en nergens vandaan. Geen dag of er zat wel een of ander briefje in hun tas met een tekening, een zinnetje. Elke Duitse jongen en elk Duits meisje werd opgeroepen aan bepaalde schandelijke misdaden een einde te maken. Gemene, geheimzinnige zinnen, zwaar, giftig, onduidelijk. De karikatuur van een meisje met een dunne nek en een grote neus, en eronder een variatie op het liedje van ‘Ein Männlein im Walde’:

==

Zeg, wie is dat meisje toch,

dat nooit alleen loopt in het bos,

al met haar lange kromme neus

==

Heini had een paar nummers van het krantje verscheurd. Harry had op de vraag of hij dat meisje kende, hoogmoedig ‘nee’ geantwoord, en tegelijk zichzelf en Manja verdedigd. Het krantje werd verkocht en systematisch op de scholen uitgedeeld. Wanneer zou het bij Manja op de bank liggen?

Heini keek naar haar. Haar handen lagen heel wit op de zwarte rand van de dichte piano en ze zat ernaar te kijken alsof ze er niet zeker van was of ze zo meteen nog wel van haar zouden zijn en ze elk moment door iemand konden worden meegenomen.

Hanna kwam de kamer binnen toen Manja net opstond om weg te gaan. Ze zei dat ze zo blij en trots was, maar er hing een sfeer in de kamer die overal een domper op zette en alles naar beneden haalde. Harry nam stuntelig afscheid. Heini’s gezicht, waarvan ze maar een stukje kon zien, leek onrustig en gespannen.

‘Ik moet Manja thuisbrengen.’

‘Nee, Heini,’ riep Manja, ‘je hoeft me niet thuis te brengen.’

‘Ik loop wel een eindje met haar mee,’ zei Harry hakkelend, ‘alleen ik moet verder met de tram omdat mijn vader...’

‘Ik heb niemand nodig,’ riep Manja. Ze duwde de jongens opzij en liep naar de deur.

Harry en Heini volgden haar.

Op de verlichte straat liep Manja zo snel alsof ze de jongens links en rechts van haar wilde inhalen. Harry legde omstandig uit waarom hij vroeg thuis moest zijn. Hij keek steeds om onder het praten en nam haastig afscheid bij zijn halte.

‘Je hebt echt prachtig gespeeld, Manja.’ Toen sprong hij in de tram, nog voordat die stilstond en zwaaide vanaf de treeplank met zijn pet totdat de vrienden uit het zicht waren.

De beide anderen keken voor zich uit naar de spiegelende lichten. De hele avond had Heini ernaar verlangd met Manja alleen te zijn, maar het vele dat hij voor haar verzweeg stond tussen hen in, zodat ze niet vertrouwelijk konden praten zoals anders. Ze sloegen af van de hoofdstraat, een stiller straatje in.

‘Als ik kunstenares word, hoeft er niemand met me te trouwen,’ zei Manja onverwachts.

‘Je weet toch dat je mijn vrouw wordt.’

‘Dat kan toch helemaal niet, Heini,’ zei ze. ‘Er komt een wet tegen... hoe heet het ook al weer?’

‘Rassenschande,’ zei Heini minachtend. ‘Volgens mijn vader is dat allemaal gezwets.’

‘Maar als we kinderen krijgen, hebben die kromme benen en zijn ze idioot,’ antwoordde ze zachtjes. ‘Ik ben van een...’ ze aarzelde even en zei toen op een toon alsof ze een gedicht opzei, met de eerbied die de reeks plechtige woorden haar inboezemde: ‘van een voor-Aziatisch-oriëntaals, Oost-Baltisch, Midden-Aziatisch, Noord-chamitisch mengras van Afrikaanse stammen.’

Heini moest lachen, maar Manja bleef serieus: ‘Echt Heini, het staat in de boeken en iedereen zegt het.

‘Niet iedereen,’ weerlegde Heini. ‘En mij zal het worst zijn wat voor bastaard je bent. Als ik niet met jou kan trouwen, trouw ik helemaal niet.’

Manja aarzelde. ‘Ik wil echt wel, maar ik wil niet graag jouw bloed vergiftigen.’

‘Manja, kun je niet ophouden met die onzin?’ riep Heini.

‘Heel graag,’ antwoordde ze met een zucht van verlichting. Haar stem klonk meteen anders en werd weer levendig en sterk.

‘Soms wou ik wel dat ik helemaal boven alles uit kon klimmen en overal boven kon gaan zitten als een mus op een telegraafdraad.’

‘Manja, zei je dat nou allemaal voor de grap net?’

‘Nee,’ zei Manja. Ze bleef even staan.

‘Soms als ik ’s avonds in bed lig, dan houd ik mezelf helemaal stijf en stil als een pop en dan vliegt er iets uit me. Dan zit ik op een ster en het is licht en alles is heel ver weg, net als wanneer je aan de verkeerde kant door een toneelkijker kijkt. Dit kan ik alleen aan jou vertellen.’ Ze staken de rijweg over en naderden de bakkerswinkel op de hoek, waar ze moesten afslaan om Manja’s straatje in te gaan.

‘Mijn vader zegt dat de tijd ziek is,’ zei Heini. ‘De geschiedenis gaat in golven, niet in een rechte lijn.’

Op dat moment gebeurde er van alles tegelijk. Het raam boven de bakkerswinkel werd opengeschoven, twee hoofden doken op, iemand riep iets, iemand giechelde, iemand lachte. Een rot ei vloog rakelings langs Manja’s hoofd en viel stuk op de grond. De vieze zwavelstank sloeg in hun neus. Het wijsje van ‘Ein Männlein im Walde’, de tekst, door gelach onderbroken, toen stilte. Heini had Manja’s hand gegrepen. Nu liet hij haar los en bukte zich om een steen te pakken om tegen het raam te gooien, waar juist het licht uitging.

‘Ik zal ze leren!’ riep hij. ‘Nu is het genoeg!’ Hij beefde over zijn hele lichaam. Manja was kalm. Ze trok hem weg.

‘Dat zijn de Thiels bij mij uit de klas, zei ze. ‘Die kunnen me niet uitstaan. Wind je toch niet zo op.’

‘Lafaards,’ riep Heini, ‘kom naar buiten als je durft.’

Er gebeurde niets. Manja trok hem heel zacht mee.

‘Ik beloof je dat er een eind aan komt,’ zei Heini. Een gedachte, koud en hard als een steen, vatte bij hem post, en maakte hem in een klap rustig.

‘Vroeger durfden ze niet; nu wel, dat is alles,’ zei Manja.

Heini liep somber en met gebogen hoofd naast haar.

‘Mij kan het niks schelen,’ riep Manja stampvoetend en gooide haar haar achterover. ‘En nu helemaal niet. Ik kan met jou op een ster gaan zitten en mijn voeten laten bengelen.’

‘Ja,’ riep Heini. Haar overmoedigheid sloeg als een vlam op hem over. Onder de vlam brandde heet en hard de gedachte die zich van hem meester had gemaakt.

‘Waar zit jij? Ik zit op de staart van de Grote Beer.’

‘En ik op de rug van de Kleine Beer. Hij is lui en wil niet lopen, hij likt aan de Melkweg.’

‘Dat kan niet!’ riep Heini. ‘Dan moet hij een tong hebben die drie keer zo lang is als de evenaar.’

‘Dat heeft-ie ook,’ zei Manja, ‘mijn beer.’ Opeens sloeg haar stemming weer om en werd ze stil.

‘Weet je, met jou kan ik gewoon op straat lopen als ze rotte eieren gooien, alleen met jou, Heini.’

‘Dat is niet waar, Manja. Harry heeft het heel moeilijk. Hij is niet dapper, maar hij is je vriend.’

‘Hij zei tegen mij dat hij een schoolariër is,’ onderbrak ze hem.

‘Dat is gezwets,’ troostte hij. ‘Dat weet je toch.’

‘En Karli? Waarom wilde hij niet met ons meelopen?’

‘Niet omdat...’ hij hield verschrikt op. Bijna had hij gezegd wat ze de hele avond met zoveel moeite voor haar hadden verzwegen.

Ze liepen langs de lantaarn die een paar meter voor Manja’s huis stond. Ze zag dat hij een kleur als vuur had gekregen en raakte even met haar vinger zijn wang aan. Daar was weer het lachje in haar stem, dat zelfs voor wie haar heel goed kende, altijd onverwachts kwam.

‘Vind jij dat ik erop lijk?’ vroeg ze.

‘Waarop?’ fluisterde Heini.

‘Het plaatje in dat krantje. Ik heb wel een lange neus, maar een heel andere. Een veel leukere, niet zo’n snavel, toch?’

‘Heb je het dan gezien?’

‘Tuurlijk. Ze hebben het op mijn bank gelegd. Ik heb mijn pen eraan afgeveegd.’

‘Manja, ik heb het je gezegd, er komt een eind aan.’

Nu stonden ze voor haar huis, de poort stond nog open.

Manja pakte zijn hand en drukte die stevig.

‘Het maakt allemaal niet uit, Heini. Alleen de muur, alleen wij.’ Ze liet haar hoofd hangen, haar schouders trilden.

‘Niemand laat je in de steek, Manja. Echt waar! Zelfs Franz niet.’

‘Zouden ze zaterdag allemaal bij de muur zijn?’ vroeg Manja. ‘Als dat zo is, moet ik me schamen.’ En ze verdween zonder om te kijken in de donkere poortgat. Heini wist dat ze huilde en liep niet achter haar aan om haar te troosten. Dat was niet meer voldoende.

Achter alles wat er met haar gebeurde, stond een gezicht met ogen als voelhorens die zich uitstrekten en weer ingetrokken werden. Hij kon niet langer wachten op de hulp van anderen. In zijn hart brandde dat wat hij doen moest.

Catacomben

Het was nog geen zes uur ’s morgens toen er bij Heidemann werd aangebeld. Een bleek meisje, donker gekleed, vroeg de dokter te spreken. Hanna liet haar in de wachtkamer en haalde haar man.

‘U kent me vast niet meer,’ zei het meisje, toen hij even later binnenkwam. ‘Ik ben Hede Müller.’

‘Natuurlijk ken ik je nog,’ zei hij, terwijl hij haar een hand gaf. ‘Wat kan ik voor je doen?’

‘Meekomen naar mijn vader,’ antwoordde ze zacht en snel.

‘Ja?’

‘Dokter Heidemann,’ het praten kostte haar zichtbaar moeite. ‘Ik moet u vertellen...’

‘Nee,’ viel hij haar rustig in de rede, ‘je hoeft me helemaal niets te vertellen, behalve wat hem scheelt.’

Een paar minuten later reden ze in een auto door de nog nachtelijke straten. Achter het stuur zat een jongen in een leren jasje met de pet diep over zijn oren getrokken. Hij had Heidemann alleen vluchtig toegeknikt toen hij het portier voor hem openhield. Hij reed heel snel en zeker door de slecht verlichte straten, waar alleen een paar volgeladen karren naar de ochtendmarkt reden, door de buitenwijken, dorpjes en langs duistere stroken bos, voorbij eindeloze grijze landerijen, die onder het rijden langzaam kleur kregen en in groene weilanden en bruinrode akkers veranderden.

Even ongemerkt en zonder dat hij veel vroeg of hem veel werd verteld, begonnen voor Heidemann de contouren op te doemen van wat er gebeurd was.

Hede Müller zat tot haar kin in een bruine paardendeken gehuld, met gesloten ogen. Heidemann keek door het raampje naar het voorbijvliegende landschap, waarin de lucht zich geleidelijk duidelijker tegen de aarde begon af te tekenen door een rode streep op de horizon. Hij zag hoe de nevel boven de landerijen optrok. Hij hield van dit landschap dat langzaam opdoemde – net als de beelden van wat er met Müller was gebeurd en waarbij hij nu zo onverwachts betrokken werd. Een zorgvuldig voorbereid plan, een bewaker, misschien een vriend van Hede’s vriend, die leren rug met pet die bijna roerloos achter het stuur zat. Een ladder, door bouwvakkers achtergelaten tegen een schuur en in een onbewaakt ogenblik vliegensvlug naar de muur van het kamp gesjouwd; een verborgen schaar, die met eindeloos veel moeite geslepen is, maar toch niet aan de eisen voldoet, zodat je de sprong moet wagen, ondanks glasscherven en prikkeldraad, en dan rent een man voor zijn leven door een nachtelijk bos. Terwijl achter hem het alarm gilt, rent hij naar de auto die wacht aan de rand van het bos met de vriend met de leren jas of de zoons. En dan maakt de auto die nacht de eerste rit naar het kleine dorpje, dat tussen weilanden en bossen ligt.

Het dorpje, waar hij nu voor de tweede keer naartoe reed om hem naar Müller toe te brengen. Rode huisjes met daken als puntmutsen, een spitse kerktoren spiegelde zich in de dorpsvijver, waarin de eenden hun ochtendbad namen.

De winkels gingen net open toen Heidemann was uitgestapt en de auto vertrok, nadat ze hem hadden uitgelegd waar hij naartoe moest. Vrouwen met manden en schoolkinderen keken nieuwsgierig naar de man die ze niet kenden, dorpshonden besnuffelde hem. Heidemann hoefde niet naar de weg te vragen, die Hede hem heel nauwkeurig beschreven had, maar het leek hem verstandiger om dat wel te doen, nu hij toch al het middelpunt van de belangstelling was. Hij sprak een bakkersjongen aan, die hem opgewekt de weg wees en meteen ijverig doorfluisterde wat hij had gevraagd.

Hij sloeg een zijstraatje in en liep naar een huis met wat verregende, fletse asters in het voortuintje. Toen hij aanbelde, begon er in het huis een hond te blaffen. Een man met een ongeschoren gezicht en een open overhemd liet hem, nadat hij zijn naam had gezegd, binnen in de donkere gang. De man, die zich voorstelde als Klausner, deed snel de deur naar de kamer dicht, waaruit de geur van koffie kwam en waar Heidemann in een flits het uitgedroogde gezicht en de heldere ogen van een oude vrouw in een rieten leunstoel zag. Ze liepen een steile houten trap op, de man voorop. De hond sloeg weer aan. Heidemann stapte een lichte, gewitte slaapkamer binnen. In het grote, houten echtelijk bed lag, zo klein als een kind, Eduard Müller. Een dikke, blonde vrouw groette de dokter met een verlegen knikje.

‘De dokter,’ zei Klausner. ‘Kom mee, Marie.’

Heidemann liep naar het bed toe en keek naar het gerimpelde jongensgezicht met de grote snor in het kussen.

‘Dus u bent gekomen,’ begon Müller, en trok zijn hand onder de berg van het donzen dekbed uit. Heidemann drukte die.

‘Natuurlijk.’

De vrouw kwam met een blauwe waskom en zette die op de commode. Heidemann stroopte zijn mouwen op en waste zijn handen en armen.

‘Veel pijn?’ vroeg hij, terwijl hij zich omdraaide naar Müller.

‘Het gaat wel.’ Heidemann sloeg het dekbed terug en onderzocht de wond die van de knie bijna tot de enkel liep.

‘Ik moet het even naaien.’

Müller knikte. ‘Ga uw gang,’ zei hij.

Heidemann pakte op de commode zijn tas uit. De blonde vrouw met de fletse, beetje bolle ogen, stond er rustig bij en keek oplettend toe hoe hij de naald desinfecteerde, verbandmateriaal en zalf klaarlegde. Toen hij vroeg of er iemand een groot verband kon halen bij de apotheek, schudde ze verschrikt haar hoofd. Of ze dan misschien een schone linnen lap had. Ze bukte zich met een verrassend snelle beweging, pakte een handdoek uit een van de laden van de commode en scheurde die in een ommezien middendoor. Op de gang riep de man: ‘Marie!’ Ze knikte en liep met zware tred de kamer uit.

Heidemann begon met zijn moeilijke werk. Af en toe keek hij even naar het vertrekkende, bleke gezicht van Müller, wachtte op een teken dat hij kon doorgaan, dat alleen met een ooglid of mondhoek gegeven werd. Dat was de enige vorm van gesprek die plaatsvond, heel persoonlijk en verbindend, totdat Heidemann de wond had genaaid en verbonden. Toen voelde hij de pols, die nauwelijks klopte. Hij stond op en legde zijn oor op de magere borst.

‘Het is nog lang niet met me afgelopen, dokter,’ zei Müller met zachte, duidelijke stem.

Onhoorbaar ging de deur open en de vrouw kwam binnen met een glas brandewijn, dat ze zwijgend op het nachtkastje zette. Ze schoof de blauw gestreepte gordijnen dicht, want in de tuin van de buren werden de laatste appels geplukt en de jongens konden vanuit de bomen door het raam naar binnen kijken. Toen ging ze weer stil weg en Heidemann hield het glas aan Müllers mond.

Ook bij het drinken en het te drinken geven, het vasthouden van het glas en het moeilijk slikken – niet meer dan de moeizaam opgerichte keel kon doorlaten, niet minder dan de dorstige lippen verlangden – bestond er tussen de beide mannen een verstandhouding, die een persoonlijker contact tot stand bracht dan de vluchtige woorden die ze tot nu toe gewisseld hadden.

‘Hoe lang duurt het tot het genezen is, dokter?’ vroeg Müller.

‘Veertien dagen voordat u dat been mag belasten.’

‘Ik moet hier veel eerder weg.’ Müllers ogen keken onrustig en bezorgd rond in de schemerige kamer. Ze hoorden de jongens buiten in de appelbomen naar elkaar roepen.

‘Bent u hier niet veilig?’ vroeg Heidemann.

‘Even veilig als ergens anders, maar ik kan het de Klausners niet aandoen.’

‘U kunt hier niet weg voordat de wond dicht is.’

Müller lachte. Het was niet meer dan een beweging van de bruine snor boven de lippen.

‘Als je moet, dan kun je,’ zei hij hard. Ze zwegen, in dezelfde gedachten verzonken. Vlucht, jacht, onderduiken, opjagen.

‘Ik heb mijn vrouw nog niet gezien,’ zei Müller.

Heidemann zag het hoge, lege bed voor zich in de woning waar Müller niet meer mocht komen. Hij zei een paar dingen over Anna, maar hield zich op de vlakte, want hij wilde de pijn niet vergroten door zijn medeleven.

‘Ik ben de enige niet,’ zei Müller. ‘Maar ze ranselen het er niet uit.’

Weer vielen er stiltes in het gesprek, die lang werden als schaduwen in de namiddag. Ten slotte stokte het helemaal en was er niets anders dan dat gemeenschappelijke zwijgen in het schemerlicht. En in de stilte, die bijzonder diep was in deze kamer en die versterkt werd door de uitroepen van de appelplukkende jongens in de tuin, ontstond een soort gesprek dat in het echte leven nooit wordt gevoerd, altijd gestoord door dingen van buitenaf, innerlijke onrust en afleiding door onbelangrijke dingen. De kamer met de dichte gordijnen, waar het licht en de geluiden waren buitengesloten als in een wachtkamer tussen slapen en waken, was de meest geschikte plaats voor dit gesprek zonder woorden. Het begon na de laatste zin van Müller – als een voet die zich afzet van de laatste trede en ongemerkt verderloopt.

Müller: Ze ranselen het er niet uit. Ik ben geen idioot. Ik weet wat ze verzwijgen. Maar dan heb je mijn jongens, en anderen, duizenden. Wie dat niet begrijpt, weet niet wat leven is, ook al heeft hij tienduizend boeken gelezen. Al het andere is niets.

Heidemann: Ze ranselen het er niet uit. Maar er is nog iets anders dan zweepslagen, schoppen en trappen. Er zijn ook geketende ideeën, geknevelde waarheid, geschonden recht, dat doet niet minder pijn.

Müller: Wat voor recht? Dat was altijd alleen maar een wapen tegen de onderdrukten. Jullie hebben nagedacht over haarkloverijen, maar jullie stonden niet aan onze kant. Wij dachten niet na. Overdag moesten we werken en ’s nachts sliepen we, en als er geen werk was, hadden we maar één gedachte: hoe kom ik weer aan werk? Onze gedachten waren niet vrij.

Heidemann: Dat is waar.

Müller: U hebt alle tijd gehad om te filosoferen en u kon het zich permitteren te wachten. Wij niet.

Heidemann: Dat is waar.

Ook in onuitgesproken gesprekken is er soms een pauze, een volledig zwijgen.

Toen Heidemann weer: Denken betekent afstand nemen, een stap terug doen. Niet alleen leven in het heden, niet alleen oog hebben voor het recht van één individu, het betekent de band met het verleden en de verantwoordelijkheid voor de toekomst voelen.

Müller: Wij hebben geen tijd om voor- of achteruit te kijken. Voor ons telt alleen het heden. Jullie hebben ons in de steek gelaten. Jullie hebben ons laten vallen. (Met groeiende woede:) Jullie hebben de deur voor hen opengezet.

Heidemann (rustig): Nee.

Müller (nog heftiger): Jullie begrepen ons en jullie begrepen hen, tot er niets meer te begrijpen was, en ook nu, terwijl wij vechten, houden jullie je stil.

Heidemann (zacht): Je vecht niet alleen met je vuisten, ook gedachten zijn wapens.

Müller (schreeuwt): Wie niet met ons is, is tegen ons. Liever een ploert die ons helpt dan een heilige die alleen maar toekijkt.

Heidemann (heftig): Je kunt geen toekomst opbouwen met vuile handen. Niet om de moraal, maar omdat het niet werkt. Elke moord maakt twee moordenaars.

Müller: Dat duurt te lang.

Heidemann: Het duurt korter.

Müller: Toekijken en wachten en begrijpen. (Honend:) Ik begrijp jou niet, begrijp je?

Heidemann: Ja, ik begrijp dat je het niet begrijpt en ook dat je er niets aan hebt dat ik jou begrijp.

Op dat moment in het woordloze gesprek klonk er hard gelach vanbuiten, waardoor Müller zijn ogen opende en tegen Heidemann zei: ‘U hebt het ook niet gemakkelijk gehad, hè?’ en Heidemann antwoordde ontwijkend: ‘Mijn leven is nog niet in gevaar.’ Toen verstomden de uitgesproken zinnen weer en ging het stille gesprek verder.

Müller: Ze hebben u toch uw werk afgepakt, u hebt toch ook geen geld om van te leven?

Heidemann: Nee.

Müller: Dan hoort u toch bij ons. Waarom staan we niet aan één kant? Waarom zijn we geen kameraden?

Heidemann: Ik ben niet geschikt als soldaat. Ik zie niet alleen de stap die ik zet, ik kan niet blind gehoorzamen, ik moet de slag van bovenaf zien, hem kunnen verantwoorden.’

Müller: We hebben ook gedachten nodig. Die zijn vaak heel bruikbaar. We willen geen gedachten die ons belemmeren, we hebben ideeën als vaandels nodig.

Heidemann: Het zijn alleen vaandels als ze leven. Als ze vanzelf voorop lopen. Maar als ze met dat doel worden geleend, worden vaandels oude poetslappen. Het klinkt gewoon en onnozel, als een cliché, maar het is waar en onontkoombaar: gedachten gaan dood als ze niet vrij zijn.

Müller: Vrij? Natuurlijk. Zolang ze helpen de onderdrukten te bevrijden.

Heidemann: Ja, maar ze werken alleen maar als ze niet worden gedwongen. Vrijwillig. Zodra een idee wordt beteugeld en ingespannen, blijft er niets van over dan de teugels.

Müller: Dat is woordenspel. Daar hebben we nu geen tijd meer voor. U ook niet, want het kan u net zo goed de kop kosten als mij.

Heidemann: Dat is waar. En als het hoofd er niet meer is, zijn de ideeën ook weg, de goede en de slechte. Maar zolang mijn hoofd nog op de nek zit, vecht ik ervoor, net zoals jij om je brood.

Müller: Dat begrijp ik niet.

Heidemann: Probeer niet te veel te begrijpen, dan verlies je je hoofd.

Weer werd het gedachtengesprek even onderbroken. Müller draaide zijn hoofd nerveus in het kussen heen en weer, beet op zijn snor en zei, zacht en snel en een beetje cryptisch: ‘Het zou niet zo moeten zijn!’

Daar gaf Heidemann in werkelijkheid geen antwoord op, maar nog eens verschoven de vier wanden van de werkelijkheid naar het schemergebied tussen wakker zijn en droom. Met de hardnekkigheid van iemand die droomt, nam Müller de draad van de dialoog weer op: Als we één vijand hebben waarom dan ook niet één front?

Heidemann: Wij hebben een meningsverschil. Alleen broers kunnen van mening verschillen. Met de anderen kun je niet redetwisten want er is geen gemeenschappelijke taal. Er is alleen vernietiging. Broers strijden over elk woord in hun moedertaal.

Müller: Daar moet een eind aan komen, het versterkt de vijand.

Heidemann: Het versterkt de vijand, dat klopt, maar het zal niet ophouden.

Müller: Iedereen die onrecht wordt aangedaan, hoort bij ons.

Heidemann: Natuurlijk.

Müller: Het duurt niet lang, dan zijn wij aan de beurt. Ik misschien niet meer, maar mijn zoons, mijn kameraden. Dan staan de anderen tegen de muur.

Heidemann antwoordde niet.

Müller (goedmoedig, ironisch): U zult niet schieten. Wij hebben vroeger het vuile werk gedaan, we zullen het weer doen. Uw handen blijven schoon.

Heidemann (op dezelfde toon): Ik zal bij jullie zijn, ik hoor bij jullie, ook al zal ik misschien een van degenen zijn die door jullie tegen de muur worden gezet.

Beneden werd er zo hard op de voordeur geklopt dat de beide mannen schrokken. Elk op een andere manier. Heidemann als iemand die in gedachten was en niet meteen weet waar hij is, en Müller als een opgejaagde die elk geluid in verband brengt met zijn vervolgers.

Er klonken zware, snelle stappen op de trap. De boerin kwam binnen en vroeg Heidemann paniekerig meteen mee te komen naar beneden, naar grootmoeder; de buurvrouw stond voor de deur en ze had nog niet opengedaan.

Heidemann liep mee zonder vragen, terwijl er beneden nog eens werd geklopt. De boerin schoof hem de kamer binnen die hij bij zijn komst had gezien.

‘Grootmoeder is doof,’ fluisterde ze voor ze de deur ging opendoen.

Het was heel warm in de kamer. De tegelkachel brandde. Aan een lijn hing kinderondergoed. Het kleine raam was bijna geblindeerd met allemaal planten en huishoudelijke voorwerpen in de vensterbank. Op de achtergrond stond een kinderwagen waarin een zuigeling sliep. Een blond meisje reed hem zachtjes heen en weer en keek nieuwsgierig, met dezelfde bolle ogen als de moeder, naar de man die binnenkwam.

Maar alles in deze kamer was slechts achtergrond voor de grijze dame, die rechtop, in het zwart gekleed, in haar rieten leunstoel zat en Heidemann met harde, glinsterende vogeloogjes aankeek.

‘Ze heeft u verteld dat ik doof ben,’ zei ze, haar hoofd op de rimpelige nek naar voren strekkend, wat het vogelachtige van haar magere hoofd nog versterkte. Heidemann wist niet meteen wat hij moest zeggen.

‘Zei u iets?’ vroeg de grootmoeder en boog nog verder naar voren. Ze knipoogde en mompelde giechelend: ‘U bent dus bij me gekomen,’ wat Heidemann bevestigde. Door de achterdeur kwam de boer binnen. Hij had nu zijn nette pak aan en zijn haar was glad geborsteld. Hij gaf Heidemann een wenk en begon fluisterend over Müller. Maar de oude vrouw draaide met een snelle beweging haar havikskop naar hem toe, zodat hij midden in een zin ophield en luid, vlak bij haar oor tegen Heidemann zei: ‘Grootmoeder heeft het in de benen en ze hoest erg.’

‘Ik heb het al vijf jaar in de benen en ik hoest al sinds Kerst,’ zei de oude vrouw met dichtgeknepen ogen, ‘en er is hier nog nooit een dokter geweest.’

‘Nu is hij er,’ zei de boer bedeesd, met zijn hand tussen zijn boord en hals.

‘Ja,’ herhaalde de oude vrouw, ‘nu is hij er. Vijfentachtig heb ik moeten worden om ooit een dokter te zien. ’

‘U mankeerde immers nooit wat.’

Zijn moeder verstond hem niet. Met een luid ‘Wat?’ deed ze zijn opmerking af alsof hij niets gezegd had. Haar zoon begon achter haar hoofd overdreven articulerend tegen Heidemann te fluisteren, maar zijn oude moeder draaide zich naar hem om.

‘Hoe gaat het met die man boven op de slaapkamer?’ vroeg ze, weer giechelend. De boer verstarde.

‘Houd dan ook je mond,’ zei de oude vergenoegd. ‘Zo doof is grootmoeder nu ook weer niet.’

Hij greep haar bij de mouw. ‘Zeg alstublieft niets, moeder, ik smeek u. U stort ons allemaal in het ongeluk.’

‘Wat?’ zei de grootmoeder. Ze wendde zich beledigd af van haar geschrokken zoon en zei tegen Heidemann: ‘En nu kunt u me onderzoeken, dokter.’ En tegen haar zoon: ‘Neem de kinderen mee en ga de kamer uit!’

Gehoorzaam als een bestrafte hond nam de boer het kind bij de hand en reed de kinderwagen de kamer uit.

Wel een halfuur lang moest Heidemann de oude vrouw onderzoeken. Ze leek inderdaad tot haar vijfentachtigste te hebben gewacht op het moment dat er iemand geduldig al haar klachten aanhoorde en al haar vragen beantwoordde. Ze deed hem alle ziekten en kwalen van haar hele leven uit de doeken en verlangde dat hij voor elk kwaaltje een recept schreef. Vervolgens begon ze hem uit te horen over de man boven en wat hem mankeerde.

Heidemann bracht het gesprek handig weer terug op haar gezondheid. Ze moest nog een keer precies beschrijven hoe de benauwdheidsaanvallen verliepen, wat ze met grote ijver deed. Hij deed alsof hij heel ongerust was en zij trapte erin.

Toen, terwijl zij maar doorvroeg over haar toestand, begon hij terloops over Müller te praten. Het was een patiënt van hem, hij had een ongeluk gehad en was naar het dichtstbijzijnde huis gebracht. Geen mens mocht ervan weten en – daar legde Heidemann extra nadruk op – zolang de patiënt daar boven lag, zou hij regelmatig langskomen en altijd ook naar haar komen kijken, totdat het over was met de benauwdheden, zonder dat het haar een cent zou kosten. Met een stem als van een kirrende duif zei grootmoeder: ‘Allemaal leugens. Maar voor mijn part ligt hij daar boven. Hij zal niet de eerste zijn en ook niet de laatste, die de politie te pakken krijgt.’

‘Gratis, hebt u gezegd,’ riep ze Heidemann na, toen hij de kamer al uitliep. Hij hoorde haar nog ongeduldig om haar zoon roepen en met de harde stem van doven scherpe bevelen geven.

==

Toen Heidemann moe en geradbraakt uit het boemeltreintje stapte dat hem had teruggebracht naar de stad, was het al laat in de middag. De hele rit was hij gekweld door de gedachte dat hij ’s ochtends, toen hij haastig zijn tas had ingepakt, zijn kast niet had afgesloten. Hij probeerde de gedachte steeds van zich af te zetten, maar zij bleef hardnekkig terugkomen, dwars door alle beelden en indrukken van de dag heen.

Toen hij thuis zijn spullen terugzette in de kast, terwijl Hanna koffie maakte, wist hij opeens wat er gebeurd was, nog voordat hij zag wat er miste. Nog voor zijn hand de flessen aan de kant schoof en zinloos in de hoek van de la voelde, wist hij het al: de revolver is weg en Heini heeft hem gepakt. Hij herinnerde zich hun gesprek de vorige avond toen de jongen thuiskwam; zijn gezicht, toen hij zich omdraaide in de deuropening en zei: ‘Het gerecht zal ons dus niet helpen,’ en het antwoord dat hij gegeven had in een poging hem te troosten.

‘De koffie is klaar,’ riep Hanna. Heidemann liep naar de huiskamer, ging aan de gedekte tafel zitten en schoof Hanna zijn kopje toe. ‘Is de jongen niet thuis?’ vroeg hij, terwijl zij inschonk.

‘Nee, hij is weggegaan.’ Heidemann vroeg zich af of hij een vraag kon stellen zonder dat zij zou opkijken van de boterham die ze aan het smeren was. Hij nam het risico.

‘Heeft hij nog gezegd waarnaartoe?’ vroeg hij zo terloops mogelijk. ‘Lekker, die koffie.’

‘Hij heeft niets gezegd,’ antwoordde Hanna en ze begon van alles te vragen terwijl ze hem aanspoorde te eten. Terwijl hij werktuiglijk kauwde, slikte en antwoordde, snoerde de gedachte aan wat er op dit moment misschien ergens gebeurde, zijn keel dicht.

‘Ik moet nog ergens heen, meisje,’ zei hij.

‘Nu nog?’

‘Ja, ik was vergeten het tegen je te zeggen.’

‘Maar je moet nog wat eten en eerst uitrusten.’

‘Nee, lieveling. Ik moet nu meteen gaan, het kan dringend zijn.’

Hanna antwoordde niet.

Heidemann voelde vaag dat zij wist dat hij loog en hij was niet eens in staat haar dankbaar te zijn omdat ze deed alsof ze hem geloofde. Toen hij even later op straat naar de dichtstbijzijnde taxistandplaats liep, wist hij wat hem te doen stond: Martin vinden. Waar Martin was, was Heini. De taxi reed langzaam, bleef twee keer in het avondverkeer steken en moest eindeloos wachten op kruisingen. Hij liet hem stoppen voor de kroeg van Hammelmann, ging naar binnen en vroeg de vrouw achter de tapkast naar de waard. Die was met Martin naar een concert. Meer wist ze niet. Voor de Winterhulp.

Terwijl zijn hand meteen in de zak van zijn jas voelde, kwam het tafereel met de jonge leraar weer naar boven en het aanplakbiljet: Concert voor de Winterhulp. Nee, het adres kon hij niet meer bedenken, hoe hij zich ook concentreerde. Die kaartjes had hij weggegooid. En de tijd verstreek. Misschien was hij al te laat en hoefde hij zich niet meer te haasten. Toen, een ademloze ontdekking: zijn gloeiende vingers stuitten in zijn zak op papier: de kaartjes.

Het portier van de taxi viel weer dicht en hij reed weer verschrikkelijk langzaam naar een andere buitenwijk van de stad. Een groot, lelijk sportpaleis, protserig in een straat vol donkere, armoedige huizen, lawaaierig, met overal lichtreclames en wijdopen, als een geslacht beest. Een grote mensenmassa, politie, kinderen, geluiden uit de zaal, het stemmen van instrumenten en onheilspellend geloei van het veelkoppige publiek. Hij moest twee keer zijn kaartje laten zien voor hij binnen was en met grote schrik de zaal zag, die zo groot als een circus was, rond en met galerijen. Het leek onmogelijk hier iemand te vinden. Daverend applaus, en op het podium verschenen drie meisjes, die begonnen te zingen. Heidemann keek niet en luisterde niet.

‘Ga zitten!’ beet een vrouw hem toe. Hij liep door. Onder het weemoedige volksliedje drong hij door de mensen die nog stonden verder naar voren.

Tot zijn intense opluchting ontdekte hij Martin, die stralend tussen de rijen doorliep, met een band van de ordecommissie om zijn arm. Hij wees ijverig plaatsen aan en verzocht degenen die nog stonden fluisterend nog even geduld te hebben tot er uit het belendende café stoelen werden bij gehaald. Martin stond precies onder de lamp. Zijn blonde haar was in een strakke scheiding gekamd en met brillantine vastgeplakt. Heidemann wist dat ergens in deze zaal de ogen van zijn jongen op dit gezicht gevestigd waren.

De drie meisjes met de luit zongen iets over een diepe, diepe put. Heidemann drong onder boos gemompel en gesis verder naar voren. Hij liep door alsof hij het niet hoorde. Een deel van de zaal, rechts van de middelste ingang kon hij nu overzien. Geen gezicht, geen profiel, geen nek ontging zijn zoekende blik. Niets.

Martin wees net weer een dik echtpaar hun plaatsen aan. Heidemann kon hem niet helemaal zien. Welk moment had Heini uitgezocht? Waarom deze plek? Dat hij hem niet in het donker zou opwachten, begreep Heidemann, maar waarom in deze zaal? Wachtte hij op het slot, of op een bijzonder moment?

Er streek een koel vaandel langs zijn wang. Nu kwam er een groep jongens op het podium. Heidemann hoorde woorden waarvan de betekenis niet tot hem doordrong.

==

De Fransman woont aan de Rijn

Hij lijkt wel een wild zwijn

==

Hij was inmiddels doorgedrongen tot de rechter zuilengang. Martin verliet het middenpad. Heidemann zag dat hij zijn collectebus aan een kleinere jongen gaf.

==

De wraak is aan ons

==

zongen de kinderen.

Donderend applaus, geklap, geroezemoes, het verschuiven van stoelen. Nu werd er een grote trom het podium op geschoven en uit de zaal kwamen van rechts en links, twee aan twee, twee groepjes van tien jongens langs de zijtrappen het podium op. De tweede links was Martin. Op dat moment stond het Heidemann ontstellend duidelijk voor ogen: de halve cirkel van jongens op de achtergrond, en vooraan, achter de trom, als middelpunt, als schietschijf, met alle blikken op zich gericht, Martin...

Hij wankelt en valt. Handen grijpen zijn zoon. In de zaal ontstaat paniek, vrouwen gillen en vallen flauw.

Heidemann hief zijn hoofd op, schudde de beelden van zich af, en keek door het uitgesneden hart in de houten galerij opeens recht in Heini’s ogen. Die ogen waren niet gericht op hem, maar op Martin, die naast de trom stond en de stokjes liet draaien tussen zijn vingers.

Heidemann vloog het trapje naar het podium op, waar juist met tromgeroffel het lied begon, hij liep door de rijen zangers heen en klom het smalle ijzeren laddertje op naar het balkon. Achter hem klonk:

==

Luid wakker de grijsaards, de knapen

Luid wakker wie nog liggen te slapen!

==

Een paar mensen waren van hun stoel opgesprongen en staarden hem verbijsterd na.

==

Luid de meisjes weg uit de huizen,

Luid de moeders weg bij de wiegen.

==

Heidemann had zijn zoon bereikt. Terwijl het koor dreigend zong:

==

Luid de doden uit hun graven!

==

en de trommel sloeg, legde hij zijn hand op de schouder van Heini en greep tegelijkertijd met zijn linkerhand naar zijn pols. ‘Kom!’ zei hij zacht.

Ze werden zonder vragen en ongestoord doorgelaten, want ze waren allebei doodsbleek en je kon niet zeggen wie van de twee de ander ondersteunde, zodat hij niet zou vallen...

==

Ze gingen niet naar huis, maar liepen zwijgend door vreemde, heel stille straten. Het was mistig, zacht weer. In de regenplassen, die die middag waren ontstaan, weerspiegelden rood en geel de lichten van de kroegen en bars. Vaag en roodachtig drong het licht van het sportpaleis, achter hen, door het donker. Ze hadden nog steeds geen woord gezegd.

Ze liepen naast elkaar zonder elkaar aan te raken of aan te kijken. Heidemann hield in zijn zak de revolver vast.

Het straatje werd hobbelig, de huizen hielden op. Toch zouden ze doorgelopen zijn als de weg niet was versperd door een hek, waarachter zich onduidelijk modderige kuilen en bouwsteigers aftekenden. Toen het snelle lopen, dat inspannend, maar ook een opluchting was, onderbroken werd, zei Heini zachtjes, zonder Heidemann aan te kijken: ‘Ik wist dat ik moest schieten als u niet kwam. Maar u bent gekomen.’

Ze liepen langzaam terug door de regen, die sterker werd.

Zo had Heidemann sinds hij volwassen was niet meer met iemand gelopen: midden in de nacht, bedwelmd door een vreugde tegen beter weten in. Zo had hij als jongen met vriendjes gelopen, die op dat moment niet alleen maar kameraden en leeftijdgenoten waren, maar lotgenoten en wapenbroeders tegen de zwarte muren van de huizen, tegen de onbestemd dreigende wereld. Het rode neonlicht scheen nog steeds achter hen terwijl ze door donkere straten liepen, waar hier en daar uit een verlicht raam vluchtig een stukje leven oplichtte. Heidemann wilde het liefst zo zwijgend doorlopen, maar de hand van de jongen in de zijne en zijn gezicht, dat half naar hem toegekeerd was, vroegen en wachtten.

Na het gloeiende gevoel van gered te zijn, volgde de harde vraag: wat nu?

‘Had je niet bij mij kunnen komen?’ vroeg Heidemann. Het was een onhandig begin. Hij probeerde met een drukje van zijn hand zijn woorden de goede richting te geven.

‘Je kunt het alleen maar doen óf erover praten,’ zei de jongen stug.

Uit een radio in een vensterbank klonk een langzame wals.

‘U weet toch wel waarom?’ hij keek Heidemann aan met donkere, brandende ogen.

‘Ja, jongen.’

Bij een ander radiotoestel, drie huizen verder, brak de wals af.

‘Waarom hebt u me dan niet mijn gang laten gaan?’

‘Omdat het geen zin heeft. Alleen jouw leven zou erdoor verwoest zijn en er was niemand mee geholpen.’

Ze kwamen in een grotere straat, waar op de hoek een kraam stond. Er brandde een klein lampje. Uit een koperen ketel steeg damp op en de geur van warme worstjes. Al keken ze nog zo de andere kant op, ze werden beiden overvallen door een razende, onbedwingbare honger, als reactie op deze inspannende dag en de verschrikkelijke spanning van de avond. Het water liep Heidemann in de mond, hij moest slikken. Hij kon aan niets anders meer denken. Hij wilde alleen nog maar eten. In het licht van de kraam zag hij dat Heini ook moest slikken.

‘Wil je ook wat eten?’ vroeg hij.

Verontwaardigd schudde Heini zijn hoofd. Maar Heidemann liep naar de kraam toe.

‘Ik heb de hele dag nog niet behoorlijk gegeten.’ Hij liet de man met zijn stokjes twee paar worstjes uit de pan vissen en beet afwisselend in zijn brood en in de worst, waar het sap uitspoot. Heini bleef een poosje halsstarrig de andere kant op kijken, maar toen pakte hij zijn bordje en schrokte gulzig zijn portie naar binnen, tersluiks naar zijn vader kijkend, die naar hem lachte.

Een paar tellen was er alleen maar gekauw en geslik en de opgewekte stem van de worstverkoper. Het was een onvergetelijk goed moment, dat als een vloeiblad het teveel aan emotie en spanning wegnam. Toen ze verder liepen, viel het praten opeens gemakkelijker.

‘Wat doen we nu?’ vroeg de jongen.

Zijn gezicht was al weer wat rustiger en het kinderlijke vertrouwen van het ‘wij’ was weer terug – en daarmee ook de scherpte van de verantwoordelijkheid, die de onwerkelijke, droomachtige vreugde van het moment in tweeën scheurde, en Heidemann even deed aarzelen met zijn antwoord.

Ze waren bij de rivier aangekomen, die hier smal en grijs tussen stenen kaden stroomde.

‘U gaat niet naar de rechter, hè?’ zei Heini. ‘Ik wil niet dat ze u gemeen gaan uitvragen en dat u moet liegen. En ook geen excuses aanbieden, hoor. Dat was ook waarom...’ Hij maakte de zin niet af. ‘Niet alleen om Manja!’

‘We leven in een tijd dat je in de catacomben moet. Niet om ons te verschuilen, maar om onszelf te beschermen,’ zei hij, nadat ze een poosje zwijgend langs de rivier waren gelopen.

‘Maar Manja dan,’ riep de jongen, terwijl hij zich afsloot voor de donkere betovering van het beeld dat bij hem bovenkwam; de rivier was een voortdurende, ruisende verbinding met een ander stuk van zijn leven.

‘Manja moet hier een poosje weg. Ik zal haar naar vrienden buiten de stad sturen. Haar moeder moet in een andere buurt gaan wonen, waar de mensen haar niet kennen, totdat de hele afschuwelijke geschiedenis vergeten is.’

‘Wanneer?’

‘Ik heb er al over gedacht om er morgen met je naartoe te rijden en alles te regelen. Zou dat niet het beste zijn?’

‘Ja,’ zei Heini. Toen volgde er een pauze, waarin afwachten, onrust en een beetje wantrouwen lag. Dit was een oppervlakkig voorstel, dat het kwaad niet bij de wortel aanpakte. Het hielp niet echt, niet afdoende. De uiterlijke geruststelling was een val die Heidemann voor de jongen zette omdat hij hem wilde ontzien, terwijl hij diep vanbinnen vurig hoopte dat hij zich niet zou laten vangen. Heini aarzelde. Hij was dankbaar voor de geruststelling en wist niet zeker of zijn vader nu vond dat alles in orde was. Maar alles wat hij de laatste weken had beleefd had hem te veel aangegrepen om zich hiermee tevreden te stellen. Ter wille van wie ook.

‘Maar dat is te weinig,’ riep hij uit.

‘En als je had geschoten?’

‘Dat was toch alleen maar omdat ik niets anders wist. Omdat álles te weinig is,’ antwoordde de jongen snel en ademloos.

‘Ik wil je heel graag helpen, Heini, maar...’

Heidemann was dankbaar dat hij door het lawaai van een passerende auto zijn zin niet kon afmaken.

Nu verbrak Heini het zwijgen dat al dagen loodzwaar op hem drukte. Heidemann stelde zich zonder voorbehoud en zonder aan zichzelf te denken open voor het hulpeloze kinderstemmetje, dat tevergeefs moeite deed om vast en sterk te klinken. De jongen stamelde, moest huilen, wat hij door onnatuurlijk te kuchen probeerde te maskeren.

‘Ik begrijp het niet,’ begon hij. Heidemann moest moeite doen hem te verstaan, want hij had zijn gezicht afgewend en keek naar de rivier.

‘Waarom is alles zo anders dan... dan wij tweeën het ons altijd hebben voorgesteld. Moet je niet meer proberen om... om zo goed te zijn als je kunt?’

Heidemann wachtte.

‘Ze hebben op school m’n schedel gemeten en de getallen op het bord geschreven. En Harry hebben ze uitgelachen omdat hij geen arische schedelafmetingen had. En de krant met dat smerige liedje op Manja,’ riep hij uit, ‘en dan...’ zijn stem sloeg over, ‘en dan gebruiken ze ónze woorden: vrijheid, en dat er niemand honger mag lijden, en dat we moeten helpen, maar niet helpen zoals u. En als Rathenau een verrader was, waarom hebt u me dan iets anders verteld? En over Horst Wessel zei u...’

Heidemann legde onwillekeurig een hand op de arm van de jongen want er liepen mensen aan de overkant.

‘Zie je nou wel, u doet het ook al,’ riep Heini overstuur. ‘Als u het gezegd hebt en als het waar is...’

Hij hield op, haalde zijn schouders op en zei, met de kin op zijn borst: ‘Zijn dat de catacomben?’

Heidemann liet zijn hand op de mouw van de jongen liggen. Hoe moeilijker het was woorden te vinden, des te zwaarder drukte die hand. Medelijden en liefde geboden iets anders; meer openheid, de pijn van de waarheid.

‘Nee,’ zei hij heftig, niet alleen in antwoord op de vraag van het kind, maar tegelijk om een andere af te weren, die zich aan hem opdrong: waar was de grens tussen hem en Walter, tussen hem en Heini’s leraar, hem en de jaknikkers? Was het zelfbedrog om te denken dat hij anders was?

Natte bladeren ritselden onder hun voeten, de regen viel zacht en gestaag op hun blote hoofd.

‘Ik weet niet hoe ik het je moet uitleggen, jongen. Niet elke vraag is een knoop die je kunt ontwarren als je maar genoeg moeite doet. Was het maar zo! Ik zei catacomben. Ik bedoelde niet: laf en afgestompt zijn. Een licht en een zwaard, en je beschermt het ene met het andere.’

‘Is het vaak zo geweest als nu?’ vroeg Heini.

‘Voor iedereen die het meemaakt, is het de eerste keer. Er zijn tijden geweest die net zo waren als die van ons, tijden dat er net zo’n terugval was. Maar aan de geschiedenis hebben we niets. De wetenschap geeft geen remedie; wij kunnen geen profijt trekken uit de ervaringen van vroeger tijden.’

Plotseling greep Heidemann, met een beweging die hem zelf vreemd was, in zijn zak en smeet de revolver met een grote boog in de rivier. De jongen keek het wapen na tot het ergens in het donkere, opspattende water verdween.

‘Waarom deed u dat?’ vroeg hij. ‘Ik had hem niet weer gepakt.’

‘Dat weet ik, Heini,’ antwoordde Heidemann naar waarheid. Er ontstond een aandachtig, geladen zwijgen in afwachting van de onrustige vonk van wat komen zou. Toen, bijna in dezelfde seconde, sloeg de bliksem in, fel, verblindend en pijnlijk. En in dat felle licht zag Heini zijn vader opeens naakt en heel kwetsbaar, en hij besefte dat hij de revolver niet weggegooid had opdat zijn zoon, maar opdat hijzelf er niet meer naar zou kunnen grijpen. Heidemann zag dat Heini het begrepen had en wachtte angstig af of de bliksem de tere kinderziel zou vernielen, en wat er zou overblijven als de illusie van vaders almacht in rook was opgegaan. Dit speelde zich allemaal af in een fractie van een seconde.

Toen ging het schrille licht ongemerkt over in helder licht, en op de puinhopen van de oude liefde groeide direct het wonder van een nieuwe, volwassen liefde. De hand die de zijne pakte en vasthield, was niet meer de trekkende, rusteloze hand van het kind dat geleid wil worden, maar de rustige, geruststellende hand van een vriend. De regen ruiste op hen neer en omsluierde het struikgewas en de rivier. Het natte hout rook sterk naar hars, verrotting en paddenstoelen. Hun vreugde had hetzelfde stromende ritme van regen en golven.

Op het moment dat Heidemann de last een voorbeeld te moeten zijn dankbaar van zich afwierp en zijn woorden niet langer woog en aanpaste aan de leeftijd van de jongen, hield de jongen ermee op in het wilde weg te zeggen wat er in hem opkwam – en hij vond geen woorden die goed, sterk en teder genoeg waren om hun nieuwe band te bezegelen. Heidemann voelde een kinderlijke, gelukkige opluchting, als een toneelspeler die zijn aangeplakte witte baard van de waardigheid in een hoek kan gooien.

Ze holden als twee jongens langs de rivier.

Om thuis te komen moesten ze over een van de bruggen en door de oude stad, waarvan de kerktorens in het donker toch herkenbaar waren, maar ze bleven liever nog even op het onbekende, doorweekte pad langs de oever lopen.

Als een zware, donkere wijn in een licht en teer glas was de inhoud van Heidemanns gedachten ingebed in een glinsterende, tere vreugde.

‘Je hebt geen vader die je aan de hand meeneemt, jongen.’

‘Heb ik ook niet nodig,’ riep Heini.

Heidemann lachte en het glas van de vreugde stroomde bijna over. Even verderop lag de glinsterende strook met de driearmige lantaarns over het brede, glimmende lint van de rivier: de Marienbrücke.

‘Het is een moeilijke tijd om op te groeien,’ zei Heidemann, terwijl ze naar de brug liepen.

‘Moeilijker dan toen u jong was?’

‘Ja.’ En na een korte stilte: ‘Misschien...’ – doordat ze nu op gelijke voet stonden, was er ruimte voor zulke vragen – ‘misschien hebben we ons toch vergist in sommige dingen. Zou het kunnen dat menselijkheid toch idealistisch gedagdroom is en dat in feite altijd alleen het recht van de sterkste heeft gegolden in de wereld?’

‘Wij willen toch ook dat Duitsland vrij is, u en ik, of niet? Weet u, het is helemaal niet makkelijk om bij alles wat je hoort altijd maar zachtjes te zeggen: Dat is helemaal niet waar!’

Heidemann lachte. ‘Jij bent wel degelijk een echte Duitser, en ik ook.’

‘Meent u dat serieus?’

‘Ja, jongen.’ En hij praatte snel en zonder zijn woorden te wegen verder, het gedachtenspoor volgend dat vaag, maar heel betekenisvol voor hem oplichtte.

‘Er zit in ons allebei een stuk van het Duitse lot. Weet je nog hoe jij als jongetje elastiekjes verzamelde en er urenlang mee kon spelen? Je rekte ze uit en als ze terugsprongen tegen je hand deed dat pijn. Maar je probeerde het telkens opnieuw.’

‘Ja,’ zei de jongen, ‘dat weet ik nog, grappig.’

‘Probeer dit beeld te begrijpen: bedenk dat er in ieder mens een soort elastiek zit. Hoe verder het wordt uitgerekt, hoe harder het terugspringt en hoe meer pijn het doet. Kun je je dat voorstellen?’

‘Ja,’ zei de jongen. Zijn wenkbrauwen raakten elkaar in een frons, zijn mond stond open, zo ingespannen probeerde hij het te begrijpen.

‘Ik had het over het Duitse lot. Je weet dat het elastiek soms uitdroogt, dan komen er scheurtjes in en is het niet meer elastisch. Dan wordt het heel lang maar springt het niet meer terug. Volk van denkers en dichters! Veel woorden, leuzen en formuleringen zijn net als te ver uitgerekt elastiek. Er is geen levende controle meer, de controle van de spanning. Zo kan het gebeuren dat zulke idealisten de band met de werkelijkheid kwijtraken en in een tijd als deze als eerste omvallen. En dat materialisten zich laten doodslaan voor iets wat niemand ooit kan bereiken,’ voegde hij toe.

‘En wij?’ vroeg de jongen.

‘Het elastiek is nog niet versleten. Het springt nog terug, het doet nog pijn.’ Ze liepen op het glinsterende asfalt van de brug. In het water beneden dobberden donkere boten en zwarte vogels die met de kop in de veren sliepen.

‘Ja,’ antwoordde Heini zachtjes.

Maar Heidemann volgde weer een ander gedachtenspoor.

‘Probeer je het verlangen van de mensen voor te stellen als een getallenreeks tot in het oneindige. Een, twee, drie, vier, vijf, tot oneindig. Dat heb je al geleerd.’

‘Ja.’

Het leek alsof het gezicht van het kind steeds kleiner werd van spanning en inspanning.

‘Probeer het te volgen. Het zou gemakkelijker zijn als ik het voor je kon tekenen.’

‘Nee, nee, het lukt wel, ga maar verder.’

‘Denk nog eens aan ons elastiek. Soms probeerde je er iets aan vast te binden om te kijken of het hield. Te beginnen met een stukje gum tot de presse-papier.’

‘En toen brak het elastiek,’ zei Heini.

‘Precies, en zo is het nu ook gebroken. Er is een gigantisch blok aan vastgebonden dat ons teruggetrokken heeft naar een andere tijd. Begrijp je? Ik wil zo graag dat je het begrijpt...’

‘Ik geloof het wel, ik weet het niet helemaal zeker.’

‘Laten we nog even teruggaan naar de getallenreeks.’

Heidemann bleef even staan en wees het aan op de natte brugleuning.

‘Hier, een, twee, drie...’ zijn hand gleed langzaam verder en mat gelijke afstanden af. Op een bepaald punt liet hij zijn vinger stoppen. ‘Ik zal een voorbeeld geven. Iemand, of liever gezegd een groot aantal mensen, denkt dat slavernij niet goed is of dat je andere mensen niet de tong mag afsnijden om hen het spreken te beletten. Zo zijn er duizend voorbeelden. De tijd gaat verder, twee, drie, vier, vijf, zes, zeven, acht of honderd. Wij zijn bijvoorbeeld hier en opeens worden we teruggeworpen.’

Zijn vingers maakten de beweging op de brugleuning.

‘Op een nieuwe manier wordt mensen de tong afgesneden en zijn we weer slaven. Begrijp je wat ik bedoel? Het is onduidelijk, het zijn maar beelden, maar schaduwen van gedachten.’

‘Ik weet wat u bedoelt.’

Ze liepen weer langzaam door en Heidemann praatte verder. ‘De mensen hebben de mooiste dromen en verzinnen er de mooiste namen voor. Aan het begin van alles staat de oude kinderdroom van het paradijs. Reeën en gras en bloemen en mensen die van elkaar houden en een sterrenhemel erboven. Het is moeilijk daarvan los te komen, en soms val je terug in je kinderdroom. Maar heel weinig mensen worden volwassen.’

‘En wat doen die?’ vroeg de jongen. Hij hield zich vast aan de brugleuning en steunde erop bij het lopen.

‘Die weten dat je met het licht van de hemel geen soep kunt koken, dat gebeden niet worden verhoord en dat er geen antwoorden zijn. Het is misschien ook een stukje van het Duitse lot dat mensen altijd weer geprobeerd hebben op dat licht, dat veel mensen hebben gezien, hun pannen op te warmen.’

Hij zweeg even; de rivier stroomde, de golven kabbelden en de regen viel zacht neer.

‘Wij horen thuis in twee cirkels...’ begon Heidemann opeens weer met een zachte stem, ‘die zich niet in dezelfde ruimte bevinden. Dat veroorzaakt die gespletenheid in ons. De straal van de ene cirkel is niet gelijk aan die van de andere. Als je ze vermengt, krijg je de grootste verwarring. Wij zijn in de oneindige cirkel onschuldig aan wat er op het moment gebeurt, en tegelijk is het onze eigen diepe schuld. Het is waar dat Martin jouw broeder is en tegelijk is het waar dat je tegen hem moet vechten tot je laatste snik.’

Bij Heidemanns laatste woorden kon Heini zich niet meer zo goed concentreren. Steeds sneller dansten de regensterretjes om de lantaarns heen, steeds meer vervaagden de spijlen van de brugleuning en liepen ze in elkaar over. De woorden van zijn vader kwamen van heel ver en waren dan ineens weer heel dichtbij. Het woord ‘Martin’ sloeg als een knuppel op zijn hoofd. En tegelijk zag hij waar het schijnsel van de lantaarn ophield een man staan. Dit had hij allemaal al eens eerder meegemaakt. De gestalte bij de brugleuning, vragen zonder antwoord.

De gedaante van de man torende hoog tegen de lucht. Het moment van het lopen, het praten en de brug was als een vertrek dat van twee kanten in elkaar geschoven werd en hij voelde zich gevangen als een diertje in een kooi. Steeds meer in gevaar kromp hij en hij verdween, tot hij er helemaal niet meer was.

‘Heini!’

Heidemann ving de jongen op, droeg het bewusteloze kind in zijn armen naar een van de stenen banken, veegde met een hand de plas water weg die erop stond en legde de jongen neer.

De man die bij de brugleuning stond, kwam aarzelend hun kant op lopen. Heidemann wenkte hem en stuurde hem weg om een taxi. De wereld was opeens heel duidelijk en concreet, had weekdagen, straten en pleinen, en was niet meer een verregend niemandsland. Terwijl hij de man nakeek en zich afvroeg wanneer hij terug kon zijn, wreef Heidemann de handen en slapen van het kind en vanaf het moment dat het gezicht waarop hij neerkeek nog wit en levenloos was, tot de eerste trilling van de oogleden en het terugkeren van de kleur in lippen en wangen, voelde Heidemann hoe volledig en onvoorwaardelijk zijn liefde bereid was alles wat hij wist te vergeten en het paradijs met bloeiende tuinen en grazende reeën opnieuw uit te vinden voor een enkel glimlachje van die bleke mond.

De olie uit de olijf

Als er iemand door de gang naar buiten liep, verstopte Harry zich in het donker van de trap en zodra het weer stil was, nam hij zijn plek tussen de voordeur en de muur weer in. Vanaf hier kon hij zelfs in het halfduister onopgemerkt de straat en de ingang van Manja’s huis in de gaten houden. Ook de vorige dag had hij er lang gestaan, zonder dat Manja naar buiten was gekomen, en was hij uiteindelijk naar huis gegaan zonder haar te hebben gezien. Hij wist niet hoe hij haar moest uitleggen dat ze geduld moest hebben, misschien nog een paar dagen niet naar de muur moest gaan, en dat hij zich als hij in uniform was, niet met haar kon vertonen en haar volgens de voorschriften geen hand kon geven, maar dat hij toch aan haar kant stond, net als altijd; nog meer dan anders. Hij kreeg het warm en koud tegelijk, als hij bedacht hoe moeilijk het allemaal was.

Hij staarde naar de straat, waar maar weinig mensen liepen en hoopte dat hij leeg zou zijn als Manja naar buiten kwam.

Er liep een man met een mand met flessen de binnenplaats over. Harry zag hem te laat om zich op de trap te kunnen verstoppen. Hij bleef tegen de muur staan met zijn pet diep over zijn gezicht getrokken, zodat de man hem een wantrouwige blik toewierp, maar zonder iets tegen hem te zeggen de straat op liep.

Precies op dat moment zag Harry over de schouder van de man heen Manja naar buiten komen. Eén enkele brandende seconde lang vergat hij alles door de blijdschap haar te zien, en rende de man voorbij, de straat op. Manja liep tussen haar broertjes in.

Door de poort zag hij mevrouw Reuter op de binnenplaats de kippen voeren. De man met de flessen draaide zich naar hem om. Tot zijn onaangename verrassing zag hij dat Franz van de andere kant van de straat langzaam op Manja afliep en bleef staan, net als hij. Hij had dus net als hij, in een portiek verscholen, op haar staan wachten.

Dat alles speelde zich af in zijn blikveld. Zijn ogen, achter de brillenglazen, keken elk een andere kant op.

Manja wierp Franz een snelle blik toe en lichtte haar hand even op van de schouder van haar jongste broertje. Nu wendde ze zich weer af en liep verder.

Ze praatte luid en opgewekt. Kleine David keek om naar Harry, maar zij trok hem mee. Harry hoorde haar vertellen over een paard met een ruiter op een rood zadel. Hij wist dat hij altijd als hij in slaap viel die stem zou horen, die hoog en ijl klonk alsof hij probeerde zich met twee handen aan iets vast te houden.

Harry volgde haar een paar stappen, zag hoe ze Franz voorbijliep en verderging, hoorde mevrouw Reuter iets zeggen, voelde dat de man met de mand hem nakeek en stak, zonder het eigenlijk te willen, zigzaggend de straat over naar Franz, die zich weer had terugtrokken.

‘Dus jij bent er ook?’ bromde Franz. Hij keek met een rood gezicht Manja na, die de hoek van de straat al omsloeg.

‘Ik ga niet achter haar aan lopen, jij?’

‘Ik ook niet.’ Ze liepen samen terug.

‘Jij kunt toch best met haar lopen. Jij bent zelf toch ook een Jood.’

‘Ik ben driekwart ariër.’

‘Daar zie je wel naar uit ja, met zo’n kop.’ Iets had hem heel veel pijn gedaan. Hij wilde anderen pijn doen.

‘Jij zult er niet meer lang bij zijn. Je vliegt eruit.’

‘Dat is niet waar.’

‘Wel waar. Omkoperij helpt bij ons niet meer. Daar kun je van op aan.’

‘Ik wil helemaal niet bij jullie horen,’ zei Harry met een ontwapenende kalmte.

‘De druiven zijn zuur.’

‘Nee,’ zei Harry. Hij was te moe en te verdrietig om een adequaat antwoord te geven. Hij dacht eraan hoe Franz bij hem thuis in bed had gelegen en en bang was van het gezang van straat. Toen sloeg ‘bij ons’ op hem en Franz.

‘Toen je ziek was, heb ik je verpleegd.’

‘Dat hoef je me niet onder de neus te wrijven. Moet ik je betalen soms?’

De top van het willen kwetsen en de gemeenheid was bereikt en de curve daalde snel. ‘Ik word Gruppenführer,’ was nu meer een zin waarmee hij zich probeerde te verweren tegen de val. Hij had geen stootkracht en Harry gaf ook geen antwoord.

Harry haalde diep adem en zei: ‘Wij zijn allebei schoften.’

‘Zij is toch bij ons weggelopen,’ antwoordde Franz, maar hij verzette zich niet meer tegen het ‘wij’, dat hen weer verbond. Ze liepen zwijgend verder en keken elk een andere kant op.

‘Slaat je vader je niet meer?’ vroeg Harry.

‘Niet meer sinds ik ziek ben geweest. Hij is heel aardig tegen me. Daarom, begrijp je...’

‘Ja, ik begrijp het wel,’ zei Harry.

‘Harry,’ riep Franz, terwijl hij bleef staan, ‘kun jij zwijgen?’

‘Jawel,’ zei Harry verwonderd.

‘Zweer dat je niet zegt dat je het van mij weet.’

‘Ik zweer het.’

‘Bij wat?’

‘Manja,’ zei Harry zonder aarzelen.

Franz was tevreden. ‘Je vader wordt vannacht opgehaald.’

‘Hoe weet jij dat?’

‘Kan ik niet zeggen.’

‘Is het echt waar?’

‘Je kunt er gif op innemen.’

Harry keek op en keek Franz even met vochtige ogen aan. ‘Waarom vertel je me dat?’

Franz stak zijn hand tussen zijn boord, net als zijn vader als hem iets dwarszat. ‘Je zei dat wij schoften zijn,’ begon hij, maar dankzij de komst van de tram bleef het afmaken van zijn bekentenis hem bespaard.

‘Daar komt mijn tram!’ riep hij opgelucht. ‘Heil Hitler!’ Zonder verder naar Harry om te kijken liep hij weg.

Harry’s hart bonsde in zijn keel. Hij dacht niet meer aan Manja, trok zijn pet in zijn gezicht en rende zoals hij nog nooit in zijn leven had gerend.

==

Toen Harry de poort openrukte, waren zijn vader en Hans Peter in het tuintje voor hun huis druk bezig een vliegtuigje te laten vliegen.

Harry bleef in de poort staan. Opeens leek wat hem hier zo ademloos naartoe had gejaagd niet meer zo vreselijk dringend en gevaarlijk.

‘Ik kan hem zelf wel opwinden, papa,’ riep Hans Peter.

Hij noch Hartung had Harry zien aankomen.

‘Papa, ik moet u spreken.’

‘Zeg het maar, jongen,’ zei Hartung opgewekt, zonder zijn blik van Hans Peter af te wenden, die met zijn hoofd achterover het vliegtuigje in de lucht volgde. Uit elke lijn van Hartungs profiel, van zijn lichaam, sprak de aanbidding. Wat alle anderen in zijn leven onthouden was, schonk hij, blakend van liefde en zonder enige dankbaarheid te verwachten, aan dit kind. Zo kijken hardvochtige en eenzame mensen soms, door liefde overvallen, naar een object, een hond, een schilderij, een antiek glas – zo keek hij naar Hans Peter.

‘Het is heel belangrijk, papa,’ zei Harry.

Het vliegtuigje suisde vlak langs hem naar beneden, zodat hij het alleen met een snelle hoofdbeweging kon ontwijken. Hans Peter kraaide het uit van plezier en Hartung lachte mee. Harry greep zijn vader bij zijn mouw en zei vlak bij zijn oor, dat door het lachen steeds wegging en dan weer dichterbij kwam: ‘Ze komen u vannacht halen.’

Nu bleef het oor stil bij zijn mond.

‘Van wie weet je dat?’

‘Dat kan ik niet zeggen, maar het is waar. U moet weg.’

Hans Peter draaide zich om. ‘Niet nu,’ besliste hij.

‘Nee, nee, kleintje, nu niet. Ga jij maar even met het vliegtuig spelen.’

Hij nam Harry apart. ‘Van wie weet je dat?’

‘Kan ik niet zeggen. Ik heb het gezworen.’

Hartung had de onrust overwonnen die Harry’s gefluisterde waarschuwing teweeg had gebracht. ‘Je bent een angsthaas.’

‘Geloof me nou,’ smeekte Harry ademloos.

‘Niet als je niet zegt van wie je het hebt.’

‘Maar dat kan ik niet!’ Harry’s stem sloeg over. Hartung klopte hem op de schouder.

‘Denk jij dat ik, omdat die kleine Meissner jou bang wil maken, alles hier zomaar achterlaat en op de loop ga?’ Hij had plezier om de verbijstering van de jongen.

‘Goed geraden hè? Maak je maar geen zorgen, ik heb vandaag nog met zijn vader getelefoneerd en die was heel vriendelijk.’

Hij dacht nog even aan dat gesprek, dat hem de zekerheid had gegeven dat hij er sinds lange tijd niet zo goed voor had gestaan. Hij had huizen, bedrijven en land gekocht en met grote winst verkocht, en Bucheneck had hij aan Adrian verkocht. Het werd steeds duidelijker dat hij gelijk had gehad dat hij was gebleven, dat blaffende honden niet bijten, of tenminste geen mensen zoals hij.

‘Papa, het is vreselijk dat u me niet gelooft,’ zei Harry.

‘Help me met opwinden,’ commandeerde Hans Peter.

‘Zo meteen, lieverd.’

Harry zag dat zijn vader alleen maar probeerde een einde aan het gesprek te maken zodat hij verder kon spelen met Hans Peter. Hij had weer die vroegwijze en indringende blik van een bijziende. Hartung wendde zich van hem af en wond de schroef van de propeller op. Harry’s waarschuwing werd in de wind geslagen. Hij wist zelf niet meer wat hij waard was. Hij voelde geen jaloezie meer en geen pijn. Maar opeens brak er een gedachte bij hem door die door de gebeurtenissen en ervaringen van de laatste maanden was toegedekt en verduisterd. Opgelucht en onbevreesd sprak hij hem nu uit: ‘Ik blijf niet meer bij de Hitlerjugend. Ik ben een lafaard geweest, ik schaam me. Ik hoor daar niet.’ En met een beslistheid die hij nooit eerder had gehad: ‘Ik trek nu het jasje uit en ik trek het nooit meer aan.’

Hij begon langzaam de knopen los te maken. Hartung liet het vliegtuig even rusten en keek naar zijn zoon. Op hetzelfde moment zag hij Adrians grijze auto de hoek omdraaien en voor het huis stoppen – en toen wist hij dat Harry’s waarschuwing geen kinderpraat was geweest.

‘Daar hebben we het nog wel over,’ zei hij werktuiglijk. Harry ging naar boven, vastbesloten voet bij stuk te houden. Maar toen hij even later in zijn gewone jasje weer beneden kwam, bleef de tegenstand uit. Hij had zich in geen tijden zo gelukkig en blij gevoeld. Nu kon hij net als vroeger op voet van gelijkheid met Manja praten, zonder dat hij voorzichtig hoefde te zijn.

Hij botste bijna tegen een onbekende op, die de tuindeur opendeed toen hij naar buiten liep. Hartung had zijn kleine broertje bij de hand genomen.

‘Het wordt donker, we moeten naar binnen, Hans Peter.’

En hij voegde er nog iets aan toe, dat opeens geen inhoud meer had en slap was als een vod: ‘Morgen weer.’

‘Waarom trilt u zo?’ vroeg het kind. ‘Geef het vliegtuig maar aan mij, anders valt het nog.’

==

Ze liepen gedrieën de trap op, het jongetje tussen de beide mannen in, die alleen een korte groet hadden gewisseld.

‘Het is fris,’ zei Hartung.

‘Het is helemaal niet fris,’ riep Hans Peter. Hij nam de vreemde man op en zag dat hij bleek was en dat zijn mond en ogen trilden.

‘Ik word piloot,’ zei Hans Peter.

‘Wil jij met mij een keer een rondvlucht over de stad maken?’

‘Kan dat?’ vroeg Hans Peter ademloos.

‘Wanneer je maar wilt.’

‘Morgen?’

‘Ja, dat zal wel gaan.’

‘Hebt u dat gehoord, papa?’

‘Ja, jongen. Bedank oom maar,’ antwoordde Hartung zachtjes.

‘Dank u wel,’ klonk Hans Peters lichte, heldere stemmetje.

Nooit had de trap zoveel treden gehad. Hartung kon zich niet voorstellen dat die alleen maar naar zijn woning leidden en niet uit de tijd en de ruimte. Hij ontmoette Adrians blik even over het blonde kinderhoofdje heen. Hij zag er iets vurigs, iets wanhopigs in. Hij legde zijn hand op de schouder van het kind.

‘En nu naar je kamer, jongen.’

Maar Hans Peter wilde in de kamer ernaast spelen, met de deur open. Hij bedelde met dat lachje dat hem zo mooi maakte, en Hartungs geluk dat hij zo’n zoon had, was weer even zo sterk dat alle dreiging erbij in het niet zonk. De trap bestond weer uit gewone treden. Er stond geen duistere engel met een zwaard aan het einde, maar het kamermeisje, dat de deur voor hen opendeed.

‘Na u, Adrian,’ zei Hartung.

==

Er werd geen woord ter inleiding gewisseld toen ze in de werkkamer tegenover elkaar stonden.

‘U moet vandaag nog weg, Hartung.’

‘Is er iets gebeurd?’

‘Meissner is bij me geweest.’

‘Waarvoor?’

‘Die twee ongelukken. Dat met die touringcar, zeven jaar geleden, en het vliegtuigongeluk, een halfjaar geleden. Hij zal bewijzen dat het geen ongelukken waren.’

‘Dat zal hij inderdaad moeten bewijzen.’

‘Hij heeft getuigen. Arbeiders die verklaren dat het materiaal niet deugde en een ontslagen ingenieur, ik herinner me zijn naam niet meer.’

‘Ik weet het wel,’ zei Hartung, ‘een complete gek. Wat nog meer?’

‘Hij heeft iemand laten arresteren die bekend heeft dat hij werd omgekocht om alles ongecontroleerd van een stempel te voorzien.’

‘Dat is een leugen,’ stoof Hartung op.

Even ontmoetten hun ogen elkaar.

‘Adrian, dit is geen moment om onwaarheid te spreken,’ zei Hartung met grote nadruk. ‘Op mijn woord van eer, het is niet waar. Natuurlijk heb ik weleens mensen omgekocht toen de zaak niet liep. Allerlei mensen, ook wel in de hogere regionen, maar dat van dat stempelen is een infame leugen.’

‘Ik geloof u wel, maar wie zal u verder nog geloven? Wie zal de moeite nemen alles uit te pluizen?’

Hartung stond half van hem afgewend. ‘Meissner heeft zijn werk goed gedaan.’ Beide mannen dachten, zonder het uit te spreken, aan de brief die voor Meissner het uitgangspunt was geweest. De eerste maas in het net.

Het was een moment van zwijgen, dat Hartung in zijn nood opvatte als verbondenheid.

‘Wat kunnen we doen?’

Adrian sneed meteen de band door die Hartung met dat ‘wij’ had gelegd.

‘U moet hier weg! Vanavond nog. Ik weet niet of Meissner mij laat schaduwen, maar ik geloof dat niemand me heeft gezien.’ Hij tastte in zijn zak.

‘Hier is een treinkaartje naar Parijs. Uw trein vertrekt over twee uur. Over een uur is uw pas klaar. Mijn chauffeur zal u ermee opwachten om halfacht, op de hoek. Hij komt in een taxi, stop nergens, neem geen bagage mee.’

‘En als ik niet ga?’

Adrian haalde zijn schouders op.

‘Reken er niet op dat ik u nog een keer uit de gevangenis kan halen, Hartung. Ik zou u hoogstens gezelschap kunnen houden.’

‘Ik ben nog nooit in mijn leven voor gevaar weggelopen.’

‘Doe wat u wilt, u wordt aangeklaagd wegens moord.’

‘Moord?’

Uit de kamer ernaast klonk de vrolijke lach van het kind, dat verrukt was over iets in zijn spel. Adrian hoorde het en kreeg onwillekeurig een schok van vreugde. Hartung keek voor zich uit, hoorde en zag niets. De werkelijkheid, de meubels, de muren waren veranderd in een visioen, dat alleen hij kon zien, heel duidelijk, zoals gezichten en stemmen in een droom kunnen zijn.

Hij ziet een rechtszaal met een eigenaardig gevormde koepel, die aan een kerk doet denken. Er zitten mensen op bankjes als in een circus. Elk gezicht is duidelijker dan hij het zich in wakende toestand ooit voor de geest had kunnen halen. De gezichten van al zijn vijanden. Elke arbeider die hij terecht of onterecht heeft ontslagen, iedereen die hij vernederd heeft of die door zijn toedoen failliet is gegaan, elke domkop die hij te slim af is geweest, elke bedrieger die hij heeft betrapt. Alleen de rechter op de verhoging draagt een masker. Alle monden gaan open. Ze beginnen allemaal tegelijk te praten. Wat ze zeggen, doet denken aan de spreekkoren voor zijn huis, is een vage herinnering daaraan als een droom in een droom; iedereen heeft een stem, recht op een stem. Alleen hij niet. Het ongeluk op een hellende straat, dat vijf mensen het leven kostte. De wagen slipte op het natte, gladde asfalt. Het vliegtuig is in de mist geraakt. Zulke ongelukken gebeuren heel vaak, ze staan dagelijks in de krant. Hij beweegt zijn mond, maar hij heeft geen stem meer. Langzaam zet de rechter zijn masker af. Het is Meissner. Hij wist het, hij voelde het aankomen. Toch is het vreselijk. Twee processen lopen door elkaar heen. Het ene, het reële, waarvan hij de aanleiding kent, en dat hij zou kunnen ontzenuwen. En een ander, dat in het eerste is ingebed en ermee vergroeid, als de rokken van een ui. Er is iets anders achter Meissners gezicht, een nieuw masker, een andere rechter, voor wie hij zichzelf niet zou kunnen vrijpleiten. Zelfs al zou hij zo hard schreeuwen dat alle wijd open monden die lijken te zingen, alleen maar zouden fluisteren fluisteren over zijn gebrul.

‘Hartung,’ zei Adrian en hij legde een hand op de schouder van de wankelende man. Maar Hartung was al weer gekalmeerd. Alleen zijn gezicht was nog bleek en op zijn slapen parelde zweet. Hij ging zitten en draaide zich helemaal om in zijn stoel, zodat hij door de halfopen deur een stuk van het vliegtuigje, een wang en een hand van de jongen zag.

‘Hoe kan ik nu weg?’ vroeg hij.

‘Maak u daar maar geen zorgen over, ik neem Hans Peter wel bij me. Hij kan op Bucheneck komen.’ Omdat dat het belangrijkste punt was, praatte hij snel door, voelde hoe Hartungs blik zich concentreerde en haastte zich te vervolgen: ‘Voor de andere leden van uw gezin zal ik alles doen wat u wenst; ik sta geheel tot uw beschikking.’

Er speelde een boosaardig lachje om Hartungs mond.

‘Heel vriendelijk van u, Adrian,’ begon hij zachtjes, ‘heel slim bedacht; van een afwezige kun je alles gedaan krijgen. Maar ik ben geen dier dat in de val loopt. Dank u voor de moeite, ik blijf. U krijgt hem niet,’ voegde hij er fluisterend aan toe. Hij legde een hand over zijn ogen.

Op dat moment ging de deur naar de gang zachtjes open en kwam Hilde ineens binnen. Kalm, alsof het de gewoonste zaak was dat zij, beleefdheidshalve, als vrouw des huizes de gast kwam begroeten.

‘U bent laat,’ zei ze tegen Adrian, ‘we hadden u eerder verwacht.’

Adrian antwoordde niet. Hij was zo onthutst door het onverwachte weerzien dat hij geen woord kon uitbrengen. Hartung had zijn zelfbeheersing snel hervonden. ‘Hoe kom jij hier, Hilde?’ vroeg hij. ‘Waar is de zuster?’

‘Ik heb haar weggestuurd,’ viel ze hem in de rede, geërgerd omdat ze om zoiets onbelangrijks werd lastiggevallen. Ze ging in de lege fauteuil zitten en vatte met een lief, verstrooid glimlachje de conversatie met Adrian weer op.

‘Het is niet meer zo warm als gisteren, hè? De bladeren zijn de hele dag gevallen. Ze konden niet langer wachten.’

Adrian hield zijn handen voor zijn gezicht. Hij voelde Hartungs gepijnigde blik op zich gevestigd, en een vloed van onstelpbare tranen onder zijn vingertoppen.

‘O, ga gerust uw gang, dat maakt niet uit,’ troostte de hoge stem, ‘het water neemt ze wel mee, de rivieren. Niets kan wachten.’

‘Hilde,’ begon Hartung. Maar zij onderbrak hem met grote overtuigingskracht en rust.

‘Nee, ik ga niet naar mijn kamer, ik moet hier blijven en het zeggen.’

Hartung bleef zitten. Hij zag de dubbele waanzin van dit tafereel. Het was al waanzinnig zonder dat het noodlot het tot in het bespottelijke overdreef; zonder dat dit beladen optreden van Hilde de toch al overdreven dramatiek van deze laatste akte nog meer versterkte. Hij keek op de klok, die met de wijzerplaat naar hem toe op het bureau stond.

De minuten verstreken, minuten waarin hij over zijn lot moest beslissen en hij zat daar te luisteren naar het gebazel van een krankzinnige. Hij zag Adrians profiel, van hem afgewend en doodsbleek, en op de achtergrond het kind, dat even had opgekeken toen Hilde binnenkwam en daarna doorspeelde.

‘Ook de weg indertijd onder de beuken was een verkeerde; hij is doodgelopen. Maar het was mooi, het was zomer, de tulpen stonden in volle bloei, wijdopen, net handen, de rozen waren open, binnenstebuiten gekeerd, elk blaadje uitgestoken als een hart. Dat is elke zomer zo, hè? Dat opengaan, dat naar buiten keren van het allerbinnenste, en daarna kan er toch niets meer komen dan het afvallen, het uit elkaar vallen?’

Haar handen en armen gleden uit de mouwen en maakten ieder woord aanschouwelijk. De beide mannen moesten kijken naar de vingers van die hand, die openging en zich helemaal uitspreidde, met de witte, geaderde handrug, en geen van beiden was in staat zijn blik af te wenden, noch zich te onttrekken aan de pijn die ze, elk op hun eigen manier, even hevig voelden. Maar terwijl Adrians lijden werd versterkt door het feit dat Hartung er getuige van was, was het voor Hartung een intense opluchting hun gemeenschappelijke juk te voelen. Zijn hele gevoel strekte zich groot en pijnlijk uit tussen de polen van leedvermaak en zelfverloochening.

‘Weet u wat voor een duivels plan hij heeft uitgebroed?’ vroeg Hilde.

Hartung zag als door een waas dat Adrian zijn hoofd schudde.

‘Hij heeft het geluk neergezet als spek in de val. Die val is nog steeds dicht.’

‘Vreselijk,’ zei Adrian. Hij strekte met een hulpeloze beweging zijn hoofd naar voren. Het raakte Hartung diep, maar hij zei niets.

‘Maar hij heeft zichzelf ook gevangen,’ hoorde hij door het gedreun in zijn oren heen.

‘Hij heeft alles geplunderd, maar één plek niet. Vreemd, hè?’ Er vloog een vluchtige glans over haar gezicht, die weer verdween voor hij een glimlach werd.

Hartung hoopte opeens dat Meissner zich zou haasten en dik, rood en onwetend zou komen binnenstormen in dit plechtige wassenbeeldenkabinet.

‘Ik wist dat u zou komen om het kind te halen. Het gaat hier kapot. Het is hier niet de goede plek voor hem om op te groeien. Wat de ene keer mag, wordt de volgende keer verboden. U neemt het mee, nietwaar? Waarom antwoordt u niet?’

‘Ja,’ zei Adrian zacht.

‘Ik weet wat er hier gebeurt als hij blijft. Eerst angst en door alle gangen lopen. Dan schuiven de muren van alle kanten naar binnen en hij kijkt vanbuiten naar binnen met een verschrikkelijk oog. Je benen willen weglopen, maar zonder de rest van je lichaam, je vingers willen zich vastklampen, maar los van je armen. Alles ligt uit elkaar, het ligt in je huid als in een zak. Dat gebeurt waar hij is. Neemt u het kind, vlug. Waar wacht u nog op? Neem het kind mee, beloof het me.’

‘Ik beloof het,’ zei Adrian, verder wist hij niets te zeggen.

Hartung was er niet meer, Hartung was niemand. Alleen maar iets donkers, zwaars, voorovergebogens tussen de armleuningen van de fauteuil. Het was makkelijker je voor te stellen dat de stoel overeind zou komen en lopen en praten, dan de man. Er werd over hem beslist en hij had geen stem. De woorden waren ingeslagen als de bliksem en brandden in zijn binnenste, ze hadden de leugen en tegelijk de levende levenszenuw die eromheen was gegroeid, verbrand.

Het kind, dat nu door de deur kwam, was heel ver weg, en de weg naar de bron van zijn liefde was versperd, voorgoed. De rechtszaak uit zijn visioen was beslist. Door vele muren heen hoorde hij Hilde en Adrian met het kind praten. De jongen antwoordde en het deed geen pijn.

‘Wanneer komt hij me halen?’

‘Morgenochtend als je opstaat.’

‘Welke kleur heeft de pony?’

Het klonk van heel ver. Het deed geen pijn.

‘Wit.’

Opeens maakten Hartung en de fauteuil zich los van elkaar. Heel langzaam stond hij op en liep naar zijn zoontje, allemaal onder het bevel het spel tot het einde te spelen. Het spel dat al verloren was, en daarom maakte het niet uit.

‘Zeg maar welterusten, Hans Peter. Je gaat naar bed.’

‘Ik krijg een witte pony!’

‘Ga nu maar, kind.’

Hij voelde de verwonderde blik van de jongen en op dat moment werd bijna de regel van het spel verbroken. Iets diepers en boosaardigers dan schreeuwen welde in hem op, maar hij onderdrukte het.

‘Welterusten.’

‘Welterusten.’ De deur ging zachtjes open en Hans Peter ging de kamer uit.

Hilde zat nu stil en nam geen notie meer van haar omgeving. Ze speelde met haar vingers, die ze in en uit elkaar schoof, verzonken in een droomland van haar teruggevonden kindertijd. Adrian maakte zijn blik van haar los en stond op, omdat Hartung ook stond. Voor het eerst was er een zekere intimiteit tussen hen, maar die scheidde hen meer dan wat ook. Ze waren als twee mensen die in hetzelfde vertrek, dicht bij elkaar, sterven, maar alleen samen voor het publiek. Elk onverbiddelijk van de ander gescheiden door wat hij moet lijden en volbrengen.

‘Dank voor uw bezoek,’ zei Hartung. ‘Ik neem de trein van acht uur.’

‘Mijn chauffeur is betrouwbaar. Hij regelt alles voor u. Hebt u genoeg contant geld?’

‘Het zal wel voldoende zijn.’

‘Ik zal alles voor uw gezin regelen. Is er verder misschien nog iets...’ begon Adrian en hij brak af. Maar Hartung bedierf het spel niet, waarvan de regels nog steeds golden, terwijl er verder niets meer geldig was. De conventies – goede manieren, die hij altijd had veracht, hielden hem nu op de been, nu het zinlozer was dan ooit, alleen nog maar een naad tussen uiteengevallen stof.

‘Hartelijk dank, tot ziens, Adrian.’

Adrian maakte een stijf, onpersoonlijk buiginkje naar Hilde, zocht naar woorden, een groet, een slot, zocht de opluchting die hij nu zou moeten voelen, maar een onbegrijpelijk noodlot had alles weer zo verward dat het voelde als het afscheid van zijn enige vriend. Ze deelden iets wat nooit terug zou komen, hun levens waren onverbrekelijk met elkaar verweven. Hij voelde geen spoortje triomf, helemaal niets van de goedkope vreugde van het moment, alleen een doffe, kloppende pijn toen hij, zich diep bewust van de onwaarheid ervan, Hartungs woorden herhaalde: ‘Tot ziens!’

==

Toen de zuster de zieke had weggebracht en Hartung na de verschrikkelijke spanning alleen achterbleef, wachtte hij tevergeefs op de gruwelijke, zo lang onderdrukte pijn. Maar de verwachte storm van wanhoop bleef uit. Hij trok heel kalm de lade van zijn bureau open, vernietigde brieven, schreef cheques uit. Hij probeerde zelfs zijn gevoel te helpen door de foto van Hans Peter, die voor hem stond, op te pakken en ernaar te kijken. Het werkte niet. Er was alleen maar dat gevoel van duizeligheid en leegte, een nieuw lichamelijk gevoel, als na een operatie. En nog verdoofd en onzeker kwam er iets nieuws tevoorschijn, strekte zich uit in de gewonde leegte. Bevrijding van de molensteen van de liefde. Afgesneden zijn van binding en verantwoordelijkheid. Hij werd weer een zwerver, een ontheemde, die niets te verliezen heeft omdat hij alles kwijt is.

Hartung pakte een paar dingen in een kleine tas, ging snel na welke geldmiddelen hem in het buitenland ter beschikking stonden, zodat hij niet in hooibergen zou hoeven overnachten. Hij voelde zich licht, een vrije geest met een weekendtas op reis, een nieuw, onvermoed leven. Binnen tien minuten had hij alles gedaan wat hij op dit moment kon doen. Hij voelde geen verlangen om zijn laatste minuten door te brengen met het kind, dat hij hoorde lachen en zingen. Hij verlangde, vreemd genoeg, naar Harry – die op datzelfde moment tevergeefs voor Manja’s deur stond te wachten – en liep toen, gehoorzamend aan een vreemde ingeving, naar de kamer van zijn vader.

==

Ze hadden heel lang geen gesprek gevoerd, wel af en toe onenigheid gehad over de compromitterende bezoekers die de oude man ontving. Een stoet bekommerde Joden, die ondanks Hartungs tegenwerpingen en protesten in en uit liepen en ongewenste aandacht trokken. Ook nu kwam hij op de trap een donker geklede onbekende man tegen.

‘Zo, is het spreekuur afgelopen?’ vroeg hij toen hij de kamer van zijn vader binnenging.

‘Ik ben alleen,’ antwoordde de oude man kortaf, hief zijn hoofd en zocht naar wat er achter de woorden verborgen lag. En hij zocht verder terwijl hij sprak.

‘Elke dag komen er nieuwe mensen. Woorden zijn slechte pleisters voor wonden die in het vlees branden. Ze doen ter wille van mij alsof ik hen geholpen heb. Dat doen ze om mij de schaamte te besparen. Maar wat kan jou dat schelen, mijn zoon.’

Half luisterend naar een antwoord, dat niet kwam, half in de ban van zijn eigen onderwerp, vervolgde hij: ‘Het ongeluk heeft hen goedgedaan, het heeft hen wakker geschud, tot zichzelf gebracht.’

‘Het ministerie voor Propaganda zou u moeten inhuren,’ zei Hartung. Even werd hij getroffen door de blik van de ogen, die wit waren rond de blinde eilandjes van de pupillen. Het gezicht was zo klein en rimpelig dat de intensiteit waarmee elke emotie er bezit van nam schrikbarend was. Het was een paar tellen uitsluitend, met de intensiteit en overdrijving van een masker, door woede getekend, die plaats maakte voor de pijnlijke verzonkenheid van een ziener die, met zijn vingers tegen zijn lippen gedrukt, zijn woorden nog voor zich houdt, en toen werd het zacht, gladgestreken en verjongd door een plotseling licht.

‘Onrecht is als een steen in de wereld geworpen,’ zei hij. ‘Wij kennen de wetten van de zwaartekracht misschien niet goed genoeg en kunnen niet uitrekenen waar hij valt, maar dat hij valt en treft is zo zeker als dat een steen niet in de lucht blijft hangen.’

Hij legde zijn voorhoofd op zijn gevouwen handen.

‘Velen bloeden door de steen van het onrecht dat jij gepleegd hebt.’

‘Ben ik zo’n grote zondaar in uw ogen?’ vroeg Hartung. ‘Geloof me, er zijn ergere.’

‘Jou wordt het anders aangerekend,’ riep de oude man uit. ‘Vreemden en eigen mensen worden met tweeërlei maat gemeten.’

‘Ja, dat klopt.’

‘Ze waren vreemd toen ze ja tegen je zeiden, ze zijn vreemd als ze nee tegen je zeggen. Neem hun nee als hun ja. De vreemde slaat, maar de vreemde doet geen pijn. Ze zeggen: een Jood is als een olijf, hoe harder je hem uitperst, hoe meer olie hij geeft.’

‘Nou, dan zal de industrie wel bloeien,’ zei Hartung, maar het viel hem zwaar zichzelf met spot te verweren.

‘Men doet onrecht en weet het niet,’ zei de oude man zonder zich te storen aan Hartungs opmerking.

‘Ik heb jou losgerukt en een vreemdeling van je gemaakt toen ik met je moeder trouwde. De sterke wortels in het donker afgerukt. Je hebt gedraaid als een blad in de wind. Als je stilstaat, denk je dat je sterven moet. Je hebt een sterk hart nodig om te leven zonder wortels. Je moet het groot maken, zodat het als een wortel in de wereld groeit met alle vezels en adertjes.’

Hij zweeg even en luisterde. Geen woord, geen ademtocht van Hartung. De oude man wachtte niet meer op antwoord. Hij werd gegrepen door zijn eigen woorden en sprak alsof de woorden uit hem gerukt werden voordat hij ze kon uitspreken.

‘Dat is de betekenis,’ zei hij fluisterend, de woorden extra articulerend, ‘het gaan, niet uitrusten, niet wortel schieten. Dat is de betekenis, wortelen vanuit de ontworteling, een vaderland vormen uit ontheemdheid. Ik wist het niet, ik ben het pas gaan zien sinds ik niet meer kan zien.’

Toen stond hij onverwachts op en liep naar zijn zoon toe.

‘Twee wetten heb jij niet gehoorzaamd,’ zei hij kalm. ‘De grote wet en de kleine. Je wilde het gemakkelijk hebben en je wilde net zo zijn als alle anderen; je hebt een jas gedragen die niet van jou was en je hebt die vreemde jas ook nog besmeurd.’ Hartung wilde hem onderbreken, maar zijn vader was hem voor. ‘Ik klaag je niet aan, ik wil niet met boze woorden de deur van je hart dichtdoen, ik wil juist dat hij opengaat.’ Hartung was vastbesloten zich af te sluiten voor een stem die niet bij zijn wereld hoorde, een duidelijke, nuchtere wereld met vliegtuigen en radio, geen mythische wereld uit het verleden die hij nooit gekend had, waarin men schapen hoedde op schrale heuvels. Toch begon hij zichzelf te verdedigen en probeerde zijn leven te rechtvaardigen. Maar hij slaagde er niet in de superioriteit van de moderne wereldburger boven de bijgelovige bekrompenheid van het verleden te stellen. Zijn woorden vielen krachteloos neer, niet de moeite waard om te worden opgeraapt.

‘Als ik sterk was, als ik nog de kracht had om te bidden zoals mijn vader,’ zei de oude man, ‘dan zou ik op de hemelpoort bonzen tot Hij het hoort.’

‘En waarvoor zou u de welverdiende rust van de hemel verstoren?’

‘Ik zou Hem bidden dat Hij je alles en alles afneemt, dat Hij je naakt maakt zoals tweeënveertig jaar geleden, toen ik je voor het eerst zag.’ Zijn stem was nauwelijks hoorbaar, de oude man moest even op adem komen voor hij verder kon gaan. ‘En dat Hij je de genade schenkt om nog een keer opnieuw te beginnen.’

Even viel er een diepe stilte, toen zei Hartung: ‘U hoeft geen moeite meer te doen, uw gebed is al verhoord.’

De oude man sprong op. ‘Wat hebben ze je aangedaan?’ vroeg hij woedend.

Zo had hij met geheven arm gestaan wanneer Hartung als jongetje na een vechtpartij bebloed thuiskwam. Door zijn diepe ontroering heen zag Hartung het komische van de situatie in.

‘U wilde toch op de hemelpoort bonzen,’ zei hij zachtjes.

‘Dat is de kleine liefde, die de deur weer dicht wil doen.’

‘Ik moet nu gaan, vader.’

‘Ga je alleen?’

‘Ja.’

‘Ver?’

Hartung knikte.

‘Ja?’ herhaalde de oude man angstig.

Hartung keek verwonderd naar het gezicht, dat huilde om hem. Het verdriet van de oude man stond los van de helderziendheid van zijn geest en de hardheid van zijn oordeel. Maar visioen en werkelijkheid begonnen steeds meer door elkaar te lopen. Het kostte hem steeds meer moeite de beelden uit elkaar te houden. Sinds hij zijn zoon niet meer kon zien, bestond hij niet uit één beeld, maar uit vele duizenden beelden van meer dan veertig jaar met elkaar verweven, en al die duizenden beelden wilden nu in een keer weg, ver weg, en voor altijd.

Hartung keek om zich heen alsof er iemand anders naast hem stond voor wie deze tranen golden. Hij voelde een pijnlijke liefde voor zijn vader, die alleen in deze kamer bestond, en hij voelde met een hevige pijn het afscheid van de twee mensen die hij hier achterliet. Ze waren dieper met elkaar verbonden dan ooit tevoren, zoals wanneer iemand zich over een zieke of gewonde heen buigt en probeert één te zijn met de ander, probeert de wond van de ander in zijn eigen vlees te voelen en de onverbiddelijke scheiding tussen de lichamen door zijn wil teniet te doen.

Zoals tijdens een hartstochtelijke omhelzing opeens de haat kan opkomen, zo kwam er plotseling uit de innige toenadering, die haast in eenheid overging, een ontzaglijk gevoel van vervreemding op, als een vloedgolf die duizelingwekkend aanzwelt, vol van de duisternis van de dood. Want wie zou het wagen ‘mee te sterven’ en de dood te bespotten, die alleen zijn eeuwige macht behoudt omdat hij niet te ervaren en niet te delen is?

Zoals een pijl die uit een heel strak gespannen boog van de liefde oneindig ver wegschiet, had Hartung op hetzelfde moment dat gevoel van zwakte, dat al niet echt meer was, al mijlenver achter zich gelaten.

‘Je zult weer opnieuw beginnen,’ zei de oude stem en toen begon hij langzaam de zegen voor onderweg uit te spreken.

Hartung hoorde de woorden aan zoals je vanuit een wegrijdende auto verre vage stemmen hoort uit een huis dat je verlaat, gerammel met borden, gehuil en geblaf van honden. Al voorbij, al niet meer daar. Hij liep de kamer uit en met elke stap naderde hij de wereld waar hij naartoe ging, en verliet de anderen, met hun grauwe gezichten en hun blik gericht op Jeruzalem. Voor de eeuwigheid had hij nog een eeuwigheid de tijd, maar om ervoor te zorgen dat die niet al te snel zou beginnen, had hij maar heel even tijd.

Hij pakte zijn tas en verliet zonder nog om te kijken het huis.

Manja bij de muur

Het was moeilijk om naar huis te gaan als je buiten was. De laatste bladeren hingen goudkleurig en koperrood aan de bomen en maakten zich dan zachtjes los in de windstille herfstlucht, alsof een onzichtbare hand ze had aangeraakt en opgetild. Ze aarzelden heel even in de lucht, als een levend wezen dat zonder zwaarte tegen het blauw van de lucht staat, en begonnen dan te vallen. Eerst verzetten ze zich en daarna gaven ze zich helemaal over aan het uitgestrooid zijn over de straat, het plantsoen en over de stenen bank waarop Manja naar het schouwspel zat te kijken. Een goudkleurig, vijfvingerig kastanjeblad en een vuurrood gekarteld blad van een eikenboompje lagen overgoten met licht op haar blauwe rokje. Er was niemand anders in het plantsoentje, het enige stukje groen in dit eentonig lelijke deel van de stad. Het was mooi en treurig tegelijk om te kijken naar het vallen van de bladeren. Manja keek naar de kale bomen, die ze al zo lang kende, en ze bedacht een spelletje, dat haar geweldig boeide. Ze liet in sneltreinvaart alles passeren wat het jaar met deze bomen deed: ze liet de kale takken kleverige knoppen krijgen, waaruit de tere blaadjes zich ontplooiden, ze liet de bloesem als kaarsen op de kandelaars van bladeren staan en daarna in witte boeketten openbreken. Daarna deed ze hetzelfde met de sering, ze begon bij de eerste groene vingertoppen van de knoppen en ging tot de bloeiende pracht van de struiken, het verwelken, het geel worden en afvallen; ze begon telkens opnieuw, het werd steeds mooier en het was helemaal niet verdrietig meer dat ze nu kaal werden. Het viel haar zwaar om naar huis te gaan.

Op de terugweg probeerde ze haar spel met de mensen die ze tegenkwam. Ze veranderde mannen en vrouwen in kinderen, maakte ze klein en dik of tenger en gebrekkig, liet de kinderen groot worden en gaf ze een baard en een buikje. Het was grappig en wonderlijk, hoewel niet zo mooi als met de bomen.

Maar toen ze hun straatje insloeg, was het afgelopen met het spelletje.

‘Waar heb je zo lang gezeten, je wist toch dat ik weg moet,’ riep Lea boos toen ze binnenkwam. Ze stond met haar hoed op bij het fornuis in de pan met bonen te roeren.

‘Ik kom te laat, ze willen vanavond uitgaan en ik moet op het kind passen.’

‘Waarom hebt u dan gewacht, maminka?’ zei Manja rustig. ‘Ik maak het eten voor de jongens wel.’

Manja pakte de lepel uit Lea’s hand en begon te roeren, terwijl haar moeder op en neer liep, laden opentrok en niet dichtdeed, en ten slotte aarzelend achter Manja bleef staan.

‘Is er iets?’ vroeg Manja.

‘David komt maar niet terug,’ antwoordde Lea klagend. ‘Ik heb hem weggestuurd om iets te halen.’ Manja trok heel langzaam en met grote aandacht de pollepel uit de pan.

‘Hij had allang terug moeten zijn. Misschien is hij Munio tegengekomen en zijn ze aan het spelen. Waarom zeg je niets? Ik voelde me niet lekker, liefje, echt, zo zwak in de benen. Ik moet nog zo lang wakker blijven, tot ze uit de bioscoop thuiskomen, en ik kan mijn baantje niet missen, je krijgt hier toch nergens weer wat.’

‘U hebt hem toch niet daarheen gestuurd?’ vroeg Manja nauwelijks hoorbaar. ‘O, maminka.’

Lea probeerde zich te verdedigen.

‘Wat kan hem overkomen, een grote jongen. En ons geld is net zo goed als dat van anderen en Hammelmann herkent hem vast niet.’

Haar woorden werden steeds verwarder en onzekerder. Ze pakte, totaal zonder reden, het tweede knoopje van haar bloesje beet en keek er wanhopig naar, alsof ze voor het eerst zag dat de helft eraf was gebroken. Manja kon zich niet herinneren dat ze die knoop ooit heel had gezien. Dat hulpeloze, beschaamde gefrunnik aan het knoopje deed haar pijn. Met een onstuimig gebaar trok ze Lea’s hoofd met beide armen naar zich toe.

‘U moet zich niet schamen,’ riep ze kwaad en smekend tegelijk. Lea hield haar vast en streelde haar.

‘Jij was er niet,’ zei ze als een kind, ‘het was alleen omdat jij weg was. Maar, liefje, ik kan er niet naartoe gaan. Je weet toch wat hij tegen me zegt waar iedereen bij is. Ik kan het niet.’

Manja hield haar handen over haar borst gekruist. ‘Dat weet ik wel, maminka. Ik ga David wel halen.’ Lea’s lippen trilden, ze streelde Manja’s hand.

‘Maminka, u moet gaan, anders komt u te laat.’

Ze streek een lok van Lea’s haar, die onder haar hoed vandaan kwam, uit haar gezicht en duwde haar zachtjes naar de deur. Ze dacht dat Lea op de gang nog iets zei, maar ze reageerde niet.

David kon nog komen. Ze luisterde naar de wegstervende voetstappen. Er kwam niemand naar boven. Het bleef heel stil. Manja pakte haar jas en ging naar beneden. Misschien kwam ze hem wel tegen op de trap. Maar er was niemand op de trap.

Ook de binnenplaats was leeg. Mevrouw Reuters kippen staken hun kop door de houten tralies van hun hok. Manja bekeek hun bruine snavels en de onrustige kraaloogjes aandachtig. Ze bestudeerde de groene graspolletjes tussen de stenen van het plaveisel, de lijnen in het hout van de voordeur, bruine en gele strepen, krassen van kinderen, sporen van honden en katten.

Toen liep ze de straat op. Ze keek naar rechts en links, hoewel ze haar broertje niet kon mislopen als hij uit Hammelmanns kroeg kwam. Ze bleef even voor de etalage van bakkerij Thiel staan kijken naar de kartonnen taart en de roze met groene gebakjes op papier met een kantrandje. Ze slaagde erin onopvallend door een doorzichtig stukje van het melkglas naar binnen te kijken. David was er niet. Eigenlijk kon hij er ook niet zijn; hij schaamde zich om winkels binnen te gaan, en als hij zich schaamde, stotterde hij heel erg.

Maar misschien was hij toch bij de worstwinkel binnengelopen. Misschien had hij verschrikkelijk veel zin in een stukje van de rode worst die daar als een slang aan de haak hing. Manja kon door het beslagen raam kijken. Eerst niet duidelijk, toen helderder, zag ze een vrouw voor de toonbank en de slager erachter, die met een groot mes plakjes worst sneed en in een stuk papier inpakte. Ondanks het beslagen raam kon Manja zien dat haar broertje hier ook niet was; ook niet in de papierwinkel, niet in de strijkerij, en nergens op straat.

Manja sloeg het zijstraatje naar rechts in. Daar was alleen een blinde muur vol hakenkruizen en aan het eind, daar waar het bord met de schuimende bierpul uithing, was de kroeg van Hammelmann.

Misschien kon ze hier nog wat blijven staan en de briefjes en aanplakbiljetten op de muur lezen.

Als het vol was in de kroeg, moest David wachten tot iedereen bediend was en stond hij in een hoekje en durfde niet naar voren te komen.

De muur hield op. Ze kon al luid gelach horen en onduidelijk, opgewonden geschreeuw. Nog even, nog heel even, misschien kwam hij nog.

Hij moet, hij moet komen!

De deur scheidt haar nog van het woeste kabaal daarbinnen. Het gelach wordt luider, zwelt aan, wordt gebrul, gegier, en daartussendoor, heel zwak, overstemd door het gebral, een stotterend stemmetje, een zacht huilen – en vergeten is alle uitstel, verdwenen is iedere aarzeling.

Manja duwt de deur open en stapt de overvolle gelagkamer vol tabakswalm binnen. Ze ziet de witte cirkel van grijnzende gezichten die allemaal hun tanden laten zien; ze ziet ze vaag, alsof het één gezicht is, en tegelijk haarscherp, zodat ze geen ervan ooit zal vergeten, en ze elk haartje, elke rimpel, elke vulling van iedereen voorgoed kent.

Het moment is als een zak waarin in een razend tempo en willekeurig allermaal dingen worden gesmeten, die niet te tellen of te ordenen zijn, die er alleen maar met onvoorstelbare kracht in vallen.

De tapkast en elk glas dat erop staat; volle, die overlopen en in een plasje staan, lege, met een verschaald restje erin. Al die gezichten, en maar één, dat van Martin, dat even apart in het vertrek is, met de flossige eerste snorharen en een puistje op de kin.

Ergens zijn platen en stoelen en volgekrabbelde bierviltjes met bierpullen erop. Ergens is een verwarde kluwen, en daar middenin, niet te zien door alle hoofden, handen, ruggen en zitvlakken, een stotterend stemmetje: ‘La... la... laat me met rust!’

Dat is de ruimte zonder Manja.

Dat is de scène waar ze zich in stort. Ze dringt naar voren met haar ellebogen, tussen tafels en stoelen door. Alle ogen zijn nu op haar gericht, geamuseerd door haar hartstochtelijke, furieuze aanwezigheid. Maar dan barst het gelach opnieuw in alle hevigheid los. Nu wordt de voorstelling nog beter; onbetaalbaar, mooier kan het niet.

Nu staat Manja, door de verrassing van de anderen en haar eigen kracht naar voren geschoven, bijna bij haar broertje, dat probeert zijn broek omhoog te houden waar een jongen aan staat te trekken.

‘La... la....’ De rest van het zinnetje komt niet uit zijn mond, die vertrokken is van het huilen. Het klinkt als zingen. Erg grappig. Ze kunnen niet ophouden met lachen om dat groezelige, vertrokken gezichtje, dat iets heeft van een pasgeboren poesje, die handjes die krampachtig de broekriem vasthouden en zowel van voren als van achteren zijn naaktheid proberen te bedekken.

‘We zullen zo wel zien of je er ook eentje bent.’

Op dat moment zien de gezwollen oogjes Manja. Omdat hij zijn broek moet ophouden en zijn handjes niet kan uitstrekken, maakt zijn hele lichaam een onbeholpen, mislukte draaibeweging, strekt zich bespottelijk smekend uit en tuimelt bijna om. Dat is nog komischer dan al het voorafgaande.

Tot zover is Manja doorgedrongen zonder op bewuste weerstand te stuiten. De mensen, die hun aandacht ergens anders hadden, lieten zich als voorwerpen opzij duwen. Maar nu ze bijna bij David is, is ook zij bij het spelletje betrokken, twee jongens grijpen haar en houden haar vast. Martin, die tegen de muur geleund stond, naast het portret van Hitler, komt met vooruitgestoken hoofd aangeslenterd.

Davids broek is naar beneden, hij heeft niet genoeg aan zijn kleine handjes om al die naaktheid te bedekken.

‘Onderzoeken! Onderzoeken!’ schreeuwt er een. ‘Hou die meid vast. Bij haar zie je het wel aan de neus!’

Maar bijna op hetzelfde moment heeft Manja zich bevrijd van de handen die haar vasthouden; niet alleen door haar lenigheid en doordat ze haar nagels heeft gebruikt, maar vooral door de kracht van haar superioriteit, de kracht die er van haar vreselijke ernst uitgaat voor hen die alleen maar een wreed spelletje spelen. Een tel staat ze daar, terwijl niemand haar aanraakt. Ze rukt haar broertje los van zijn kwelgeesten en dan draait ze zich om met een waardigheid die niet in deze kroeg thuishoort.

‘Schoften! Schaam je!’

Met zo’n stem en zo’n gebaar een menigte uitdagen wordt slechts ongestraft toegestaan aan wie de goden met bliksem en donder te hulp komen. Maar er volgt geen verblindend licht, geen vreselijke duisternis in de kroeg. Alleen verschraalde tabakswalm. Dit is niet grappig meer. Ze heeft aangevallen, ze heeft het monster bij zijn spel gestoord, en nu is zijn aandacht op haar gevestigd. Nu helpt het niet meer om heel zachtjes te zeggen: ‘Ik wil graag naar huis, laat me erdoor alstublieft!’ Want van alle kanten breekt het tegelijk op haar los: ‘Schoften? ... Waar zijn hier schoften? ... Wie?’

Martin is heel dichtbij. Ze voelt zijn adem als hij zegt: ‘Een hoertje dat kleine jongetjes oppikt en meeneemt naar het bos... Daar leeft ze van, dat ze hun het een en ander laat zien.’

Van achter de toog schreeuwt Hammelmann, al bier tappend: ‘Zo is die hele troep. De moeder net als de kinderen. Liederlijk bedelvolk.’

‘Een gevaar... een verraadster...! Nog te min om met een natte vaatdoek te slaan!’

De zinnen zijn als snel geworpen lasso’s. Je kunt ze niet allemaal opvangen. Steeds meer knijpt haar keel dicht, alsof hij vanbinnen opzwelt en vanbuiten dichtgeknepen wordt.

‘Ik heb jullie niets gedaan,’ zegt ze heel zacht; het gaat verloren in het tumult.

Een leger, opgestookt en aangevuurd door Martin, stormt van alle kanten op haar af. Een berg van gezichten, allemaal verschillend en toch gelijk, dreigend, een berg die hoger en hoger wordt, van de grond tot aan het plafond, een berg van handen, tanden en lijven.

Een moment als dit is losgebroken uit de chronologie van de geschiedenis en uit de keten van de geleidelijk verworven moraliteit; het heeft de gloeiende adem van de jungle en maakt de duizend jaar oude leugen van de beschaving bespottelijk. Het volgende ogenblik hangen er mensen aan bomen, blazen de laatste adem uit aan lantaarnpalen, liggen vertrapt en verminkt onder mensenvoeten en paardenhoeven.

Maar het valt niet mee iemand te lynchen tussen biervaten. Daar heb je ruimte, het vrije veld, de straat voor nodig. De krappe ruimte, het bekende, de buurman die je kent; allemaal storende factoren.

Iemand spreekt het woord ‘overheid’ uit; dat wordt meteen een gebetonneerde bedding voor de troebele stroom.

‘De overheid moet ingrijpen. Orde moet er zijn!’

Het Duitse toverwoord redt Manja van het blinde fysieke geweld van de massa. En nog iets anders.

Een eigenaardige beweging die ze maakt, een plotseling optillen van de gebogen armen, alsof het vleugels zijn waarmee ze kan opstijgen, een opwaartse beweging, die zo groot en onvoorwaardelijk is en zo buiten het kader van haar omgeving valt, dat het lijkt alsof er nu iemand of iets zou komen om haar op te halen.

Maar de engel laat haar in de steek en het pathos van het gebaar valt in het niets en heeft na een moment van grote spanning iets buitensporig grappigs. Het gelach, honender en gemener dan eerst, breekt opnieuw los.

Manja kijkt om zich heen. Ze zoekt een gezicht, een gezicht dat niet lacht. Er moet toch één gezicht zijn dat niet een masker is, dat haar aankijkt met ogen en luistert als ze iets zou zeggen. Er is er geen.

‘Wij hebben niemand iets gedaan, laat ons gaan.’

Er is niets smekends in die stem.

Als ze door te smeken en te huilen de superioriteit van de anderen zou erkennen, dan hadden ze haar misschien na een paar ruwe grappen laten gaan. Maar er is geen traan in Manja’s ogen te bekennen.

‘Daar moeten we een stokje voor steken,’ schreeuwt Hammelmann. Een fanfare in het koor van de lachers. Andere stemmen volgden.

‘We kunnen de andere kinderen niet laten vergiftigen. Kom eens hier jij!’

Manja verroert zich niet.

Dan komt Hammelmann achter de tapkast vandaan, loopt naar haar toe en pakt haar vast. Vier dikke vingers en de duim om haar pols. Haar kleine broertje klampt zich huilend vast aan haar rok.

Nu lopen ze door de mensenmassa heen, die opzijgaat en hen aan staat te gapen. Hammelmann, die Manja meetrekt, David aan haar rok, twee getuigen die Hammelmann heeft uitgekozen, en achteraan Martin en nog een paar jongens. Net als bij ‘Zwaan kleef aan’. Ook het gelach is nu ver weg, niet werkelijk, als in een verhaal. Niets is werkelijk. De straat, de huizen, de hand om haar pols, het broertje aan haar rok, het geroep en de jongens achter haar. Het is allemaal uit een boek: ‘Zo liepen ze door de hele stad, de mannen en vrouwen staken hun hoofd uit het raam en wie hen zag, werd zo vrolijk dat hij moest lachen.’

Hammelmann praat en Martin praat. Ze zeggen dat Manja naar een opvoedingsgesticht moet en dat haar moeder het land uitgezet moet worden. Dat past niet echt bij het verhaal. Het is een naar en akelig achtergrondgeluid.

De deur van het politiebureau is niet van goud. De trap die ze op lopen is niet de trap uit het sprookje. Niemand nodigt haar uit voor de bruiloft die drie dagen en drie nachten gevierd zal worden.

Als Hammelmanns hand haar pols loslaat om zijn verklaring kracht bij te zetten, doet het opeens heel erg zeer en Manja herinnert zich weer dat ze heel goed moet opletten en het vertrek goed in zich moet opnemen, ook al is het niet mooi.

Er staan twee lange tafels tussen de beide agenten. Een van de twee mannen schrijft. Zijn gezicht is mager, klein en groenig. Dat van de ander is rond en gaat schuil achter een reusachtige snor als achter een struik.

‘Jij hebt meneer Hammelmann en zijn gasten schoften genoemd?’ vraag de man met het groenige gezicht.

‘Ja.’

Hij schrijft met zijn korte, stijve vingers iets op, terwijl Manja’s blik rondgaat en houvast zoekt. Haar naam wordt opgeschreven en gespeld. Het klinkt heel lelijk. Heel even ontmoet ze de ogen van het andere gezicht, dat onmiddellijk weer wegduikt achter de grote snor.

‘Adres en beroep van je moeder?’

‘Ze heeft werkhuizen.’

‘Wat voor werk?’

Achter het groenige gezicht is een raam met zwarte kruislatten, waartegen een late, trage vlieg naar de grijze lucht probeert te klimmen. De kleine man moet zijn vraag herhalen voordat Manja antwoordt.

‘Ze helpt mensen.’

‘Een héél bijzonder soort hulp,’ vult Hammelmann aan.

‘Ze gaat uit schoonmaken en naaien,’ zegt Manja snel. Onder het praten zoekt ze weer het andere gezicht achter het struikgewas van de snor, dat zich nog steeds verstopt als vogels in een boom.

De man heeft nog niets anders gezegd dan ‘buiten blijven’ tegen Martin en de anderen. Maar ook al kijkt hij haar niet aan, en ondanks de norse, onverschillige uitdrukking op zijn gezicht, biedt hij haar enige steun. Zoveel zelfs dat Manja een halve zin ter verdediging probeert.

‘Ik zei “schoften” omdat ze mijn broertje...’ verder komt ze niet. Het is alsof haar mond opeens met kleverige draden is dichtgenaaid.

Hammelmann haast zich zijn onschuldig grapje uit te leggen en geeft nadere inlichtingen. Manja luistert niet goed. Ze kijkt weer naar de late, zwakke vlieg die langs het steile raam omhoog probeert te klimmen.

‘Landloopster,’ zegt Hammelmanns stem. En weer doet Manja haar mond open.

‘Dat is niet waar! Meneer Hammelmann praatte vroeger heel anders over mijn moeder... Hij...’ Daar waren de kleverige draden weer.

Als Hammelmann tegen haar uitvaart, al scheldend verdere informatie geeft, haar een gevaarlijke leugenaarster noemt, berucht in de hele buurt, antwoordt ze niet meer. En ook niet als de agent hem gelijk geeft: opvoedingsgesticht, boete, het land uitzetten.

Even heeft de andere man aan de tafel een onduidelijk snuivend geluid laten horen, maar op de vraag van zijn superieur of hij het er misschien niet mee eens was, heeft hij alleen zijn grote zakdoek tevoorschijn gehaald en langdurig gesnoten om duidelijk te maken dat zijn gesnuif geen enkele andere betekenis had. Sindsdien is ook die steun verdwenen. Ook de waggelende vlieg is weg.

‘Voorlopig kun je gaan en je moeder krijgt een dagvaarding.’

Zonder iemand aan te kijken, haar broertje achter zich aan trekkend, loopt Manja als over een tuinpad langs een levende haag van gezichten. Martin en de andere jongens en de gasten uit de kroeg lopen met haar mee. Ze loopt midden door de straat met opgeheven hoofd, alsof ze in een rijtuig door een jubelende menigte rijdt en alsof de stukken afval en stenen die langs haar vliegen bloemen en groene takjes zijn die ze haar toewerpen, en de scheldwoorden jubelende begroetingen.

Ze houdt niet, zoals haar broertje, beschermend een arm voor haar gezicht, ze loopt met een glimlach. Een glimlach die op haar gezicht geverfd lijkt en die nog ergerlijker is dan hoon. Stukken hout, flarden papier, stenen en dakpannen vliegen langs haar heen, rakelings, raken haar – maar Manja loopt door alsof ze langs een fontein loopt. De woorden zijn bruisende golven, die hun eigen inhoud wegspoelen. Ze klinken heel hard maar hebben geen betekenis. Geen enkele.

‘Joodse hoer, straatmeid!’

Dat betekent niets, helemaal niets. Als het iets betekende! Maar het betekent niets. Het is gezang ergens heel ver weg. Als liederen op een zomeravond in de verte. Lichte ballen, als luchtballonnen, blauw, schommelend. Het zingt, het blèrt zoals soms bij een processie. Grote woorden, plechtig gezang.

‘Smerige teef!’

Het is een litanie. Het is ver weg. Het gaat voorbij. Als dat wat er door de lucht vliegt stenen, lege blikjes, kluiten en graspollen waren, dan zou het erg pijn doen aan haar wangen en nek. Maar het zijn geen stenen en het is geen steel van een koekenpan. Het zou erg pijn doen als het stenen en de steel van een koekenpan waren. Manja heeft niet snel gelopen. En toch is daar opeens de poort naar hun huis, en mevrouw Reuter. Dan gebeurt er iets verbijsterends: mevrouw Reuter jaagt driftig de meute jongens weg en vergrendelt de poort achter Manja en David, zodat die een beschermende, donkere muur wordt, waartegen het lawaai vanbuiten machteloos afketst.

Voor het eerst die avond zou Manja willen huilen. Ze had mevrouw Reuter om de hals kunnen vallen, die haar met haar totaal onverwachte hulp heeft ontwapend. Maar mevrouw Reuter, zelf in de war door haar eigen actie, heeft zich snel weer achter haar geruite glazen deur verschanst.

En dan rent Manja de trap op naar boven. Opeens komt de vluchtimpuls die ze met uiterste wilsinspanning heeft ingehouden vrij en springt in haar armen en benen, haar pezen en spieren. Ze loopt niet meer als een levend schepsel dat zijn leven wil redden, maar als iets wat al afgerukt is, een blad dat door de wind wordt gejaagd, een plank die wordt meegevoerd door de rivier. Haar broertje rent achter haar aan, maar kan haar niet bijhouden. De huisdeur staat open.

==

Kleine David en Munio stonden samen voor de slaapkamerdeur, die op slot was. Manja antwoordde niet en liet hen niet binnen. Ze legden zich erbij neer dat Manja niet kwam en begonnen in de keuken te scharrelen, zochten, overlegden, haalden pannen uit de kast, begonnen ten slotte de koude bonen uit de pan te vissen. Toen kwam Manja uit de slaapkamer.

Ze maakte net als anders het avondeten warm, schepte het op de borden, maar ze at zelf niet. Ze maakte de bedden op en wachtte tot de jongens met onderdrukt lawaai naar bed waren gegaan. Ze waste en droogde langzaam en nauwgezet de borden af. Boven het fornuis hing een scheurkalender, die op een blauw lentelandschap was geplakt. Zaterdag. Dat woord bleef hangen en sprong midden in het visioen van gezichten en de kluwen van woorden, die, nu ze er niet meer waren, veel sterker klonken en onontkoombaar waren. De kamer was vol van Martins gezicht. Duizend keer Martin. Daartussen fluisterde als iets goeds, als steun, als het gezicht achter de snor – dat haar ook in de steek had gelaten – iemand ‘zaterdag’. Manja pakte haar jas en sloop naar boven. Ze was niet bang dat de meute jongens, die misschien nog wel op straat rondhing, zich opnieuw op haar zou storten. Want alles was hier, nu, in deze kamer, op de trap, en daarvoor probeerde ze te vluchten. Misschien wilde Karli met haar naar de muur. Misschien hielp het als Anna Müller de deur opendeed en tegen haar glimlachte.

Ze belde aan op de derde verdieping, wachtte, belde nog eens. Het bleef stil. Ze drukte haar voorhoofd tegen de deur, dat voelde koel en goed.

Even bleef ze daar zo staan en toen liep ze naar beneden langs de deuren, waar de lege melkflessen al voor stonden, en opende de poort, die nog vergrendeld was. De straat was leeg en donker. Ze liep zonder om te kijken en zonder angst. Alles wat gebeuren kon, was al gebeurd. Het was een heel zwak lichtpuntje, een heel zwakke hoop, waar ze naartoe liep. Maar de enige. Het weiland waar ze overheen liep was nevelig en vochtig. Er stond een enkele ster aan de hemel.

Er was niemand bij de muur.

Manja ging zitten wachten naast het berkje, dat met zijn tere kale takjes licht bewoog in de wind. Manja zat daar maar roerloos te wachten. Niet meer op de vrienden. Niet op iets bepaalds. Op iets lichts en doorslaggevends wat haar lot kon tegenhouden en tot staan kon brengen. Het kwam niet en het deed geen pijn. In het donkere struikgewas was niets meer wat haar angst aanjoeg, want alles was eigenlijk al zo goed als gebeurd: een voorgeschreven pad, dat ze alleen maar te volgen had. De angst was verdwenen omdat zij er eigenlijk al niet meer was. Was ze op haar schreden teruggekeerd, dan zou alles honderd-, duizendvoudig teruggekomen zijn. Bij elke stap, elk ogenblik, altijd.

Manja had graag het konijntje geaaid, maar het was niet meer in de stal, het zat al in zijn winterhok, bij Heini thuis... Ze wilde een spoor achterlaten voor als de vrienden zouden komen, later een keer. Ze kon niets geschikts vinden. Ten slotte haalde ze haar zakdoek uit haar zak en bond hem om het berkje. Het was een triest en onnozel gezicht. Ze liet het zo.

Ze liep niet van het ene geliefde ding naar het andere, om ze nog een keer aan te raken en te bekijken. Zo neem je geen afscheid. Er was niets sentimenteels, geen stilstaan bij wat al bij het verlatene hoort, alleen een voorbereiding op wat komen ging, dat alle kracht vergt, omdat het heel nieuw is, vreemd en onbekend. Ze nam alles in zich op met een blik die niet werd belemmerd door de duisternis, noch door de indruk van het ogenblik. Ze zag elk voorwerp in zijn volkomenheid, onder elke belichting en in elk jaargetijde, tot in het allerkleinste detail en tegelijkertijd in samenhang met alle andere dingen die ze ook gekend en gezien had, en ze liet alles heel zacht helemaal los.

Langs de rivier scheen het lint van de lantaarnpalen, op het toneel van de oever vlogen de beweeglijke lichten van de trams en auto’s. Het silhouet van de stad, donker, en niet te onderscheiden tegen de nachthemel, was voor Manja duidelijk afgetekend, zo goed kende ze elke regenpijp van de kerktoren, elke lijn van de daken en elke bocht van de dakgoten. Ze kon de zon op de rode gevels zien schijnen en de schoorstenen en ramen van de fabrieken zien blinken in verblindend licht.

Het was niet moeilijk de straat over te lopen naar de brug, waarvan de lichten trillend in het water weerspiegeld werden. Door het hekwerk van de leuning kruipen was net zo makkelijk als anders. Ze zag het struikgewas, de donkere schommelende boten op het water, dat zwart en onbeweeglijk was als fluweel. Alleen aan de draaikolkjes van licht, die de drijvende bladeren in hun trechter trokken, was te zien dat het stroomde, dat het leefde onder het fluwelen oppervlak. Manja huiverde even toen ze naar beneden keek. Maar toen gebeurde er iets wat wonderlijk hielp. Van de plataan die vanaf de oever scheef over de rivier groeide, zodat zijn schaduw in de zomer ver over het wateroppervlak reikte, maakte een gouden blad met een groene rand zich los, zweefde zachtjes, als op handen gedragen, in volle schoonheid zichtbaar in het schijnsel van de lantaarns, heel langzaam naar beneden, als in een spel, als een gouden libelle streek het neer, en danste het water in.

Het was heel makkelijk. Het was mooi. Niets. Manja gooide haar hoofd achterover, maakte haar handen los van het koude ijzer van de leuning, stond een paar tellen kaarsrecht, toen sprong ze.

In de honderdste seconde tussen de brug en de zwarte rivier, voor het water, slaat alles wat ze beleefd heeft als een machtige draaikolk over haar heen. Een razende kluwen van beelden, die rondtolt, niet naast elkaar, maar in wilde, snelle lijnen geschetst. Alles wat ze ooit heeft meegemaakt, elk gezicht, de geur van brood, bladeren, gras, lichten en sterren, wervelend, zonder betekenis, glinsterend wit, als kersenbloesems, en daarin Martins mond, akkoorden, afgebroken woorden, flarden van melodieën, de poort naar hun huis, de rivier, de school, de straat, de vuurpijl, uiteenspattend tegen de nachthemel, gemorst bier, vermengd met dromen, verweven met dingen die lang geleden zijn gebeurd en beelden van wat nog komen moet; alles met een snel penseel op een opengeklapte waaier geschilderd, die duizelingwekkend snel open- en dichtklapt. Alles wat ze gedaan en gevoeld heeft, honger en eten, slapen en de pijn van een getrokken kies, drinken en kauwen, piano, moorkop met slagroom, jagende wolken en wind en hemel, bloeiende en verwelkende bloemen, stemmen en gebrul, alles.

En opeens verzet dat alles zich met alle spieren en pezen en haar hele wil en verlangen tegen het nooit-weer, en alles in haar grijpt, alsof haar lichaam uit niets dan duizend handen met ontelbare vingers bestaat en de lucht vol is met sterke ijzeren stangen en balken waaraan ze zich vast kan klampen.

Toen het water. Het was overal tegelijk. In haar oren, die ze doof maakte, in haar ogen, waar het brandde en die ze sloot. Het hing als lood in haar haar, trok als gewichten haar schoenen omlaag, het greep door de ijskoude, zware kleren naar haar verstarrende huid. Het was overal. Het smoorde de kreet in haar mond, stortte zich over haar tong, in haar keel. Het trok van onderen en sprong van boven. Het nam, het sloeg, het trok, het drukte. Het liet niet meer los. Het was geen zwart fluweel. Het was koud. Het deed verschrikkelijk pijn. Het verblindde, verlamde, omknelde, verscheurde, sloeg, brak, verstikte.

Pas toen Manja heel stil werd, willoos uitgestrekt en uitgestreden, was het goed en zacht als zwart fluweel, streek het haar haar glad, spreidde haar jurkje uit, streelde spelend haar handen en gezicht en hield haar vast en droeg haar, net als het groen omrande plataanblad, dat langzaam naar haar toe dreef.

==

##

Naspel

Het zakdoekje dat Manja aan het berkenboompje had gebonden, was nat van de regen van vier nachten. Het zag er klein, verkreukeld en vreselijk verlaten uit. Toen de vier jongens het aan de berk zagen hangen, durfde geen van hen het aan te raken. Zoals het daar hing, gescheurd en aan flarden, leek het een stukje van Manja.

Ze waren zonder afspraak gekomen, die woensdagavond, en ze konden elkaar niet aankijken en niemand kon een woord uitbrengen en geen van hen wist eigenlijk waarom hij gekomen was en meteen weer weg wilde, maar toch bleef.

Eerst waren ze op de muur gaan zitten en eigenlijk zaten ze op Manja te wachten, alsof ze weer eens te laat was, opgehouden door het een of ander. Elk moment kon er een takje onder haar voet kraken, kon haar stem uit het donker roepen. Dat was allemaal wel vaker gebeurd.

Toen had Karli het zwijgen verbroken. ‘Ik ben zaterdag bij mijn vader geweest.’

Heini had hem indirect geantwoord: ‘Wij zijn de stad uit geweest, naar de mensen die haar in huis zouden nemen.’

Harry had helemaal niets gezegd en naar Franz gekeken, die zich omdraaide.

De stralende boog van de brug spande als altijd over de rivier, donkere boten schommelden erop en lichte boten gleden eroverheen, net als anders. Dat van Manja en de rivier kon niet waar zijn. De drie anderen geloofden het niet. Natuurlijk, het was zinloos bij elk windvlaagje je oren te spitsen en als je ergens iemand hoorde roepen op te schrikken. Manja zou niet uit het holle pad de wei op komen. Dat stond wel vast.

‘Waarom blijven we hier eigenlijk zitten?’ vroeg Franz opeens kwaad. ‘Het is gewoon stom.’

Maar die botte opmerking, die voor hen allemaal de weg vrijmaakte om te gaan, had een vreemde uitwerking. Ze bleven zitten waar ze zaten en geen van hen verzette zich er meer tegen om hier zwijgend en verdrietig te zitten. Er was niets anders. Ze wilden bij elkaar zijn.

Nergens in de wereld was dat waarnaar zij zochten. Alleen hier in het donker, in het bij elkaar zitten. Alleen in dat waarover ze niet konden praten en niet konden zwijgen.

En toen gebeurde wat in de meer dan vier jaar dat ze hier kwamen al een paar keer eerder was gebeurd: dat alle ervaringen veranderden en verdwenen en er een nieuwe werkelijkheid ontstond in een bijzondere mengeling van droom en spel. In die werkelijkheid, levend en dichtbij, was Manja, juist toen ze de realiteit van het zakdoekje niet langer probeerden te ontwijken.

Het was heel wonderlijk. De muur stond daar als een rif waarop het verleden en de toekomst als golven stukliepen. Wat gebeurd was, bestond niet meer en wat komen zou, was er nog niet. De tijd stond stil en deed niets en doodde niet. Het ogenblik stortte niet in de afgrond van het voorbij. Het lag spiegelend als een kristal op een roerloze hand en omvatte alles. Een cirkel verbond begin en einde zoals de zonsopgang en -ondergang, een krans van roerloze, tot beeld gestolde momenten. Niet een was er verstard, je kon ze opnieuw rangschikken.

De rivier was er en Manja’s lach was er, en het ene vermoordde het andere niet. Het gescheurde doekje was er en de prachtige spellen die ze samen hadden gespeeld. Ze hieven elkaar niet op en vielen elkaar niet aan.

Er lag een groot verdriet in, maar het was sterk verbonden met diepe vreugde. En een grote eenzaamheid, die samenvloeide met intense verbondenheid.

Gisteren en morgen stonden als ontwapende monsters in het donker aan de horizon, ver weg en zwijgend, als de omtrek van een boom of kerk. Niets was hun afgepakt, niets bedorven, er dreigde niets, er wachtte niets. Er was geen voorbij en geen later, alleen de roerloze stilte van de late herfst, die als een stolp om hen heen stond. Het enige wat in de verte en geruisloos bewoog, waren de wolken aan de betrokken lucht.

Heini keek omhoog toen er net een mistflard wegdreef en verschoof. Hij hield zijn adem in. Alle vier zagen ze nu boven het kruis van de kerktoren, langzaam alsof het een onthulling was, wolken uiteenschuiven. Helder en wonderlijk duidelijk, met zijn vijf hoofdsterren, als ingelijst door de rand van de wolken, stond Cassiopeia boven hun hoofd. Niemand zei iets. Het was een enorme, allesvervullende vreugde.

De stilte om hen heen was als een beschermende ruimte tot in de hemel, die het roerloze kristal van dit moment met duizend zachte handen omsloot.

Het omvatte zowel het berkje met het verscheurde zakdoekje als de kinderen die stil en klein, dicht bij elkaar, ongedeerd en ongescheiden op de muur zaten, als op een rif waartegen de vloed van de gebeurtenissen stukslaat, zachter wordt en verstomt.

Er was niets gebeurd.

==

==

Heike Klapdor

‘Anna who?’

Daar zitten ze nu, op de terrassen van Parijs. Ze zijn wanhopig. Hun zekerheid dat het een voorbijgaande nachtmerrie is die Duitsland sinds januari 1933 in zijn greep heeft, is allang vervlogen.

En de zekerheid dat zij, de bannelingen – verdrevenen, geen emigranten, want ‘dat betekent toch landverhuizer’(Bertolt Brecht) – binnen de kortste tijd uit de ‘wachtkamer’ van de ballingschap (Lion Feuchtwanger) weer zullen terugkeren naar hun vaderland, die zekerheid vervliegt ook. Want het wordt maar al te duidelijk: het nationaalsocialistische Duitsland is een succesverhaal. En de ballingschap is de schaduwzijde ervan.

Hoe heeft het zover kunnen komen? Dat is de onontkoombare vraag voor de ballingen. De schrijvers onder hen zoeken het antwoord in romans, gedichten en toneelstukken.

Klaus Mann vertelt in zijn roman Mephisto, die in 1936 in Amsterdam bij Querido verschijnt, het verhaal van een carrière in het Derde Rijk, Anna Seghers in haar in 1942 in Mexico verschenen roman Das siebte Kreuz (Het zevende kruis) over de vlucht uit een concentratiekamp. Van zeven gevluchte gevangenen slaagt een erin over de grens naar Frankrijk te komen, dankzij de hulp van veel mensen bij wie de medemenselijkheid zegeviert over angst en gevaar.

In 1938 verschijnt eveneens bij Querido, bij de afdeling Duitstalige literatuur onder auspiciën van Fritz H. Landshoff, nog een ‘Duitslandroman’. Evenals Feuchtwangers Die Geschwister Oppermann (1933) schetst die een ontluisterend beeld van de mens, maar schuwt – in tegenstelling tot Feuchtwanger – de utopie van de menselijkheid niet.

Deze roman rond vijf kinderen heet Manja, en achter het oorspronkelijke auteurspseudoniem Anna Reiner gaat de zesendertigjarige Oostenrijkse Anna Gmeyner schuil.

Op het moment van publicatie woont Anna Gmeyner al vier jaar in Engeland. Daar is ze vanuit Parijs met haar tweede man, de Russisch-Joodse godsdienstfilosoof Jascha Morduch, naartoe verhuisd. En daar, in Londen, is de roman Manja tussen 1934 en 1938 ontstaan. Op 1 maart 1939 leest de schrijfster voor uit haar roman tijdens de oprichtingsbijeenkomst van de Free German League of Culture in Great Britain, een organisatie van Duitse en Oostenrijkse emigranten die met een breed palet aan culturele manifestaties de ‘vrije Duitse cultuur’ – aldus de statuten – willen stimuleren en tegelijk de dialoog met de burgers van het Verenigde Koninkrijk willen aangaan.

Wenen, de historische metropool waar Anna Gmeyner in 1902 in een Joods, geassimileerd advocatengezin opgroeit; Berlijn, de moderne metropool, waar ze als jonge vrouw vanaf 1929 met haar dochtertje woont; Parijs, de stad waar ze in 1933 haar toevlucht zoekt, evenals later Londen, en daartussendoor (1931) een verblijf in de Sovjet-Unie: dat zijn de plekken van haar vrijwillige en onvrijwillige wereldburgerschap.

‘Haar generatie was noodgedwongen kosmopolitisch,’ formuleerde haar dochter Eva Ibbotson het. Dat de ‘geschoolde kosmopoliet’ Anna Gmeyner (zoals een criticus haar in 1940 in The Observer noemt) niet zoals veel van haar vrienden van Frankrijk naar Amerika emigreert, is toeval, in haar geval een gelukkig toeval.

Als meisje was Anna ‘van kindsbeen af vastbesloten beroemd te worden’. Zo karakteriseert de schrijfster zichzelf in een zelfportret, dat in 1933 in de Berliner Zeitung am Mittag verscheen. ‘Altijd als ze langs het Weense Burgtheater loopt, vraagt ze zich af wat je moet doen om daar een stuk op de planken te krijgen. Als de Eerste Wereldoorlog uitbreekt, schrijft ze als twaalfjarig meisje haar eerste toneelstuk. Het is heel patriottistisch en vreselijk verdrietig. Twee jaar later schrijft ze een stuk op rijm: Ideal und Wirklichkeit. Op vijftienjarige leeftijd schrijft ze onder invloed van het lezen van Friedrich Schillers Don Carlos een groot drama, Der Tyrann.’

De tweeëntwintigjarige dochter uit een burgerlijk gezin dat openstond voor het moderne leven, trouwt in 1924 tegen de wil van haar ouders met een jonge bioloog, Berthold Paul Wiesner: ‘Hij heeft niets, zij heeft niets, en ze trouwen zonder geld’, staat in het zelfportret. ‘Zij krijgt een kind, wordt ziek, maar moet de kost verdienen. Ze gaat naar Berlijn, waar ze zich binnen een paar weken helemaal thuis voelt. Ze geeft les op een school, schrijft artikelen, geeft cursussen aan arbeiderskinderen. Het gevolg van overwerktheid is een ernstige ziekte. Ze moet haar baan opgeven en volgt haar man naar Schotland, waar hij een aanstelling krijgt als onderzoeker aan de universiteit van Edinburgh.’

De zelfstandige jonge vrouw vindt in de grote Schotse mijnwerkersstaking in 1926 een journalistiek en politiek onderwerp dat haar fascineert. Ze gaat met de mijnwerkers mee de schachten in, bezoekt hun gezinnen en wordt deelgenoot van hun armoede en rampzalige werkomstandigheden. Het resultaat hiervan is haar eerste toneelstuk, Heer ohne Helden, waarin een ongeluk in de schacht de mijnwerkers tot solidariteit en verzet brengt. Slátan Dudow en de linkse Gruppe junge Schauspieler spelen deze ‘gedramatiseerde reportage’ in 1929 in het Wallner-Theater in Berlijn. De toen zeer populaire zanger Ernst Busch zingt het door Hanns Eisler op muziek gezette ‘Bergarbeiterlied’ uit de slotscène. De grote theatervernieuwer en regisseur Erwin Piscator selecteert het stuk voor het eerste toneelseizoen van het nieuwe Piscator-Theater en neemt Anna Gmeyner, die intussen weer in Berlijn woont, aan als dramaturge. De pers noemt Gmeyner een ‘tweede Ferdinand Bruckner’ en ziet een toneelcarrière voor de jonge schrijfster weggelegd. De toneelkritiek rekent haar naast Else Lasker-Schüler en Marieluise Fleisser tot de getalenteerde ‘moderne toneelschrijfsters’.

Heer ohne Helden past in de stroming van politiek geëngageerde en controversiële actuele toneelstukken van die tijd. Gmeyners tweede toneelstuk, Zehn am Fliessband (1929) zet de maatschappijkritiek van het eerste voort. De internationale economische crisis, inflatie en massawerkloosheid vormen de feitelijke achtergrond van een gedramatiseerde arbeiderswereld. Nationaalsocialisten, communisten en Joden, kinderrijke, arme vaders en alleenstaande meisjes in conflictsituaties: ze verklikken, ze zwijgen, ze zijn bang of onverschillig, of ze komen in verzet – een heterogene arbeidersgemeenschap. De agitprop-groep van de internationale arbeidershulp Kolonne Links voert het stuk in 1931 op, met aansluitend een gastoptreden in Magnitogorsk met een Russische bewerking.

In 1932 merken de toonaangevende toneelcritici de jonge schrijfster op met een stuk dat een ander populair genre bedient: het zogenaamde volksstuk. De voortrekkers van deze satirische en politiek actuele provincieklucht, gericht op een grootstedelijk publiek, zijn net als Ödön von Horváth of Marieluise Fleisser erfgenamen van de Weense satireschrijver Nestroy. Anna Gmeyners volksstuk Automatenbüffet levert een ‘af en toe beklemmende’ bijdrage aan het beeld van de psychologie van het Duitse verenigingsleven, aldus toneelrecensent Friedrich H. Prehm over de première in het Hamburger Thalia Theater in oktober 1932. De paus van de toneelkritiek, Alfred Kerr, schrijft in zijn recensie van de première: ‘Dit stuk is in elk geval niet snel te verwarren met een ander, want er komt een snackbar in voor. Al ben je jaren later de verhaallijn vergeten, dan weet je toch nog: het speelde zich af in een snackbar.’ Erich Kästner noemt de opvoering van het stuk ‘een verdienste’ en dicht de auteur ‘dramatisch talent’ toe. In hetzelfde jaar wordt Anna Gmeyner bij de uitreiking van de Kleist-prijs aan Else Lasker-Schüler eervol vermeld. Een jaar eerder was de prijs naar Ödön von Horváth gegaan, en betekende dus een bijzondere onderscheiding voor de jonge toneelschrijfster.

De opvoering van Automatenbüffet in 1933 in Berlijn heeft Gmeyner zelf niet meer gezien. Op dat moment zit ze in Frankrijk. In september 1933 komt het onder de titel Im Trüben fischen op de planken van het Schauspielhaus Zürich; deze voorstelling, onder regie van Leopold Lindtberg, met de jonge Therese Giehse in de hoofdrol, is al exiltheater.

In de Berlijnse toneel- en filmkringen hoort Anna Gmeyner bij de kunstenaars-avant-garde die het zogenaamde Kinodebatte, de discussie over de invloed en toepassingen van het nieuwe medium film in de jaren twintig van de vorige eeuw, achter zich heeft gelaten. Geprovoceerd door het succes van het nieuwe massamedium hadden de literatuur en het toneel zichzelf verheven boven de zogenaamde trivialiteit en conformiteit van de stomme film, die enorm aansloeg bij het publiek. De kritiek was dat dit medium met zijn exotische werelden, historisch achterhaalde conflicten of archaïsche identificatiemogelijkheden het proletariaat, het lagere personeel en de vrouwen in hun verlangen naar een ander leven bedroog, hun bereidheid tot kritisch inzicht verstikte.

Eind jaren twintig was de avant-garde echter allang op de filmtrein gesprongen: schrijvers als Heinrich Mann of Alfred Döblin verdedigden filmbewerkingen van hun romans, literatuurverfilmingen waren in, schrijvers experimenteerden met het filmische schrijven als literaire stijl of de tekstvorm van het filmscenario, waarmee ze zichzelf in de kijker van de filmproducenten speelden.

Gmeyner leert het nieuwe medium van dichtbij kennen door haar contact met mensen uit de filmwereld, zoals de om zijn literatuurverfilmingen en zijn visuele prestaties beroemde regisseur G.W. Pabst, die voor zijn pacifistische mijnwerkersfilm Kameradschaft (1931) scènes uit Gmeyners Heer ohne Helden gebruikt. Geïnspireerd door haar eerste filmervaringen en de samenwerking met G.W. Pabst schrijft Gmeyner een artikel dat in december 1932 in het weekblad Der Film verschijnt, waarin ze pleit voor een herziening van het denken in kampen van de ‘beide rivalen’ toneel en film, die vechten om ‘hun dame: het publiek’. De uitstraling van de lijfelijke aanwezigheid op het toneel en de natuurlijke stem enerzijds, en de kairos van de gefilmde close-up anderzijds onttrekken zich volgens haar aan esthetische waardeoordelen over de genres: ‘Naar mijn idee zal de film in zijn verdere ontwikkeling steeds meer de kunst van het “werkelijke”, het reële worden, en het toneel steeds meer de kunst van de stilering, de poëzie, waarbij het reële in zijn vormgeving zeker ook poëtisch, het gestileerde zeker niet wereldvreemd hoeft te zijn.’ Een ‘verzoening van de vijandige broers’ dus, en de dame, het publiek, adviseert ze ‘bigamie’.

Anna Gmeyner maakt deel uit van de filmcrew van Pabst als in 1932-1933 zijn geluidsfilm Don Quichotte wordt opgenomen in Nice en Parijs – in de studio en met openluchtopnames, met de Russische zanger Feodor Chaljapin. Haar eerste officiële contract als scenarioschrijfster krijgt Gmeyner voor de bewerking van een komedie van de Hongaar Lázlo Bús-Fekete, die Pabst in 1933 in de Parijse Tobis-studio’s opneemt: Du haut en bas. De film heeft een toneelachtige enscenering, die geschreven lijkt voor het simultaantoneel van Erwin Piscator, de komedie speelt in een Weense huurkazerne, die met zijn binnenplaats, trappenhuizen en de balkons rondom net zo goed in Parijs had kunnen staan, en evenals in Julian Duviviers Sous les tois de Paris uit 1930 een maatschappelijke dwarsdoorsnede, een ‘tranche de la vie’ herbergt. De machtsovergave aan de nationaalsocialisten verrast de Duitse filmmensen in Frankrijk, ze blijven in Parijs, en hier scheiden zich hun wegen.

Anna Gmeyner bouwt luchtkastelen en knoopt contacten aan op de caféterrassen, zoals de meeste emigranten doen. Op deze ervaring zal ze, evenals Feuchtwanger in Exil (1940), haar tweede roman Café du Dôme baseren, die in 1941 in het Engels verschijnt; in Londen bij Hamilton-House-Publishers onder de titel The Coward Heart en in New York bij Alfred A. Knopf. De schrijfster publiceert in 1934 het vervolg hierop, Mary Ann wartet, in het exiltijdschrift Pariser Tageblatt, de filmrechten van dit verhaal krijgt Paul Falkenberg.

In de Parijse emigrantenkringen leert Anna Gmeyner de Russische godsdienstfilosoof Jascha Murdoch kennen, die het Engelse staatsburgerschap bezit. Hun huwelijk in 1935 verschaft haar de verblijfsvergunning voor Groot-Brittannië. Hier werkt Gmeyner samen met de Oostenrijkse dichter en dramaturg Berthold Viertel. Gmeyner schrijft scenario’s voor films van de Boulting-broers en de Britse Gaumont: onder andere in 1935 voor The Passing of the Third Floor Back met Conrad Veidt en in 1940 voor de verfilming van Ernst Tollers beroemde toneelstuk Pastor Hall, gebaseerd op het lot van Martin Niemöller, dominee in het verzet. Het is de eerste Engelse anti-nazifilm; als hij in de VS in de bioscopen verschijnt, is hij voorzien van een inleiding, een commentaar op de politieke situatie, ingesproken door Eleanor Roosevelt, de echtgenote van de Amerikaanse president.

Als Anna Gmeyner het vertelconcept voor Manja ontwikkelt, gebruikt ze het in haar toneelstukken en films beproefde concept om de handeling in de wereld van het dagelijkse leven te situeren. Levenswegen kruisen zich op een plek die het centrum van de handeling vormt. Een vreemdeling, een vreemdelinge, verschijnt onverwacht op het toneel. En plotseling komen er latente krachten los, breken er crises uit, worden er standpunten geëist, veranderen de biografieën. De plaatsen van handeling zijn een provinciaal verenigingsgebouw in Automatenbüffet, een Parijs’ emigrantencafé in Café du Dôme, een Weense huurkazerne en een pension in de Londense wijk Bloomsbury in The Passing of the Third Floor Back, het dek van een schip dat in de film Thunder Rock landverhuizers in de negentiende eeuw naar Amerika brengt, of de muur waar de vijf kinderen in Manja elkaar ontmoeten.

Ook de protagonisten lijken op elkaar – het meisje Eva, dat uit het niets, om precies te zijn uit het water, opduikt in Automatenbüffet; Marie, het vermeende dienstmeisje dat in de Weense huurkazerne een betrekking in de bel-etage aanneemt en aan het eind weer vertrekt; de vreemdeling die in het Londense pension plotseling in de deuropening staat. Het zijn steeds eenlingen, altijd vreemdelingen, verschijningen, passanten, figuren in transit, die komen en gaan en die het leven van de anderen veranderen. Of niet.

Manja kijkt terug op de voorgeschiedenis van het Derde Rijk. De roman speelt in de jaren 1920 tot 1934 in Berlijn. Gmeyner brengt de verhalen van vijf gezinnen samen, om daarmee in een ‘spiegelbeeld’ de ‘ontwikkelingen in Duitsland’ – aldus de aankondiging van de uitgever Querido – te schetsen. De verteltraditie van het maatschappelijk panorama, de dwarsdoorsnee van de samenleving, wordt toegespitst op het tijdperk van de Weimarrepubliek en de sociologie van de klassen.

Manja is bijzonder doordat de schrijfster haar vertelcompositie uitbreidt met een tweede vertellaag, die contrasteert met de eerste: de vijf gezinnen – het klassenbewuste arbeidersgezin Müller, het gevaarlijk gedeklasseerde milieu van de lage burgerij van de Meissners, het geassimileerde Joodse bourgeoisgezin ten huize van Kommerzienrat Hartung, het intellectuele gezin van de arts en humanist Ernst Heidemann, en de mooie, arme, vreemde Oost-Europees Joodse Lea Meirowitz –, deze vijf gezinnen representeren armoede en rijkdom, traditie en moderniteit, geweld en menselijkheid, de ambitie om maatschappelijk op te klimmen en de angst om te dalen, liefde en haat, arbeiderstrots en burgerlijkheid, antifascisme en nationaalsocialisme. Maar hun kinderen zijn vrienden.

Zij vormen binnen dit panorama een eigen, nauwe kring, waarin zich vier jongens en een meisje scharen. Franz Meissner, Karl Müller, Harry Hartung en Heini Heidemann zijn verbonden door een diepe genegenheid voor Manja, Lea’s dochter, kind uit een als asociaal bekendstaand Oost-Europees milieu.

De kinderen ervaren hun vriendschap als tegenwereld van die van de volwassenen. Die wereld heeft een eigen plaats: een muur op een ruïneterrein, waar ze elkaar ontmoeten. Hun tegenwereld wordt gereflecteerd in het sterrenbeeld Cassiopeia, dat met zijn vijf sterren hun symbool wordt, waaronder ze zich verenigd voelen. Manja is het middelpunt van hun tegenwereld. Zij is het enige meisje, ze belichaamt geluk, saamhorigheid, vertrouwen, optimisme, liefde, gerechtigheid. Manja is de utopie.

De jongens, zoons van hun vaders en toch niet gelijk aan hun vaders, worden beproefd in hun vriendschap voor elkaar en voor Manja wanneer de ideologieën van de vaders bezit van hen nemen. Manja is het waardevolle in het leven van de jongens, en zij gaat kapot. Alle figuren in de roman worden geconfronteerd met de schuldvraag. Alleen Manja is zonder schuld. Zij wordt verkracht door een jonge brute nationaalsocialist en pleegt zelfmoord. Daarmee is ook voor de jongens in 1934 elke illusie van een menswaardig leven verwoest.

De exilschrijfster Anna Gmeyner heeft de Duitse geschiedenis gearchiveerd. Die zal ze gebruiken voor haar beide exilromans, voordat – zoals bij veel exilschrijvers – die concrete politieke waarneming verloren gaat en ze zich richt op verre werelden, universele motieven, historische, mythische of religieuze onderwerpen. In Engeland en in het Engels zal Anna Gmeyner zich in haar verhalen en essays bezighouden met de graal, Thomas van Aquino of de protestantse mysticus Jakob Böhme.

In de imaginaire bagage van de schrijfster zit de Duitse literatuur van de twintigste eeuw; de eigenzinnige moderne en poëtische taal van de romans en verhalen van Joseph Roth, Franz Werfel, Arnold Zweig en Anna Seghers (Gmeyner heeft meegewerkt aan de Russische verfilming van Seghers’ novelle Aufstand der Fischer von St. Barbara in 1931) klinkt door in Manja.

In haar imaginaire bagage zit eveneens het beeldgeheugen van een gepassioneerd bioscoopbezoekster: de melodrama’s van de films uit de Weimarperiode zoals Büchse der Pandora (1929) van G.W. Pabst of Tagebuch einer Verlorenen (1929), de straatfilms zoals Bruno Rahns Dirnentragödie (1927), de arbeidersfilms als Kuhle Wampe: oder wem gehört die Welt (1932), de poëzie van het documentaire in Gerhard Lamprechts verfilmingen van Erich Kästners ‘roman voor kinderen’ Emil und die Detektive (1931) naar een draaiboek van Billy Wilder op authentieke locaties en met figuranten opgenomen, en Menschen am Sonntag (1930), waarin de nog onbekende filmers Billy Wilder, Robert Siodmak, Edgar E. Ulmer en Fred Zinnemann vertellen over een zondag die vijf jonge mensen in Berlijn aan de Wannsee doorbrengen.

Wanneer Anna Müller in Gmeyners arbeidersgezin de was voor anderen doet en daar een karig loon mee verdient, wanneer de vrouwen in angst zitten over hun kinderen, dan staan achter de woorden de beelden uit Fritz Langs eerste geluidsfilm M – Eine Stadt sucht einen Mörder (1931). Gmeyner schrijft romanpassages als filmscènes, concreet, beeldend doemt voor het oog van de lezer de kamer in een klein pension op met een behangpatroon met rozen en papegaaien. Lichteffecten visualiseren een sfeer: het beangstigende en droomachtige duister van de nacht, de verlossende en tegelijk ontzettende lichtheid van de dag, het maanlicht, de sterren, de fakkels: ‘Kinderen en vrouwen aan weerskanten van de straat. Hun opgewonden gezichten verlicht door de brandende fakkels. Open monden zingen en schreeuwen. Opgeheven handen, rood van de gloed van de fakkels. (...) Daarachter, met opgeheven hoofd, in het schijnsel van hun fakkels, vervormde, bewogen, extatische, roodgloeiende gezichten, steeds nieuwe, steeds dezelfde gestalten. Hun groteske, door het licht van de fakkels enorm vergrote zwarte schaduwen marcheren met hen mee over de muren en over de menigte die geboeid toekijkt.’

In dit filmisch genoemde hoofdstuk ‘Laterna Magica 1933’ met in het middelpunt de triomftocht van de nationaalsocialisten door de stad, verbindt Gmeyner de verschillende scènes met behulp van montagetechniek.

Ook bij de beschrijving van haar personages maakt ze gebruik van verwijzingen naar de film. Een jonge vrouw, Lea, ‘kleedde zich achter het kamerscherm uit als een diva, toonde, zoals ze het in films had gezien, een stuk schouder en een blote arm.’ Later, in de scène waarin ze Leo Meirowitz opzoekt in zijn kledingwinkeltje, denkt ze aan ‘het gezicht van een filmactrice die haar betraande ogen opsloeg naar haar vertoornde minnaar’.

Opvallend is ook de compositie van de roman. Na een voorspel – waarin wordt vooruitgelopen op het slot, wanneer de jongens elkaar voor de laatste keer ontmoeten bij de muur, zonder Manja –, begint het verhaal met ‘vijf nachten’, de nachten waarin de kinderen worden verwekt. Het zijn parallel verbeelde nachten van liefde, van haat, van onverschilligheid en gewoonte, van verkrachting. ‘Een verbazingwekkende inval; de inval van een vrouw,’ aldus Berthold Viertel. Niet in de laatste plaats om die reden heeft de kritiek van die tijd de roman als ‘vrouwenboek’ betiteld. De vrouwen en hun onvoorwaardelijke liefde voor de kinderen – bijvoorbeeld die van Anna Müller, die haar ertoe brengt in de kraamkliniek Manja van de hulpeloze Lea Meirowitz te zogen en haar leven te redden – scheppen een archaïsche gemeenschap die de klassengrenzen overstijgt. De vrouwen, echtgenotes, moeders komen in conflict met de mening van hun mannen, met dat wat de marsen op straat, de radio en de kranten verkondigen. De vrouwen zijn slachtoffer, ook slachtoffer van hun mannen, aan wie ze onderworpen zijn, die ze redden, aan wie ze zich onttrekken in de waanzin of in de dood.

Manja is naast een Duitslandroman en een vrouwenboek een jeugdboek. Geen kinderboek, maar een boek dat een filosofie van het kind-zijn behelst, waarin kind, natuur, onschuld en spel synoniemen zijn. Het nog niet schuldig geworden kind belichaamt een bijna bezworen menselijke goedheid en kracht.

Manja beschikt over een natuurlijk talent voor geluk, zelfs onder de vreselijkste omstandigheden: ‘Alleen Manja was er nu, voor haat was nog geen plaats.’

Manja betovert. ‘Elk van de vier jongens had graag iets bijzonders tegen haar gezegd, maar ze wisten niets te bedenken. Ze waren stuntelig en verlegen door de tederheid en liefde die ze voelden voor Manja, die daar gewoon kon staan met opgeheven gezicht en die zo blij kon zijn zonder zich te schamen, zo blij dat alles aan haar in die vreugde gedompeld leek en van haar afspatte, van haar lichaam, haar handen, haar haar, als druppels na een bad. En ze voelden met grote ontroering – waartegen Franz en Karli zich verzetten, waarvan Harry genoot en waaraan Heini zich overgaf – wat het betekende dat Manja zou blijven. En dat hun avonden zouden blijven, de avonden bij de muur, hun eilandje in de wereld, waar ze speelden, waar ze hun eigen taal hadden, een geheimtaal, onbegrijpelijk voor volwassenen, zoals de geheimzinnige aftelversjes waarmee ze hun eerste spelletjes waren begonnen en waarvan elk woord een wachtwoord was dat geen enkele volwassene kende en dat voor de kinderen een diepe intimiteit en een verborgen betekenis had.’

De jeugdliteratuur van de Weimarrepubliek had de leefwereld van de kinderen ten opzichte van die van de volwassenen geëmancipeerd. Onvervalste natuurlijkheid en ongebreidelde vrijheid kenmerkten moderne robinsonades van de grote stad, waarin kinderen natuurlijk en vanzelfsprekend spelen; authentiek en eigentijds in plaats van ‘leugenachtige sprookjesromantiek’. Erich Kästners ‘roman voor kinderen’ Emil und die Detektive (Emiel en zijn detectives) (1929) is het paradigma van een literatuur waarin kinderen over de klassengrenzen heen solidair zijn en een utopisch beladen alternatieve sociale omgang belichamen. Emil Tischbein uit Neustadt ontmoet in Berlijn Gustaaf met de toeter en zijn stadsbende. Aan de rand van die bende – en niet zoals bij Anna Gmeyner in het middelpunt ervan – heb je Pony Hoedje, een eigenwijs meisje met een chique hoed, die op haar fiets door de stad rijdt en voor wie de jongens zich uitsloven. Kästners optimistische visioen van een stabiele, vertrouwenwekkend lage burgerij stond haaks op Ernst Haffner met zijn roman over Berlijnse jeugdbendes Blutsbrüder (Bloedbroeders), door een beschrijving van het milieu van de zwerfjongeren waarin de economische crisis, werkloosheid en verwaarlozing leiden tot criminele solidariteit binnen de bendes.

Anna Gmeyner schildert in Manja hoe de constellatie uitloopt op een tragedie: de ‘heerlijke poezenmand van de kindertijd’ is ‘omvergegooid’. Manja’s dood, haar sprong van de brug in de rivier, lijkt het twaalfjarige meisje een verlossing: ‘Het was heel makkelijk. Het was mooi. Niets. Manja gooide haar hoofd achterover, maakte haar handen los van het koude ijzer van de leuning, stond een paar tellen kaarsrecht, toen sprong ze.’

Roberto Rossellini zal na het einde van de Tweede Wereldoorlog de tragische gevolgen van de confrontatie van de kinderwereld met die van de volwassenen radicaliseren: aan het einde van zijn film Germania Anno Zero springt de jonge Edmund in het apocalyptische landschap van het verwoeste Berlijn uit een ruïne de dood tegemoet. Verwaarloosd door afgestompte volwassenen, wordt hij onschuldig schuldig. Het ziet eruit als een eenzaam spel dat het kind zichzelf inderdaad oplegt. Het laatste beeld van de documentaire, een in 1948 op authentieke locaties in Berlijn opgenomen, schokkende film toont een piëta: de dode jongen ligt in de schoot van een vrouw.

Eva Ibbotson, de dochter van Anna Gmeyner en een van de meest succesvolle kinderboekschrijfsters in Groot-Brittannië, pakt in haar werk de utopische dimensie van de roman Manja weer op. Zo speelt The Star of Kazan (2004), het verhaal van een vondeling, in Wenen rond de eeuwwisseling van haar moeders jeugd, en voert Ibbotson de topos van heimat als geborgenheid tot een happy end.

==

Zoals de biografie van Gmeyner deel uitmaakt van de geschiedenis van de Duitse emigratie, zo maakt de publicatiegeschiedenis van de roman Manja deel uit van de geschiedenis van de Duitse exilliteratuur.

Als de roman in 1938 bij Querido in Amsterdam verschijnt, krijgt hij veel aandacht van recensenten van de exilliteratuur: Fritz Rosenfeld telt het boek ‘tot de sterkste werken die de Duitse emigratieliteratuur tot nu toe heeft voortgebracht’. Berthold Viertel is overtuigd: ‘Van alle boeken die tot nu toe hebben geprobeerd de nieuw-Duitse chaos vorm te geven, is dit voor mij een van de rijkste, meest levensechte en mooiste.’ Ingeborg Fanke en Andor Gabor debatteren tegen de achtergrond van de programmatische controverse rond de antifascistische literatuur in de tijdschriften Internationale Blätter en Deutsche Blätter over de ‘foutieve politieke voorstelling’ van de roman, waarvan de marxistische Fanke niettemin vaststelt dat hij erin slaagt ook het proletarische milieu ‘simpel en poëtisch’ te schetsten, terwijl Gabor de heldin van de roman geëngageerd verdedigt: ‘Kan een kunst die een kind als een fee voorstelt, reëel en realistisch zijn? – vraagt een zogeheten nuchtere, maar in werkelijkheid innerlijk verdroogde kritiek. Feeën bestaan immers helemaal niet. Jawel, ze bestaan wel.’

Een jaar na de Duitstalige eerste oplage verschijnt de roman in het Nederlands. In de Engelse vertaling van Philip Owens komt Manja in 1939 uit onder de titel The Wall in Londen bij Secker & Warburg en onder de titel Five Destinies bij Alfred A. Knopf in New York. In Duitsland verschijnt hij voor het eerst in 1984 bij uitgeverij Persona Verlag in Mannheim. Fritz H. Landshoff had de uitgeefster op Anna Gmeyners roman Manja geattendeerd, maar over het lot van zijn schrijfster wist de voormalige Querido-redacteur niets. Research van de geëngageerde uitgeefster voor exilliteratuur leidde naar ene Anna Gmeyner-Murdoch, die in York op de Schotse grens woonde, en zo kon de schrijfster onverwacht en laat de publicatie van haar eerste roman in Duitsland nog meemaken. Ze is in 1991 in York overleden. Bij Persona in Mannheim verschijnt Manja van 1984 tot 2008 in vier oplagen, daarnaast verschijnt de roman in 1987 bij de DDR-uitgeverij Gustav Kiepenheuer in Leipzig. Persephone in Londen brengt in 2003 een nieuwe vertaling in het Engels van Kate Phillips uit onder de titel Manja. A novel about five children. In 2007 komt luisterboekuitgever Zürcher Hörkultur Medien met een luisterboekeditie, voorgelezen door de actrice Iris Berben. Recensenten zijn onder de indruk van de taalmagie, wensen het boek ‘veel luisteraars’ toe en registreren vol verbazing een roman die ze, in de woorden van de Frankfurter Allgemeine Zeitung ‘een schitterende ontdekking’ noemen: ‘Er gaat een soort magie van de figuur van Manja uit. Het lijkt bijna alsof Gmeyner in Manja de kunst zelf had willen personifiëren – en het misbruik daarvan door het nationaalsocialistische regime.’

Die Zeit concludeert: de roman representeert ‘vijf werelden, die je moeilijk kunt ontvluchten. Het kan de blik van de ballingschap zijn, die alles scherp en tegelijk liefdevol ziet – zachte, warme verhalen midden in de koude van het opkomende fascisme.’ Voor de schrijver Klaus Harpprecht in de Tageszeitung is ‘elk woord, elk beeld, iedere toon vertrouwd’: ‘Deze roman is – ook al is het vanuit het perspectief van de buitenstaander – een beklemmend secuur protocol van het deprimerende verval van de Duitse beschaving’, gedragen ‘door een verteltalent met een verbazend vormbewustzijn en een poëtisch-muzikale taal.’ De gerenommeerde biograaf van Thomas Mann en grootste kenner van het Duitse exilliteratuur noemt Manja ‘een van de indrukwekkendste romans van de jaren dertig’ en de auteur een ‘ongewoonlijke schrijfster’: ‘Over de literatuur van de ballingschap was – dachten we – bijna alles gezegd, bijna alles geschreven. Als iemand mij vier weken geleden de naam Anna Gmeyner had genoemd, dan had ik hoogstens vragend mijn wenkbrauwen opgetrokken: “Anna who?”’ Anna Gmeyner.

==

##

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door een subsidie van
het Schwob-programma van het Letterenfonds.

==

Meer informatie over Anna Gmeyner

en de boeken van Uitgeverij Cossee

vindt u op onze website www.cossee.com

==

Wilt u op de hoogte blijven van alle uitgaven

en activiteiten van Uitgeverij Cossee, meld u dan aan

voor de nieuwsbrief op www.cossee.com

en volg ons op Facebook en Twitter.