Eva Meijer

Voorwaarts

Roman

==

==

==

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

==

==

© 2019 Eva Meijer en Uitgeverij Cossee BV, Amsterdam

Omslagontwerp Irwan Droog

Foto auteur © Bob Bronshoff

==

ISBN 9789059368385 / NUR 301

==

www.cossee.com

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019

Deel I

##

1 mei 1924

Clémence wees naar het zachtgroene blad van de pasgeboren slaplantjes. ‘Daar begint de moestuin.’ Ik volgde haar langs de rand – droge donkere aarde tussen mijn tenen, steentjes, uiteenvallende oude bladeren. ‘Hier staan de tomaten. Courgette, aardappels, prei. De uien.’ Achterin stond een rij oude lage bomen met ruwe stammen, naar elkaar gebogen als mannetjes op een dorpsplein. ‘Dat zijn de appelbomen. De peren staan daar, en de pruimen in de hoek bij de wei. Het duurt nog even voor die rijp zijn.’ In de stad zijn de seizoenen te herkennen aan de temperatuur en de kleding die mensen dragen, en maar nauwelijks aan het groeien van fruit, de geur van het gras of het gedrag van de vogels. ‘Hier.’ Uit een struik plukte ze twee lichtrode aardbeien. Ze gaf mij de grootste, zette haar tanden in de andere. Hij was nog zuur. ‘Je moet uit de zon, je verbrandt.’ Ik sloeg mijn ogen neer. Voor het eerst die dag voelde ik me naakt.

==

‘Kijk.’ Georges bewoog de opening van de emmer die hij voor zijn lichaam hield naar ons toe. ‘Zwavelzwammen.’

‘Georges kan nog geen zwavelzwammen van berkenzwammen onderscheiden. Het is maar goed dat ik mee was. Hij zou ons allemaal vergiftigd hebben.’ Louis kwam uit de keuken met een theedoek in zijn handen. Hij was bruiner dan Clémence, tanig en gespierd, en rook sterk naar zweet. Ik had hem bijna niet herkend toen we aankwamen. In Parijs droeg hij de zware pakken met grote colberts die in de mode waren, zwart of donkerblauw, schoenen met stompe neuzen – hij was altijd glimmend gladgeschoren. Nu had hij zijn snor en baard laten staan, zijn haar was lang – het gaf hem de uitstraling van een oude eik, kalm en wijs. Louis had ons hier twee maanden geleden uitgenodigd omdat ze wilden uitbreiden. Georges en hij kenden elkaar al zeker tien jaar, hij gaf een blauwe maandag college aan de École normale supérieure toen Georges daar geschiedenis studeerde; sinds die tijd werkten ze samen.

Ik ontmoette ze allebei op een discussieavond in Café de Flore over vreedzaam verzet, nu alweer bijna vier jaar geleden. De bijeenkomst vond plaats in de kelder, die donker en rokerig is, op de muren groeien zwarte schimmels in de vorm van fantasiebomen. Ik zocht een plekje op een houten bank achterin, naast een opgeschoten jongen met kort krullend haar en een gestileerde snor, die zich voorstelde als Victor Martin. Georges en Louis gaven een presentatie over anarchoprimitivisme, ik gaf ze na afloop een folder mee van Foyer, het nieuwe vegetarische café op de Rue Mathis waar ik op dinsdagen kookte. Clémence was er die avond overigens ook, samen met haar toenmalige echtgenoot Solomon LeFèvre, de balpenuitvinder, die voortijdig en tragisch aan zijn einde kwam door een zeppelinongeluk. Ik gaf haar geen folder – ze droeg een dure jurk en bewoog alsof ze uit een andere wereld kwam dan wij.

Georges kwam een paar weken later langs bij Foyer. Na mijn dienst kwam ik bij hem zitten, we praatten tot diep in de nacht – ik vertelde hem zelfs iets over mijn jeugd in Vilnius, mijn mislukte studie in Genève. Hij bleek net als ik onderzoek gedaan te hebben naar de relatie tussen anarchisme en veganisme.

Georges haalde verontschuldigend zijn schouders op. ‘Hebben jullie al honger?’

‘De soep staat op.’ Victor zat op een stoel aan de eettafel en reeg gekleurde kralen aan draden om een vliegengordijn voor bij de achterdeur te maken. Ook zonder kleding zag hij er piekfijn uit, zijn borsthaar krulde parmantig en zijn honingkleurige huid glom.

Clémence opende een fles wijn.

‘Ik dacht dat jullie geen voorstander waren van drank?’

‘Een of twee glazen is goed voor de bloedsomloop. En we moeten jullie komst vieren.’ Ze schonk vijf glazen vol. ‘Louis, kom je?’

Georges kwam met zijn magere lichaam naast me aan tafel zitten en zuchtte. ‘Dat hout schuurt aan mijn kont.’

Louis nam plaats op de sofa tegenover ons, stalde zijn lichaam uit. Misschien viel hij ondertussen samen met zijn naaktheid, maar het leek een statement. Benen wijd, de schouders naar achter.

‘Je hebt een mooie plek uitgekozen.’ Louis had al jaren het plan gehad om uit de stad te vertrekken. Zijn vader was vorig jaar gestorven en had hem hoewel ze gebrouilleerd waren geld nagelaten, waarvan hij deze boerderij had gekocht.

‘Dat was ik niet.’ Hij wees naar Clémence en vertelde dat zij ervan gehoord had. Op een koude februaridag waren ze gaan kijken. De buurman – een krakend oud mannetje met misschien nog twee of drie tanden in zijn mond – stuurde meteen zijn hond op ze af. ‘Maar toen hij Clémence’ hertenogen zag, was het goed. De boerderij was eigendom van meneer Renard, of eigenlijk van diens oude moedertje, dat afgelopen november met de eerste vorst was gestorven. Hij wilde er wel vanaf.’

Clémence vroeg of het manifest al af was. Victor pakte het bovenste blad uit de typemachine en begon voor te lezen. Ik nam een slok van de wijn. Mijn voeten werden eerst warm, daarna volgden mijn vingertoppen.

==

Manifest ter bevordering van het samenleven der mensen en natuur en de vrede in het algemeen

==

Rousseau schreef in 1762 al in zijn Maatschappelijk Verdrag dat we als mensen vrij geboren worden en daarna in ketenen leven. De maatschappij waarin we leven houdt ons nu ook nog gevangen – niet alleen vanwege de ongelijkheid in bezit en macht, ook omdat we...

==

Victor keek op. ‘Dat moeten we nog bedenken.’

==

We hebben zeven principes opgesteld om naar te leven.

==

1. Vrede is de weg naar vooruitgang.

2. Ons doel is te leven in harmonie met de natuur.

3. Veganisme volgt uit de eerste twee principes: we doden niemand.

4. We praktiseren naturisme omdat kleding ons verbond met de natuur en met elkaar in de weg staat.

5. Autoriteit is altijd ongegrond en daarom is onze gemeenschap anarchistisch.

6. Bezit corrumpeert en daarom is in onze gemeenschap alles van iedereen.

7.

==

‘Zeven hebben we nog niet.’

‘Ik vind ze nog niet echt overtuigend.’ Clémence nam een slok wijn. ‘Die verwijzing naar Rousseau is best toepasselijk, maar wel een beetje uitgekauwd, en hij was natuurlijk ook een heel problematische man, met al die kinderen, en zijn houding tegenover vrouwen.’ Ze sloeg op mijn knie. ‘Dat is het zevende punt: vrouwen zijn gelijk aan mannen.’

Louis knikte. ‘Natuurlijk. Petrus!’ De kleine bruin-witte terriër had in de tuin liggen dutten tot er een vlinder op zijn neus landde; hij rende nu van heg naar heg en blafte schel tegen onzichtbare vijanden. Louis riep hem nog eens, rende toen door de keuken naar buiten en gooide een vork naar zijn hoofd. Petrus merkte er niets van.

Victor draaide het papier in de typemachine. ‘Zeven: vrouwen zijn gelijk aan mannen, en moeten als zodanig behandeld worden.’

Georges gaapte. ‘Sorry.’

‘Sophie, wil jij het herschrijven? Jij bent veel poëtischer dan die heren.’ Clémence’ hand lag nog steeds op mijn knie.

Louis trok zijn wenkbrauwen op.

‘Sorry schat. Je ideeën zijn wel goed, je pen is alleen zo taai.’ Ze stond op en kuste zijn kruin. ‘Tijd voor een bad.’ Ze liep diagonaal door de kamer, iets swingend, haar voeten lieten afdrukken achter in het kleed. We keken haar allemaal niet na.

==

Clémence en Louis sliepen in de grootste slaapkamer, aan de voorkant van het huis, met een zwaar op de hand eikenhouten hemelbed en stijve glas-in-loodramen. Victor had de kleine gastenkamer met de bedstee beneden aan de achterkant van het huis gekregen, waar de zon nooit scheen. Georges en ik kregen de slaapkamer op de eerste verdieping. Op de matrassen van de twee eenpersoonsbedden lag een dikke laag stof; toen ik het gordijn opende trok ik het van de muur. Georges hing zolang een laken voor het raam, waar de boom ervoor meteen zijn schaduw op liet vallen. De bedden schoven we tegen elkaar om er een tweepersoonsbed van te maken met in het midden een harde rand.

‘Ik doe even mijn ogen dicht.’ Hij liet zich achterover vallen op het bed, speelde een paar seconden dood en richtte zich weer op. ‘Kom je ook?’

Ik rook mezelf. ‘Ik ga me wassen.’ Ik weerstond de neiging om mijn armen voor mijn lichaam te houden, liep trots naar beneden. De lucht beneden was koeler, het verschil gaf me kippenvel. Uit de voorraadkast pakte ik een vaalblauwe handdoek en een brok zeep. Uit de kamer klonk muziek.

==

Ach het leven, het is maar leven

Ach het leven, het is maar tijd

De akeleien zullen bloeien

De ochtend keert weer, het is weer mei

==

Het oude leven, het oude leven

De eerste dingen die ik zag

We kunnen dagen tellen en meten

Maar echt bewaren kun je geen dag

==

‘Mooi, schat.’ Ik schrok van de scherpe stem van Louis, ineens achter me in de gang, zijn lichaam bewoog rakelings langs het mijne. ‘Toch goed dat we de piano hebben laten komen.’

Clémence viel even stil, zong toen zacht verder. Na afloop van het liedje klapte ik.

Langs de eik en het geitenveld liep ik naar de waterpomp achter in de tuin, ik moest oppassen voor de brandnetels. Zand rook naar warmte, boven de heuvel cirkelde een roofvogel, waarschijnlijk een buizerd.

2 mei

Louis tikte met zijn mes tegen een kristallen glas om ons stil te krijgen en sloeg het glas kapot. ‘Godverdomme.’ Hij pakte de grootste scherf van de grond, sneed zich aan de kartelige rand, stak zijn vinger in zijn mond. Clémence begon te lachen. Ze lachte tot de tranen in haar ogen stonden. Victor en Georges lachten onwennig met haar mee, Louis’ gezichtsuitdrukking stolde in een grimas die zowel woede als vreugde kon betekenen. Hij was als enige nog naakt.

We aten soep van aardappels, koolrabi, uien en kervel. Louis had er een salade bij gemaakt met jonge sla, spinazie en tuinkers, en hij had brood gebakken in de steenoven op het plaatsje achter het huis. Victor vond een slakje in zijn salade.

Clémence veegde de tranen uit haar ogen. Ze hief haar glas. ‘Proost. Op dit bijzondere experiment, op jullie allemaal, op de vrijheid, nee, op de liefde.’

‘Op de liefde,’ herhaalden we, alleen Louis bleef stil.

‘Ik proef dat de groente direct van het land komt. Veel meer smaak,’ zei Georges tegen hem. Een groen stukje spetterde mijn richting op, landde op Victors glas.

Louis liet niet merken dat hij hem gehoord had.

‘Slijmbal,’ zei ik zachtjes.

Victor kauwde bedachtzaam. ‘Ik weet het niet hoor,’ zei hij tegen Georges. ‘Sla is sla.’ Hij sprong op. ‘Ik denk dat jullie behoefte hebben aan een vrolijk deuntje. Clémence, waar had je die grammofoon verstopt?’

‘Na het eten,’ zei Louis.

‘Oké, oké, jij bent de baas.’ Hij krabde aan zijn muggenbulten – we waren een makkelijke prooi. Bij de geiten was ik door een horzel gestoken; de rode bult nam meer dan de helft van mijn kuit in beslag.

‘Hij is de baas niet,’ zei Clémence. ‘We zijn hier allemaal de baas. Samen. Zullen we erover stemmen?’

Victor rolde met zijn ogen. ‘Na het eten is ook best.’

Louis zette zijn bord aan zijn mond en slurpte de laatste soep naar binnen.

Petrus kwam naast de tafel staan. ‘Op,’ zei Clémence, en hop, daar gingen zijn voorpootjes de lucht in. Ze smeerde wat olie op het kapje van het brood. Hij rende ermee naar de hoek van de kamer, verslond het als een wolf een schaap – als een oude wolf een oud schaap.

Eerder die dag was ik met Georges en Victor langs velden met koolzaad en maïs naar het dorp gelopen om de omgeving te verkennen. Een wezelachtige vrouw in een rafelige bruine jurk had ons voor het plein staande gehouden. ‘Zijn jullie die lui die de boerderij van Renard hebben gekocht?’

‘Dat zijn wij,’ zei Victor, borst vooruit.

‘Niet best,’ zei ze. ‘En jij?’ Ze keek vies naar me.

‘Ik woon daar ook, mevrouw.’

Victor vertelde het nu aan Louis en Clémence, maakte er een sterk verhaal van; hij vouwde een theedoek om zijn hoofd en deed haar gezichtsuitdrukking na, met de pruimende mond. Ze lachten.

‘Ik heb medelijden met haar,’ zei ik. Clémence keek geïnteresseerd.

‘Waarom dat nou weer?’ zei Victor.

Louis stond op, op zijn stoel bleef een vochtige plek achter. Hij liep naar de bank en ging daar op zijn rug liggen, zijn armen gekruist over zijn borst. Petrus sprong naast hem, ging daar met zijn borstelige lijfje liggen hijgen. ‘Tijd voor muziek,’ zei Clémence, en ze haalde de grammofoon uit de kast. Victor zette een quadrille op en begon met een onzichtbare partner in het rond te dansen. Clémence deed hem na. Georges pakte mijn hand en trok me de houten vloer op. In het begin dansten we vaak, ik ben nooit echt soepel geweest en hij ook niet, maar het was fijn, een ruimte die van ons was. Hij durfde me toen verder nog nauwelijks aan te raken. Nu gaven we een show voor de anderen, we maakten een aantal overdreven snelle rondjes tot we draaierig waren en ik me in zijn armen slap liet worden.

Het lied kwam abrupt tot een eind, Georges liet me na een snelle kus los om een slok water te nemen. Victor bleef bevroren in zijn laatste pose staan, om weer in beweging te komen bij de eerste noot van het volgende lied. Clémence pakte mijn hand. ‘Mag ik?’ Ze pakte ook mijn andere hand zonder een antwoord af te wachten en trok me naar voren. Voor, achter, het is eigenlijk rotmuziek waar je maar een paar passen op kunt doen – ze keek me aan, bleef me aankijken, naar voren, naar achteren, en toen hield het lied weer op en lachte ze, pakte ze Louis’ hand. Hij schudde zijn hoofd. Victor draaide een paar rondjes in het midden van de kamer, alsof de muziek er nog was, en zette toen een wals op – dik en statig, hij danste in zijn eentje met zijn ogen dicht verder.

Buiten viel plotseling het donker in, een logisch einde. De muggen waren er alweer, Georges en ik namen citroenen mee naar boven. Het mes boog tegen de stugge schillen, deed na wat snijbewegingen toch wat ik wilde. We smeerden elkaar met de open helften in.

‘Louis is wel aanwezig hè,’ zei ik.

‘Dat is hij altijd. Maar daarom zijn we hier ook. Omdat hij zoiets als dit kan neerzetten.’ Hij kwam tegen me aan liggen, zijn arm over mijn borst. ‘Mensen luisteren naar hem.’

‘Het wordt een interessante zomer.’

Hij kuste mijn schouder. ‘Dat denk ik ook.’

3 mei

‘Vergeet de spijkers niet.’ Clémence nam Georges mee naar het dorp om gereedschap te kopen – ze had hem gevraagd om een bad te timmeren en er was nog wel genoeg hout, maar geen hamer.

Ik schreef mijn oude vriendin Petra een brief – hoe gaat het in Parijs, redden jullie het met de vegetarische keuken en hoe is het met de katten, hier is het zoals verwacht, stil en landelijk, Louis speelt de baas, Clémence. Ja, Clémence ken je misschien wel. Die houdt de moed erin. Victor mist zijn kapper. Kom je nog in juni? Veel liefs, ook van Georges, die nog moet wennen.

De dag warmde op, over een tijdje zou het hierboven te heet zijn om te werken. Ik pakte het Manifest ter bevordering van het samenleven der mensen en natuur en de vrede in het algemeen erbij. Misschien moest ik beginnen met een beschrijving van het land, nu nog groen en hoog, volkomen wakker; over een paar maanden zou alles geel en open zijn. Een vlieg bromde boven mijn hoofd, ik kon hem niet vangen en zette het raam open, hopelijk vond hij zelf de weg.

Op het middaguur luidde Louis de bel. Ik legde mijn vulpen neer, maakte een nieuwe vlek in de inktlap.

‘Laten we samen eten.’ Georges en Clémence waren nog niet terug, Victor was kruiden plukken in het bos. Hij plukte een lieveheersbeest van zijn schaamhaar en zette het op de jugendstilbijzettafel.

De tafel was al gedekt, met brood en de soep van gisteren. Ik vertelde over wat ik geschreven had, hij slurpte de soep naar binnen. ‘Blijft dat zo?’

‘Wat?’

‘Dat je steeds je kleren aanhoudt. Je moet door de schaamte heen. Er niet elke keer aan toegeven.’ Hij kneep met zijn ogen. ‘Ik zie dat je nog erg vasthoudt aan wat je had en wie je was. Dat je je nog erg van ons afsluit. Laat het maar los. Ik wil je daar wel mee helpen, als je eraan toe bent.’

Ik doopte mijn brood in de lauwe soep, mijn wangen waren warm, maar het was ook warm. ‘Ik heb nergens hulp bij nodig.’ Ik keek hem recht aan. Hij leek even verbaasd, maar wendde zijn blik niet af.

‘Kijk!’ Victor stond in de deuropening met twee grote bossen slappe peterselie in zijn handen.

Louis liep naar de keuken. ‘Die kan meteen in de soep.’

‘Hij wil me helpen me open te stellen.’

‘Gadver.’ Victor trok zijn mondhoeken overdreven naar beneden.

‘Zo, een gezellig onderonsje?’ Louis kwam de keuken uit en zette een bord voor Victor neer, die er wat peterselie in strooide.

‘Sophietje zei dat ze blij was dat ik terug was. En dat waardeer ik.’ Hij draaide zich naar me toe. ‘Schiet dat manifest een beetje op? Vanochtend ontving ik een brief van Tobias, ze zitten er met smart op te wachten. Ik denk dat ik het ze zelf ga brengen, ik moet toch nog in de stad zijn.’ Hij zette het bord aan zijn mond en slurpte. Toen hij het neerzette lachte hij even naar me, de groene blaadjes kleefden aan zijn tanden.

Na het eten ging ik naar de geiten. Ik vulde hun trog met water. De grootste kwam even bij me staan. Haar lichtbruine vacht was stug, de geur bleef aan mijn hand kleven. Ik noemde haar Marie – Louis vond dat we ze geen namen mochten geven, dat zou ze maar vermenselijken – Marie met de diepbruine ogen. Ik wuifde de vliegen weg bij haar ogen, mijn benen. Ze mekkerde even. De kleintjes hadden ruzie – Bobby ging steeds achter Dobby aan, die waar het kon uithaalde. Ze hadden weinig met me op, letten alleen op elkaar. Dominique, de vader, hield steeds de weg in de verte in de gaten, net als Dési, het oude vrouwtje. De lucht was helder, warm zonder zwaar te zijn, onweer zou me verbazen. Marie keek ook naar de weg. Dit is het, dit is alles, dacht ik. Het heeft geen zin om terug te verlangen naar wat er was.

Ik bleef te lang bij ze zitten, mijn scheiding verbrandde. Die nacht droomde ik over grijze wolven die bij ons bleven, ons beschermden.

4 mei

Vandaag was de opening van de Olympische Spelen. Victor heeft de hele dag bij de radio gezeten. Zijn enthousiasme was aanstekelijk – uiteindelijk zaten we allemaal om hem heen, we hebben ook nog gedanst.

5 mei

Victor en Georges waren vroeg naar het dorp geweest om paaltjes te kopen – er lag een stapel oude paaltjes achter de boerderij, maar dat waren er onvoldoende om het hele geitenveld opnieuw mee te omheinen. Victor klaagde over pijn in zijn schouder, Georges trok achter zijn rug zijn wenkbrauwen op. Ik schoot in de lach.

‘Lach je me uit?’ vroeg Victor.

‘Ik zou niet durven. Maar gisteren had je nergens last van.’

‘Pfff,’ zei hij, met een scheve glimlach. Hij had me verteld dat hij soms heimwee had, vooral in het weekend, naar de mode, de schwung van de stad, een publiek dat niet uit berken en ganzen bestond.

Louis mat de afstanden en legde de palen op de juiste plek neer, Clémence hield ze vast, ik sloeg ze met een paar slagen van de dikke hamer de grond in. Ik begon na twee paaltjes al te zweten en moest steeds de muggen van me af slaan – er vloog ook een daas rond die het echt op mij voorzien had, tot Louis hem een mep met een paaltje gaf. ‘Zelfverdediging.’

Rond het middaguur kwam de kar met de tweede lading palen. Georges en Victor brachten ze naar het veld, waar Clémence ze op de juiste plek legde. Victor ging in het gras zitten. ‘Kijk, een slakkenkoning.’ Hij hield een wijngaardslak omhoog, de spiraal op zijn geel-bruin-witte huis draaide naar links. Slakken zijn ouder dan bergen.

Clémence kwam bij ons zitten in de schaduw van de wilg. Louis bracht boterhammen, zijn piemel hing voor mijn gezicht toen hij het dienblad neerzette.

Na het middageten werkten we verder. Mijn lichaam was zwaar, aan de binnenkant van mijn duim vormden zich blaren. Het schuurde bij iedere slag. Pijn is maar een gevoel. Clémence merkte dat ik vertraagde. ‘Zal ik het even overnemen?’

Louis keek naar mijn handen. ‘Doen die blaren geen pijn?’

‘Ik heb er nooit zoveel last van.’

Hij bevestigde een dik touw aan de palen, helemaal tot het eind van het veld.

‘Bijten ze dat niet zo door?’ vroeg ik aan Clémence, die haar schouders ophaalde.

‘Ik heb geen verstand van geiten.’

‘Louis wel?’

Ze schudde haar hoofd, lachte.

Tegen het einde van de middag trok de hemel dicht. Onder het plafond van fijne witte wolken bleef de warmte hangen. Toen de wind opstak was mijn lichaam helemaal nat van het zweet. Het voelde alsof ik schoon geblazen werd, alsof ik opnieuw bestond, maar nu als lichaam. In de verte reed een kar langs, getrokken door twee Belgische trekpaarden. De man op de bok stak zijn hand op, wij zwaaiden terug. Om de wagen vlogen kraaien.

‘Lieve mensen,’ Louis hield zijn handen voor zijn mond om een toeter te vormen, zodat hij de afstand beter kon overbruggen. ‘Ik heb hier een koud glas citroenlimonade voor jullie.’

‘Kom.’ Clémence tikte mijn arm aan – ik kreeg overal kippenvel van.

‘Proost,’ zei Louis toen we allemaal aan de ronde tafel achter het huis zaten. We hieven onze glazen.

‘Oe,’ zei Victor. Hij trok zijn wangen naar binnen. ‘Zuur.’

‘Valt wel mee hoor,’ zei Louis.

Victor lachte. ‘Want jouw smaak is de smaak.’

Louis lachte ook. ‘Inderdaad.’

Georges had de vorige avond een aardappelsoufflé gemaakt, waar nog een groot stuk van over was. Hij werd een steeds betere kok. We aten er jonge sla uit de moestuin bij. Tijdens het eten bespraken we Tolstojs essay De eerste stap, over het slachten van dieren. Louis dacht dat vegetarisme voor Tolstoj vooral een religieuze zaak was, terwijl Victor vond dat het een teken van voortschrijdend moreel inzicht was – algauw verschoof de discussie naar de theorieën van Bakoenin en Proudhon, waarbij de laatste door Louis als een conservatieve, bijna bourgeois denker geportretteerd werd. Victor ging daar weer fel tegenin, Clémence probeerde een brug te slaan tussen beide posities. Ik luisterde vooral, rozig van het eten en de lange dag. Georges zat te knikkebollen.

‘Wakker blijven,’ zei Louis ineens, en gaf hem een por.

Georges kwam met een schok overeind. ‘Sorry.’

6 mei

Vandaag was een langwerpige dag, simpel en uitgestrekt. Clémence en ik werkten verder aan het hek, Georges plukte distels achter het huis, hij was van plan er soep van te trekken. Victor zei dat hij aan een lezing moest werken, hij lag de halve dag met zijn ogen dicht op de bank na te denken. Louis was bezig in de moestuin – het onkruid schoot uit de grond. Petrus hield hem gezelschap, hij sliep in de schaduw van de hortensia aan de achterkant van het huis.

Het was minder heet dan de afgelopen dagen, toch liep het zweet algauw weer langs onze ruggen en dronken we tussendoor steeds water uit een kan bij de pomp. Ik droeg een slappe jurk van dun katoen – de muggen hadden me gisteren zo te pakken gehad dat ik nauwelijks had kunnen slapen van de jeuk. Hevige spierpijn maakte het moeilijk om te bukken en de blaren op mijn duimen waren opengegaan. ‘Lukt het wel?’ had Louis eerder gevraagd. Natuurlijk lukte het.

Om twee uur waren we klaar met het geitenhek. ‘Ga je mee zwemmen?’ vroeg Clémence. Ze wees naar de lucht. ‘We moeten wel opschieten.’

Voor de weg naar het dorp afboog was er een klein paadje dat naar de rivier leidde. Het zand was daar veel ruller dan op de grote weg, ik was blij dat ik schoenen aan had gedaan.

Clémence vertelde over een pamflet over pacifistisch anarchisme dat Louis geschreven had.

‘Waarom is hij zo tegen geweld?’ Het leek in tegenspraak met zijn karakter.

‘Hij gelooft in de liefde. Hij houdt ook van dieren.’

We liepen in stilte verder. Eenden vlogen over, ik hoorde ze verderop landen; tussen de dennen zat een konijn naar ons te kijken.

We klommen over een laag houten hek, liepen over een veld met paardenbloemen naar het smalle zandstrand. Voor het water kleedden we ons in stilte uit. Ze was sneller dan ik, eerder in het water. Ik had jaren niet gezwommen, mijn lichaam wist nog wat het moest doen.

‘Ben je gelukkig met Georges?’ Ze zwom een heel eind weg, draaide zich om en kwam weer terug naar de kant.

‘Hij is mijn beste vriend. En jij, met Louis?’ Het koude water verdoofde mijn zere handen.

‘Louis en ik zijn in wezen hetzelfde.’ Ze dook onder, zwom naar de overkant van de rivier, wenkte me, maar ik kreeg het ineens koud. Ik ging eruit, nam water mee dat om mijn lichaam minizeeën in het zand maakte.

‘Wilde je niet verder zwemmen?’ Ze torende boven me uit als een paard of een moeder.

‘Ik zwem nooit lang.’

‘We hadden een picknick mee moeten nemen.’

Ze zat te dicht naast me, ik schoof opzij. Het zand was warm als een huid. Een fuut doorbrak de wateroppervlakte, en daarna veel verderop nog een keer. Het leek een uitnodiging. Ik ging het water weer in en zwom door tot het diepe, de spieren in mijn schouders ontspanden.

Toen ik weer uit de rivier kwam had ze zich aangekleed. Ik trok met mijn rug naar haar toe vlug mijn jurk aan, veegde het zand zo goed mogelijk van mijn voeten voor ik mijn schoenen aantrok.

11 mei

Louis zat toen ik beneden kwam al bij de radio om het nieuws over de verkiezingen te volgen. De mannen hadden de vorige avond lang gediscussieerd over of ze wel of niet moesten gaan stemmen. Principieel waren we natuurlijk allemaal tegen stemmen – dat was tenslotte niet meer dan een bevestiging van een oud en verrot systeem. Pragmatisch lag het anders. Het centrumrechtse kabinet dat na de oorlog werd verkozen deed meer kwaad dan goed, en links maakte nu een goede kans. Voor Louis en Georges was stemmen geen optie; Victor twijfelde. In Parijs was hij zeker gegaan, om erger te voorkomen; hier moest hij zijn keuze nadrukkelijk verantwoorden en daardoor begon hij te twijfelen. Van zijn stem zou het niet afhangen, maar als alle anarchisten zo dachten, of sterker nog, alle burgers, zou het natuurlijk een heel ander verhaal worden.

‘Ik ga wel met je mee naar de stembus,’ zei ik. Ik was benieuwd hoe ze het hier aanpakten. Clémence wilde ook mee.

Het was een stralende dag, de zon maakte het nieuwe groen dat ons omgaf lichter, liet de bladeren elkaars schaduwen dragen. Petrus liep een eindje met ons op, hij stond bij het hek al te hijgen. Clémence had een chique groene jurk aan, ik voelde me boers naast haar, hoewel ik mijn beste jurk droeg. Victor droeg een wat ouderwetse blouse met een strikje en bretels. We waren een bezienswaardigheid in het dorp. Drie jongetjes van een jaar of acht liepen een tijdje achter ons aan, smoezend en lachend, tot Victor zich omdraaide en zijn vinger opstak. De vrouw van de melkboer kwam in de deuropening staan om naar ons te kijken, ze beantwoordde ons vrolijke ‘bonjour’ niet.

In het dorpshuis was een stembureau in elkaar geknutseld; twee oude mannen zaten achter een deur op twee schragen met een laken eroverheen. De deurklink stak onder het laken omhoog, recht voor het lichaam van de linker, ernaast lagen de stembiljetten.

‘Eenmaal?’ De tanden van de man rechts stonden allemaal net een andere kant op.

Victor gaf hem zijn oproepkaart en liet zijn paspoort zien, de man schreef iets in een schrift. De vulpen lekte, op zijn mouw zaten blauwe vlekken.

Ondertussen vervolgden de mannen hun gesprek. Het ging over een schimmel die last had van de pezen in zijn linkervoorbeen. De stembusman wilde van hem af, maar de slachtprijs was te laag. Hij kon misschien beter wachten. De ander gaf tips: zet hem een tijd op het land, het is nu toch zomer, misschien heelt het toch.

Clémence lachte naar de eerste man. ‘Het spijt me, ik ving uw gesprek op. U heeft een paard te koop?’

De man kneep zijn ogen samen, alsof hij in het licht keek.

‘We hebben de boerderij van Renard gekocht, een paar maanden geleden, en we hebben best ruimte voor een paard.’

Victor gooide zijn stembiljet in de melkbus.

‘Ik heb geen paard te koop.’

‘Mocht u zich bedenken.’ Ze haalde een briefje uit haar zak, pakte de vulpen die op tafel lag om het adres mee op te schrijven. ‘Ik bied altijd honderd franc meer dan de slachtprijs.’

We liepen weer naar buiten, de zon in. ‘Dat arme beest,’ zei ze. ‘We moeten het maar in de gaten houden.’ We hadden geen van allen ervaring met paarden, maar het kon er nog wel bij.

==

Thuis stond de radio luid aan. Louis was aan het werk in de moestuin met de ramen open. Clémence vertelde hem over het paard. Louis zei niets terug.

‘Wat is er? Vind je het geen goed idee?’

‘Was dat voor of na het stemmen?’ Hij duwde zijn schep hard in de grond.

‘Ach, Louis. De anarchistische zaak valt of staat niet met een stem in de goede richting.’

‘Het gaat om het principe. Als jij in een restaurant bent en varkensoester bestelt, wordt daar ook geen varken voor gedood. Maar je eet wel een dood beest en als iedereen het doet, worden er veel meer varkens gedood.’

Clémence schudde haar hoofd, bleef even naar hem kijken, maar hij keek niet terug, hij keek naar de tomatenplanten. Ze trok haar wenkbrauwen naar me op en liep naar de voorkamer. De zon volgde haar, ze wierp haar schaduw voor zich uit.

==

Tijdens het eten bleef de radio aan. Opgewonden stemmen vermengden zich met de onze. Het leek erop dat de linkse coalitie zou winnen. ‘Ik hoop nog niet,’ zei Victor. ‘Ik heb vorige keer zo hard gehoopt, ik heb zelfs geld ingezet, en toen kwamen we allemaal bedrogen uit.’

‘Georges, kun je mij de wijn aangeven?’ vroeg Louis. De wijn stond pal naast Clémence.

Georges rekte zich uit en gaf hem de fles aan. Soms leek hij zo jong in zijn blootje, tengerder dan de andere mannen en onschuldiger, zich minder bewust van zichzelf. Hij bewoog gewoon maar mee.

‘Op de overwinning,’ zei Louis, meer tegen zichzelf dan tegen ons. ‘Ook al is die niet legitiem.’ Op de radio begon een man te zingen. De stembureaus zouden over een uur worden gesloten.

Clémence vertrok na het eten naar haar slaapkamer, ze wendde niet eens hoofdpijn voor.