Christophe Boltanski bij Uitgeverij Cossee

==

De schuilplaats

Christophe Boltanski

De voyeur

Roman

Vertaald uit het Frans
door Prescilla van Zoest

Met een nawoord van
Ariejan Korteweg

==

==

==

Gepubliceerd met steun van het Franse Ministerie van Buitenlandse zaken en het Institut français des Pays-Bas.

==

==

De vertaalster ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

==

==

Oorspronkelijke titel Le guetteur

© 2018 Christophe Boltanski en Éditions Stock

Nederlandse vertaling © Prescilla van Zoest en Uitgeverij Cossee BV, Amsterdam

Nawoord © Ariejan Korteweg en Uitgeverij Cossee BV, Amsterdam

Omslagbeeld © privécollectie Eva Cossée

Omslagontwerp Irwan Droog

==

ISBN 978 90 5936 000 0 / NUR 000

==

www.cossee.com

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019

Over golven van daken heen zie ik een rijpe vrouw, gerimpeld al, arm, altijd over iets gebogen, die nooit naar buiten gaat. Met haar gezicht, met haar kleren, met haar gebaren, met bijna niets, heb ik de geschiedenis van deze vrouw, of liever haar legende, gereconstrueerd, en soms vertel ik die aan mijzelf, in tranen.’

==

Charles Baudelaire, Parijse weemoed

==

==

‘Als je maar genoeg vreselijke dingen meemaakt ga je uiteindelijk vreselijke dingen schrijven.’

==

Michel Simon in Drôle de drame

De voyeur

Ben ik de enige die haar bespiedt? Ik kijk door de beslagen ruit van het café. Ze zit op een bank van geel skai, rechtop als een ballerina, ze luistert naar twee jongemannen tegenover haar. Zoals gewoonlijk rookt ze een sigaret. Ze knijpt haar bruine ogen een beetje dicht tegen de blauwige rook van de Gauloise, die rond haar gezicht omhoog kringelt. Ze vertoont veel gelijkenis met de foto’s die ik van haar bewaard heb. Waarschijnlijk wil ze op een populaire, net iets jongere popzangeres met dezelfde voornaam lijken, met haar gereserveerde en terughoudende, bijna stuurse uitstraling, haar ruitjesbroek, gestreepte schipperstrui en platte schoenen, de lange naar rechts gestreken pony die in haar ogen hangt en die ze steeds met een snelle hoofdbeweging opzij probeert te gooien.

Haar vrienden zitten er meer ontspannen bij, sloom haast, met gestrekte benen en afhangende schouders. De eerste heeft de rol van gangmaker. De tweede is meer het knappe, mysterieuze type. Zij troont daartussenin. Dankzij haar rechte rug steekt ze ondanks haar kleine gestalte iets boven hen uit. De volle asbak en de hoeveelheid lege kopjes wijzen erop dat ze er al een hele tijd zitten. Ze hebben de tafel achterin bezet, naast de telefooncabine vol graffiti van fallussen en avant-gardistische teksten. Jassen op een hoop, stapels boeken en kranten, ze zitten er best en kunnen het zo nog lang volhouden, alsof dit hoekje van formica hun toebehoort. De vrolijkste van de drie doet een bestelling, zoekt in zijn zakken, telt zijn geld, kijkt weer op en stamelt iets wat op een verontschuldiging lijkt. De ober in vest komt na wat heen-en-weergeloop terug met een halve portie frites.

De overblijvende helft wordt netjes verdeeld. Uit de manier waarop de ober hen bejegent blijkt dat ze vaste klanten zijn. Zo te zien is La Fourchette, een typisch Frans eetcafé in de Rue de l’École-de-Médecine, hun hoofdkwartier. Lastig om op dit moment vast te stellen wat hen bindt. Wat ze zijn is daarentegen gemakkelijk te raden. Studenten Letterkunde, zoals valt op te maken uit hun leeftijd, hun nonchalante kleren – geheel anders dan de gangbare stijl van die tijd –, hun financiële situatie – krap bij kas maar niet armoedig –, de wijk waarin ze zich bewegen, halverwege de Boulevard Saint-Michel en het Place de l’Odéon, en het simpele feit dat ze de tijd aan zichzelf hebben en zomaar op een doordeweekse middag in een café zitten en niet in een kantoor, of, erger nog, aan de andere kant van de Middellandse Zee met een uniform aan het lijf en lood in de schoenen.

Om iets van hun gesprek te kunnen opvangen duw ik in mijn verbeelding de deur open en ga aan de bar zitten, leunend op een elleboog. ‘Wat wilt u?’, vraagt een vrouw van wie alleen het bovenlijf zichtbaar is, dirigente van een orkest van koffiezetapparaten en tapkranen. Ik stoor me maar niet aan de botte toon die ik niet alleen toeschrijf aan haar dagelijkse rol als uitbaatster van een Parijse tent maar ook aan haar te lange omgang met een clientèle van berooide studenten. In tegenstelling tot haar personeel lijkt ze geen geduld meer te hebben met de parasieten die denken dat haar kunstleren stoelen en banken openbaar meubilair zijn. Ik hoor haar in zichzelf mopperen terwijl ze een schoteltje afneemt: ‘Dat zijn toch geen klanten, ze drinken niks!’

Het lokaal ruikt naar goedkope tabak en chloor. Iemand komt binnen, hij wordt begroet en toegeroepen, sommigen werpen hem een glimlach van verstandhouding toe, of drukken hem de hand en complimenteren hem. Dit is geen gewoon café maar eerder een soort privéclub, een genootschap waarvoor je gevraagd moet worden. Zowel letterenstudenten van de Sorbonne als studenten medicijnen. Broederschappen verbonden door collegezalen, overtuiging of muzieksmaak. Bijna evenveel meisjes als jongens. Meer stelletjes dan stencils. In La Fourchette kom je om te flirten.

Er komt een nieuwe cafébezoeker binnen. Hij maakt een opvallend verdwaasde indruk. Door een grote rechthoekige bril kijkt hij de zaal rond met de wazige, verloren blik van een bijziende en stapt dan op het drietal af met aarzelende tred, alsof hij in het donker loopt. Hij heeft een rond, nog kinderlijk gezicht met zwart krulletjeshaar en draagt een geruit overhemd dat tot aan de kraag gesloten is, een dikke trui, afgetrapte mocassins die wel een flinke lik schoensmeer kunnen gebruiken en een suède jasje met gewatteerde revers. Uit zijn zak steekt iets wat onmiskenbaar een poëzietijdschrift is: dun met een sober omslag. Hij luistert ingespannen met zijn mond open, want hij heeft ook last van doofheid. Hij lijkt niemand te kennen behalve de immer spotgrage olijkerd van het clubje, die hem een stoel wijst en voorstelt aan zijn tafelgenoten.

Gedurende een kort moment nemen ze elkaar op, besnuffelen elkaar, trekken de bovenlip op en laten hun tanden zien. Discreet uitgezonden signalen geven informatie over sociale afkomst en seksuele oriëntatie, door de lucht zwevende moleculen worden opgepikt, geluidsfrequenties opgevangen, ieder speurt bij de ander naar een gebaar, een hoofdbeweging of een stembuiging die misschien iets verraadt. Enige kennismakingsfrases en feromonen later zitten ze met zijn allen om de tafel. Om zich een houding te geven haalt de nieuwkomer een pijp tevoorschijn en klemt die tussen zijn lippen zonder hem aan te steken.

De groep die ze nu vormen volgt een tamelijk klassiek patroon: twee van de jongens, de nieuwkomer en zijn vrolijke vriend, doen hun best om in de smaak te vallen bij het meisje, dat haar interesse voor de derde jongen niet onder stoelen of banken steekt, hoewel – of juist omdat – deze haar onverschillig bejegent, en het is lastig te zeggen of dit laatste geveinsd of oprecht is. Onmogelijk om in dit stadium te voorspellen of het de outsider is die de race gaat winnen.

Ondertussen hebben ze serieuzere zaken te bespreken. Om vrijuit met elkaar te kunnen praten voeren ze de munten aan de jukebox. Hun gesprek vermengt zich met de schelle stem van Marvin Gaye, daarna met het donkerder geluid van Sarah Vaughan. Voeten bewegen ritmisch mee op de tegelvloer. Tussen twee platen in, voordat de saffier aan het eind van de bakelieten arm de bodem van de groef raakt, vang ik flarden van zinnen op over broedervolken, een imperialistische regering, revolutionaire waarheid. ‘Ons lot is verbonden met dat van hen,’ roept de mysticus, die het troepje duidelijk domineert. ‘In wezen zijn wij verantwoordelijk voor het geweld dat zij ondervinden maar waar wij niets van merken. We moeten uit die passiviteit komen en zelf initiatief gaan nemen.’

==

##

‘Toen hij haar belde was ze in de badkamer.

Hij had het moment zorgvuldig gekozen

en zich voorgenomen deze eerste keer niets te zeggen.’

==

==

Voor hetzelfde geld had ik nooit geweten dat mijn moeder schreef. Of, beter gezegd, dat ze probeerde te schrijven. De paarsblauwe plastic map, dichtgebonden met twee elastiekjes, lag in de la van haar nachtkastje. Ik had hem bijna weggegooid, net als de rest. Hij trok mijn aandacht door het etiket dat aan de zijkant geplakt zat: ‘Dossier Detectives’. Gezien de omstandigheden een nogal komische benaming, die uiteraard mijn nieuwsgierigheid prikkelde. Ik opende de map zonder bang te zijn een geheim te schenden. Hij bevatte aantekeningen over Prozac – ‘een nieuw antidepressivum met zeer weinig bijwerkingen’ –, over het aidsvirus en de eerste behandelingen, een wetenschappelijke studie gewijd aan plegers van seksueel geweld, talloze krantenknipsels uit het eind van de twintigste eeuw, en teksten geschreven met paarse inkt, haar lievelingskleur, in een ruim, regelmatig handschrift met sierlijke halen, waarna ze overgetypt en genummerd waren – een enkele doorhaling of toevoeging, bijna geen typfouten. Aanzetten tot romans. Verscheidene pogingen, die allemaal abrupt waren afgebroken aan het eind van een paragraaf, na een bladzijde of vijf, zes.

Ik klapte de map weer dicht, stopte hem in mijn tas en ging verder met mijn opruimwerk. Zes maanden na het overlijden van mijn moeder wisten mijn zus Ariane en ik al haar sporen. Zoals je een fles leegklokt, in één keer, in een soort staat van dronkenschap, met de haast en bruutheid van mensen die een misdrijf begaan, ontruimden we haar appartement. Zonder iets uit te zoeken, zonder te kijken zelfs, leegden we haar kasten, haar laden, haar piepkleine washok. We stapten verdwaasd rond tussen haar jurken, jassen, lakens, losse schoenen, een zee van kleren, zoals de anonieme levens die na een aardbeving verspreid over de grond liggen. Zonder haar waren het nog slechts vodden die we met mechanische bewegingen in grote vuilniszakken stopten, bestemd voor de kringloopwinkel. Niets of bijna niets mocht haar overleven. Boeken per kilo opgekocht door een tweedehandsboekhandel, meubels voor een prikje van de hand gedaan of weggegeven. Meubilair uit de jaren dertig, of van Chinese origine, vermiljoenrood gelakt, ooit met zorg uitgekozen en soms voor behoorlijk veel geld gekocht bij antiquairs, dezelfde die het nu wel voor niets wilden terugnemen, met tegenzin, alsof ze ons een dienst bewezen door ons van al die overtollige spullen te verlossen.

Er ging zoveel mogelijk de vuilnisbak in. Om te beginnen alles wat tijdens haar leven al een sta-in-de-weg was: de enorme berg stoffige kranten, al haar oude exemplaren van Libération, jarenlang verzameld, de voorpagina’s vergeeld – tot het plafond reikende stapels vol oorlogen, losse berichten en achtergrondartikelen. In haar open keuken een berg aan plastic zakken vol met zakken – verpakking verpakt –, elektrische apparaten die het al eeuwen niet meer deden; en een dumpplaats van lege flessen, bewaard als aandenken of verstopt als bewijsmateriaal. Haar laden zaten vol met bankafschriften, kassabonnen, reclamefolders van nepschoorsteenvegers. Ze bewaarde alles.

De mahoniehouten tafel in de salon torste haar hele bestaan als belastingplichtige, sociaal verzekerde, mede-eigenaar, ziekenfondspatiënt, kabelabonnee, gas- en elektriciteitsverbruiker. Stapels kwitanties, soms nog uit een andere eeuw, gesorteerd op naam van de crediteur in alfabetische volgorde. Op allemaal had mijn moeder ‘betaald’ geschreven, met de datum erbij. Geen enkele aanmaning, zelfs geen herinnering. Zij die vroeger om de haverklap een geblokkeerde rekening had, liet geen enkele schuld achter. Jeugd op krediet, dood à contant.

We moesten opschieten. De dag van de verkoop naderde. Het appartement keerde terug naar zijn oorspronkelijke staat. Een blanco bladzijde. Kamers ontdaan van hun functie, teruggebracht tot vier muren en een deur. Een plek die bevrijd was van de narigheid, de ledigheid en de paar momenten van vreugde waarvan hij getuige was geweest, verlost van het verhaal dat aan elke kamer kleefde. Nu konden de nieuwe bewoners de vertrekken opnieuw indelen, de plek hervormen, een nieuw verhaal geven vooral, een nieuwe identiteit. Een woonruimte lijkt een beetje op een geheim agent die bij elke nieuwe opdracht van naam verandert. Of op een palimpsest, een stuk perkament dat steeds opnieuw beschreven kan worden.

Maar wat moesten we met de liefdesbrieven, die in een schoenendoos boven in de kast lagen, in ooit met trillende handen geopende enveloppen, voorzien van postzegels met bedragen in francs en een nog maar half leesbaar poststempel? Uitgesloten dat we ze gingen lezen, en terugsturen naar de afzender was al helemaal onmogelijk. Mijn zus en ik keken elkaar aan. Ik weet niet meer wie van ons het eerst wees naar de zwarte plastic vuilniszak met trekband en een inhoud van 100 liter, al voor de helft gevuld met allerlei prullaria.

En haar notitieboeken? Ze namen verscheidene planken in beslag. Schriften met ruitjespapier, volgeschreven met getallen en woorden. Dagboeken, kasboeken? Geen tijd en geen puf om ze nader te bekijken. Eigenlijk waren we bang voor wat we erin zouden aantreffen. Oude hartsgeheimen, tragische spijtbetuigingen of, erger nog, eindeloze beschuldigingen, zwartgallige verzuchtingen of allerhande bitterheden, vruchten van de eenzaamheid. Toen ik de laatste schriften wilde laten verdwijnen, aarzelde ik. Ik redde er een stuk of tien, zonder te weten waarom. Ze kwamen onder in mijn tas terecht, bij de blauwe map met zijn web van intriges.

‘Vladek had de rest van de nacht gelopen, met grote haastige passen, diep inademend om het kwellende bonken van zijn hoofd tot rust te brengen.’ Toen ik de eerste zin las van haar eerste boek, of tenminste wat dat moest worden, voelde ik een heel sterke emotie, zoals een ontdekkingsreiziger die voet zet op grond die onbetreden is of lijkt. De vrouw die ik dacht te kennen, schreef niet. Behalve ansichtkaarten. Eén per jaar. Een kort bericht – ‘Fijne verjaardag, mama’ –, geschreven achter op een kaart van een gangsterfilm.

Ze was dol op detectives. Ze had ze allemaal gezien. In zwart-wit, in de bioscoop op de Champs-Elysées, terwijl haar ouders dachten dat ze op school zat, met haar broertje Jean, haar handlanger. En allemaal gelezen. Hele series. Haar appartement stond er vol mee. Honderden moorden die opgelost moesten worden, hutjemutje naast elkaar. Ze bekleedden de muren en vormden zo een onneembare vesting, een schild als bescherming tegen de slechteriken, zoals de afdrukken van bebloede handpalmen op de muren van Arabische huizen de boze geesten moeten verjagen.

Ik zie haar voor me, van de ochtend tot de avond op haar bed liggend met haar neus in een van haar favoriete detectives met zo’n pakkende titel, melige woordspelingen in gele letters op een zwarte ondergrond waar ik nog steeds om moet lachen – Op heterdraad betrapt, Kogel door de zerk, Sta stil of ik schiet vol!, met binnen handbereik haar eeuwige kop Nescafé met gezoete melk, haar voornaamste voedingsbron, en een zware Gauloise zonder filter in haar mondhoek of op de rand van de koperen asbak, verworden tot een staafje van sneeuw.

Als grootverbruiker was ze overgestapt naar het productiestadium. Ze wilde op het eind van haar leven de witharige koningin van de krimi’s worden, en bestsellers schrijven op haar Olivetti. Een antiek model, aangezien ze met apparaten van na de ontdekking van de elektriciteit niet kon omgaan. En ook als eerbetoon aan de door haar verafgode schrijvers die aan hun Underwood verknocht waren. Haar schrijfmachine met zijn zwart-rode, allengs uitgedroogde lint stond pontificaal in de achterkamer, waar ze niet meer kwam. Een schrijverskamer. Een vertrek op zoek naar een schrijver, een decor, met een wormstekig houten bureau en een Amerikaanse draaistoel. Het museum van haar vervlogen dromen.

Een moordenaar die vrij rondloopt in de stad, een nog warm lijk op het asfalt, de grote broer in een hinderlaag, een heerszuchtige vader die nooit uit zijn stoel komt, trage bewegingen, latex handschoenen, de gerechtelijke identificatie, het meisje dat zich verstopt op de derde overloop van trap C. Alles was er, in de kiem. Het mysterie was geschetst, het gordijn opgetrokken, het decor stond klaar. Mijn moeder leek te weten waar ze heen wilde. In mijn verbeelding zag ik haar zitten met het papier voor zich, begeesterd haar woorden in dichte regels aaneenrijgend, zoals ze door haar gedachten werden ingegeven. Maar op een gegeven moment, nadat ze eerst de angst voor de leegte had overwonnen, het blanco papier de baas was geworden en de eerste regels had bedacht, bracht ze nog wat laatste verbeteringen aan en legde ze haar pen neer, deed het groengrijze deksel terug op de Olivetti en ging iets anders doen. Wanneer het moeilijkste achter de rug was, op het moment dat anderen een zucht van verlichting zouden slaken, gooide zij het bijltje erbij neer.

Ik las haar fragmenten verscheidene malen door, speurend naar een verborgen betekenis. Ik liet me wiegen op hun muziek. Sommige zinswendingen vond ik mooi, andere deden pijn aan mijn ogen vanwege hun onbeholpenheid. Ik had ze zelf kunnen schrijven. Nieuwsgierig en gefrustreerd tegelijk probeerde ik naar het vervolg te gissen. Het waren maar aanzetten tot manuscripten, schetsen, opmaten tot hoofdstukken, kortstondige bevliegingen, inleidingen die nergens toe leidden. Beloften van boeken, potentiële boeken. Boeken die nooit zouden bestaan. Of misschien moest ik ze zien als minuscule novellen, als microfictie, griezelverhaaltjes, een verzameling stijloefeningen, een soort filmtrailers?

Mijn moeder volgde nauwgezet het strafproces van Jean-Claude Romand, mythomane nep-arts en vijfvoudig moordenaar, zo bleek uit drie artikelen van juni 1996, en ook de ongeveer gelijktijdige rechtszaak van ‘de moordenaar van Minitel’, zo genoemd omdat hij op dit medium erotische berichtjes plaatste waarmee hij zijn slachtoffers, homoseksuelen met sadomasochistische neigingen, in de val lokte. Andere krantenknipsels bevestigden haar interesse voor maniakken en seriemoordenaars zoals Colin Ireland, de Londense wurger die de homogemeenschap terroriseerde, of Lucien-Gilles de Vallière, zesentwintig jaar oud, ‘een perverse travestiet, een maniak’, dixit France-Soir, schuldig bevonden aan een tiental aanrandingen en de moord op een kind.

Afgaande op haar onderzoeken probeerde ze iets te construeren rond de homogemeenschap die door een seriemoordenaar werd belaagd in de tijd dat het aidsvirus op grote schaal slachtoffers maakte. Een ambachtelijke slager die in het klein moordt terwijl het virus op grote schaal slachtoffers maakt. Aan de ene kant een bevolkingsgroep als doelwit, gestigmatiseerde slachtoffers, en een aarzelend verzet, geleid door een seropositieve journalist. Aan de andere kant de wurger, een reusachtige Pool met een kromme rug, een godsdienstwaanzinnige met migraineaanvallen, die een huisje deelt met zijn vader, een ziekelijke tiran die eeuwig in zijn leunstoel voor de televisie hangt.

Haar tweede verhaal speelt zich af in de Cité des 3000, een doolhof van hoekige gebouwen en torens, geflankeerd door armetierige berken. In een van deze blokken woont Aïcha, een zwijgzaam meisje dat probeert te ontsnappen aan de greep van haar familie. Een nachtwaker met de naam Diaz of Dial, al naar gelang de verschillende versies, treft haar aan op de derde verdieping van gebouw C, waar ze met een boek op de trap zit. Ze trekt zich terug in het trappenhuis om ongestoord te kunnen lezen. Ze zien elkaar daar elke avond en hij vertelt dan over zijn favoriete schrijvers. In een ander fragment maakt Aïcha zich zorgen om haar broer Karim, die, zo begrijpen we, op het slechte pad geraakt is. Ze praat met andere jongens uit het woonblok om meer aan de weet te komen. ‘Ze werd gedreven door een oprechte bezorgdheid en hoewel alles geheim moest blijven was onvoorzichtigheid soms niet te vermijden. Haar onbaatzuchtige nieuwsgierigheid werd haar fataal.’ Einde van de passage. The end. Of: wordt vervolgd.

Ze mocht de teksten van haar detectives graag besluiten met een cryptische zin. Een van haar probeersels eindigde met een al even mysterieuze noot: ‘Toen het ergste gebeurde, wist Diaz van niets. Hij vernam de waarheid pas veel later.’ Zo’n boulevardtoneelachtig slot om de spanning op te voeren was vast niet zozeer bedoeld om de lezer bij de les te houden als wel om de schrijver aan te sporen. Met dit Jan-Klaassen-en-Katrijnachtige ‘tataratáá!’ probeerde ze zichzelf moed in te spreken, zin te maken om door te schrijven, al was het maar om te weten hoe het verder zou gaan.

Vooral haar derde project intrigeerde me. Haar meest verregaande poging, in elk geval in haar eigen ogen de belangrijkste, want hij verdiende een speciale behandeling. Hij kreeg een apart mapje en had bovendien een titel: De nacht van de toeschouwer. Een mooie titel, ontleend aan een gedicht van Apollinaire, een van zijn distichons, haastig op een stuk papier gekrabbeld, een fragment uit wat hij zijn ‘quelconqueries’ (vrij vertaald: daagse dingen) noemde: ‘En jij, mijn hart, waarom klop je, als een melancholieke toeschouwer bezie ik de nacht en de dood.’ Het citaat stond apart vermeld op het schutblad.

Zoals steeds, en immer tot mijn ergernis, begon ze haar verhaal met een beschrijving van de weersgesteldheid: ‘Er viel een trieste motregen die nooit meer leek op te houden. Mensen, gebouwen en stakerige bomen verdwenen in de verte als een soort eilanden, grijze schaduwen die samenvloeiden met de vochtige mist.’

‘Hij vond dit onaangenaam weer, waardoor hij zich slecht op zijn gemak voelde. Alsof hij willoos in het luchtledige hing, terwijl hij van alles te doen had, taken moest verrichten die hij alsmaar uitstelde. De oplossing was om in het boekje dat hij altijd bij zich had een lijstje te maken van alles wat hij die dag moest doen. Vanavond, als alles afgevinkt en doorgestreept was, zou hij zichzelf een beloning toestaan. Op deze manier had hij boven op de grenen kast stapels notitieboekjes verzameld vol min of meer gecodeerde aantekeningen. Hij las ze nooit terug, maar kon er ook niet toe besluiten ze weg te gooien.’

‘Bovendien gedroegen vrouwen zich anders wanneer het zo regende: ze kwamen minder buiten en als je ze toch op straat zag, liepen ze met haastige passen, het hoofd tussen de schouders, hielden ze misnoegd de kraag van hun jas dichtgetrokken en verdwenen ze in de metro zonder zelfs maar een blik op de etalages te werpen.’

‘Dan restte hem zijn verrekijker en begon het lange wachten in het donker van zijn kamer. Vaak loonde dat de moeite, want op sombere dagen deden ze al om vier uur ’s middags het licht aan. In het grote gebouw aan de overkant was genoeg te zien, het aanbod was bijna te groot en werd vaker vernieuwd dan hem lief was. De appartementen waren klein en de huurders, meestal alleenstaanden, wisselden regelmatig. Ze bleven zelden lang genoeg om hun naaste buren te leren kennen of om geld uit te geven aan mooie meubels of echte gordijnen.’

Geen uitweidingen of losse opmerkingen, geen eindeloze beschrijvingen, geen tussenzinnen, herhalingen of nutteloze spitsvondigheden. Geen lange reeksen bijzinnen maar korte, pregnante en goed lopende zinnen. Onderwerp, werkwoord, lijdend voorwerp. Een doeltreffende stijl, nauwkeurig en beeldend tegelijk. Die niet méér suggereert dan hij zegt en plaats laat voor de fantasie.

Haar hoofdpersoon was een schaduw. Een vaag en dreigend verlangen. Twee optische bundels. Twee lichtende banen in het donker. Een man begluurt vrouwen. Of beter gezegd, doelwitten. Hij houdt ze in het vizier. Elk in haar eigen vierkant. Waarom? In dit stadium zijn de motieven nog niet bekend. Tot hoever is hij bereid te gaan? De twee kleine lenzen stellen hem in staat de afstand die hem van zijn prooien scheidt, uit te vlakken. Maar gaat hij er genoegen mee nemen om slechts te bestaan uit twee dode ogen?

Wilde de voyeur zelf gezien worden? Of schepte hij juist plezier in zijn eigen afwezigheid, zijn verdwijning? Of in het kruisen van de blikvelden? Maar kennelijk vond hij het begluren van zijn overbuurvrouwen niet voldoende, hij wilde ook macht over hen uitoefenen: ‘In het blikveld van zijn verrekijker verloren ze hun onschuld en onderging hun gedrag bijna onmerkbare wijzigingen. Zoals bij dieren die in het schijnsel van de koplampen van een auto gevangen zitten veranderde hun gedrag, werden hun bewegingen houterig en vertrok hun gezicht alsof ze tegen hun wil op afstand aan hem onderworpen waren.’ En wat nog verontrustender was: hij liet hen bewegen aan touwtjes, als marionetten. Internet en de mobiele telefoon bestonden nog niet, hij ving ze aan de vaste lijn. Hij viel ze lastig door de telefoon. Net als bij de andere verhalen stopte de tekst na zes bladzijden, op het moment dat de gluurder op het punt stond een van zijn slachtoffers te benaderen. ‘Hij liet haar voldoende tijd om uit de douche te komen, telde tot tien en draaide toen het nummer.’

==

##

Eindeloos lange speurtochten zijn niet meer nodig. Ik weet nu waar ze zitten. Ze zijn gesnapt, zoals dat in politiejargon heet. In de Rue de l’École-de-Médecine, nummer 4, aan de tafel achterin. En op nummer 5, aan de overkant, in een groot voormalig herenhuis met op het dak een koepel in de vorm van een tulpenbol. Tenminste, als ze zich verwaardigen om naar college te gaan, tussen twee pauzes bij La Fourchette in. Afgezien van de laatste van het stel studeren ze allemaal aan de Engelse faculteit van de Sorbonne. Een meisjesfuik. Een studie die ze gekozen hebben omdat het voor de hand lag, met een klein, symbolisch rendement en zonder duidelijke perspectieven, behalve een baan in de onderbouw van een afgelegen lyceum. Ze denken niet aan de toekomst en hebben geen idee van hun vooruitzichten. Wat hun vurige inborst en verlangen naar ongebondenheid veel meer aanspreekt, is de taal van de bevrijders, van de jazz en de film.

Ze ontdekken de vrijheid en verachten de faculteit met haar Engelse club, haar thé dansants, haar reputatie van huwelijksbureau. Ze zijn net twintig, wat ze zelf ‘een moeilijke leeftijd’ zouden noemen. Achter hun demonstratieve nonchalance gaat een ingehouden woede schuil. Ze stikken, krijgen geen lucht, alsof ze zich op grote hoogte bevinden of op de bodem van een mijn. Ze verdragen het niet langer te moeten leven in een land dat met blindheid geslagen is. In dit uitzichtloze duister zijn zij de enigen die hun ogen nog open hebben. Alles wat anderen weigeren te zien, staat bij hen op het netvlies gegrift. Opgeheven handen in een dubbeldekker, een onduidelijk voorwerp dat glanst in een deuropening, de maskers van angst op de gezichten, het briefje dat door hen als enigen wordt opgemerkt bij een lichaam dat stroomafwaarts uit de rivier gevist wordt. Overal ruiken ze de geur van ontbinding. Ook in hun mooie amfitheater, badend in het licht. Want zij zijn niet vergeten dat onder die bolvormige koepel vroeger geen talen werden gedoceerd, maar tongen verwijderd. Met een scalpel losgesneden, net als vele andere organen. Toen het gebouw nog aan de anatomie gewijd was, werden daar, in de kuil te midden van de tribunes, door aankomende chirurgen lijken ontleed.

Ze weten dat ze in geleende tijd leven, als wandelende doden. Zolang ze hun status van student behouden, ontkomen ze aan het enige perspectief dat hun generatie geboden wordt: achtentwintig maanden militaire dienst in Algerije. Zij hoeven tenminste niet te deserteren, een naamloze oorlog te ontvluchten, een oorlog die niet bestaat. Dat geeft ze een groot gevoel van opluchting en een behoorlijke gewetenswroeging. Ze vinden het eigenlijk niet terecht dat ze kunnen profiteren van wat ze beschouwen als een klassenvoorrecht of het voordeel van de leeftijd. Daarginds hebben ze allemaal wel een vriend of een neef of een oudere broer die binnenkort terugkomt zonder een woord te zeggen.

Hun opstand is eveneens stilzwijgend. Hij voltrekt zich onder een mantel van stilte. Er worden geen protestborden omhooggestoken, geen oorverdovende leuzen geschreeuwd, geen rumoerige protestmarsen gehouden. Ze doen niet meer mee aan demonstraties en houden zich verre van politieke commotie in hun wijk. Ze manifesteren zich niet maar houden zich gedeisd en blijven zo onopvallend mogelijk. Ze gedragen zich eendrachtig, discussiëren zonder stemverheffing.

Ze zijn meer dan studiegenoten. Ze laten een voor studenten ongebruikelijke saamhorigheid zien. Maar ze vormen ook geen vriendengroep, altijd te herkennen aan de lachsalvo’s, de lawaaiige vertrouwelijkheid, ongedwongen gebaren en losse manier van doen. Ze hebben een soort verwantschap zonder intiem te zijn, zelfs zonder dat ze elkaar goed kennen. Ze koesteren een zekere reserve ten opzichte van elkaar, een afstand, terwijl er toch die sterke samenhang van de groep is, alsof ze verbonden zijn door iets wat groter is dan zijzelf. Ze lijken een geheim te delen. Ze hebben bijna iets verdachts.

Misschien toch ook weer een misvatting. Zodra je een persoon in de gaten gaat houden, wordt deze een raadsel, een vreemde, iemand over wie je allerlei nieuwe dingen te weten moet komen, een twijfelachtige, zelfs verontrustende figuur. Je verdenkt hem ervan iets te verbergen. Waarom zou je hem anders volgen? Achter alles wat hij doet vermoed je een verborgen betekenis. Als hij met iemand praat, is dat natuurlijk een handlanger. De plek waarnaar hij ’s avonds terugkeert, kan niet anders dan een schuilplaats zijn. Raak je hem kwijt in de menigte? Dan is hij erin geslaagd je af te schudden. Je ziet hem meer lanterfanten en rondslenteren dan praten. Maar in werkelijkheid is hij bezig met tweedracht zaaien, ophitsen, complotten smeden.

Waar de meeste mensen niets anders zouden zien dan typische bewoners van het Quartier Latin, vermoed ik samenzweerders. Een aanwijzing? De voornamen die ze gebruiken zijn niet hun eigen namen. Bij twee van hen in elk geval. De mooie jongen laat zich Christophe noemen. Zij heet Sophie. Pseudoniemen die ze hebben gekozen vanwege de grote alledaagsheid ervan of gewoon omdat ze in de mode zijn, zoals babynamen. De dragers ervan gebruiken ze met spaarzaamheid wanneer ze vijandelijk gebied betreden. In andere gevallen, soms op deze zelfde plek maar in een geheel andere context, nemen ze hun eigen identiteit weer aan. Dat sommigen een schuilnaam hebben en anderen niet, kan op slordigheid wijzen of juist betekenen dat er een bepaalde hiërarchie is. Een organisatie dus.

Het lijkt misschien vreemd dat mensen die geheimhouding nastreven ervoor kiezen elkaar te ontmoeten onder de soms zelfs flikkerende neonlampen van een café. Waarschijnlijk passen ze het principe toe uit De gestolen brief van Edgar Allan Poe: wat in het oog springt, wordt niet gezien. Juist in dit harde witte licht, waarin diepte en schaduw wegvallen, zitten ze te discussiëren over een getypte tekst op een velletje papier. Over elke zin wordt gekissebist. Getrouw aan het beeld van een nog door mannen gedomineerde samenleving zijn de drie jongens steeds aan het woord. Het meisje knikt alleen af en toe met haar hoofd.

De tekst op de achterkant bevat een aantal woorden die de auteur of de auteurs hebben willen benadrukken door ze te onderstrepen, in hoofdletters of vette letters weer te geven of soms zelfs alle drie de typografische procedés tegelijk te gebruiken, meestal gevolgd door uitroeptekens. Veel aansporingen, oproepen en werkwoorden in de gebiedende wijs, voorafgegaan door een liggend streepje: ‘– We moeten nu partij kiezen...’, ‘– Maak je gereed voor passief of actief verzet tegen elke poging tot onderdrukking...’, ‘– WEIGER... BIED WEERSTAND...’. Het zijn de typische kenmerken van paranoïde geschriften of van militante radicalen. Het herhaaldelijke gebruik van het woord ‘KAMERAAD’ doet me neigen naar de tweede hypothese.

##

‘Hij had gezien dat het licht

in haar appartement tegen

zeven uur ’s avonds was aangegaan.

Ze kwam thuis van haar werk

en leek vermoeid en slechtgehumeurd.’

==

Haar bespieder bestond uit slechts een oog, één enorm oog midden op zijn voorhoofd, dat alles zag. Een afwezige en onzichtbare demiurg, die er toch altijd was. De vrouwen die hij begluurde bestonden slechts in zijn blik. Aan hem behoorde hun leven toe, die lichtende cirkel, het aura waarin ze baadden. Hij legde ze vast op zijn innerlijke film, in een plooi van een hersenkwab, zoals opgezette kevers vastgeprikt zitten op een stuk kurk. Gedurende een hem eindeloos voorkomende tijd bleven ze in zijn greep. Hij hield ze gevangen achter hun kunststof kozijnen. Hij sloot ze op in hun glazen stolp zodat hij ze gemakkelijker kon ontleden. Maar zodra ze uit zijn gezichtsveld verdwenen, hielden ze op te bestaan, waren ze niet werkelijk meer. Ze stierven als een verglijdende schaduw.

Op den duur kende hij hun werktijden, hun gewoontes, hun garderobe, lievelingsmuziek, financiële situatie en hun ecologische voetafdruk. Hij wist of ze het licht uitdeden als ze de kamer verlieten, of ze alleen leefden of een relatie hadden, of ze een fiets gebruikten, of ze ’s ochtends vroeg douchten of pas als ze van hun werk kwamen, naar welke televisieprogramma’s ze keken en hoe vaak ze de geraniums water gaven. Hij zag hoe ze hun kleden uitklopten en hoe ze in gedachten verzonken stonden te roken op het balkon, één arm omlaag hangend; hoe ze een glas rode wijn dronken aan de keukentafel, yogaoefeningen deden of trainden op de tweekwartsmaat van synthesizermuziek, rennend op een loopband met een bandana om het hoofd terwijl hun paardenstaart van links naar rechts zwaaiend de maat sloeg.

Zijn speelterrein leek op een dambord. Een tableau vivant van talloze raampjes, halverwege doorsneden door een balkonleuning. Eén groot poppenhuis. Een enorme adventkalender waarvan hij tot zijn genoegen elke dag een luikje mocht openen. Een toren van 44 meter hoog en 24 meter breed, genoemd naar een letter en een cijfer van het alfabet, R+15 in dit geval, waarschijnlijk aan het einde van de jaren vijftig gebouwd volgens de toenmalige normen voor sociale woningbouw.

Een grijze voorgevel, symmetrisch geplaatste ramen aan weerszijden van het trappenhuis met witgeschilderde steunbalken, een uitspringende, zandkleurige daklijst; op de begane grond ruimtes voor collectief gebruik – de muren bestreken met een korrelige pleisterlaag om de graffitibeoefenaars met hun spuitbussen te ontmoedigen –, een helling voor kinderwagens en rolstoelen. Een gebouw dat waarschijnlijk aan het begin van het derde millennium gerenoveerd was, conform het beleid van het stadsbestuur om geluidshinder en problemen ten gevolge van toenemend asociaal gedrag tegen te gaan. Een opeenhoping van staal, glas en beton, van fysieke en administratieve regels en menselijk materiaal. Een fascinerende microkosmos voor een socioloog, stedenbouwkundig architect of schrijver. En voor een voyeur.

Omdat hij ’s nachts jaagde, moest de man wel een uitzonderlijk goede opmerkingsgave ontwikkeld hebben. Om te beginnen zijn gezichtsvermogen. Ook al gebruikte hij een bijzonder sterke verrekijker, dan nog kunnen we er wel van uitgaan dat zijn ogen uitstekend waren. Net als sommige roofdieren moest hij bewegende voorwerpen kunnen ontwaren op een paar honderd meter afstand. Omdat zijn ogen een kortere brandpuntsafstand dan de onze hadden, was hij in staat een groter geheel te overzien, een toren of een huizenblok. Ongetwijfeld kon hij ook beter fotonen detecteren, dankzij een extreem grote gevoeligheid bij zwak licht, waardoor hij ook figuren kon onderscheiden in het donker. En dus zien zonder gezien te worden.

Maar hij was geen baas over zijn eigen tijd. Hij moest zich aanpassen aan de gewoontes van de nachtkevers die boven hem in hun hokken ronddraaiden. Als ze verdwenen en gingen slapen had hij nauwelijks een andere keus dan hetzelfde te doen. Waarom zou hij naar een leeg vierkant blijven staren? Geen gluurder zonder begluurde. Beiden zijn vertrek- en eindpunt van lichtstralen. Ze vormen een ondeelbaar duo, wel omkeerbaar natuurlijk, zoals het dubbelbeeld van een spiegel.

Hij zou zelf toch zeker ook verplichtingen hebben, bepaalde gewoontes. Hij kon niet voortdurend tussen de gordijnen staan, of almaar beneden rondhangen voor zijn R+15. Hij moest eten, pissen, slapen, misschien had hij een betaalde baan. Ik stel me voor dat hij in de winter, als het erg koud was, zo min mogelijk naar buiten ging, net als iedereen. Was hij actief op vaste maar ongebruikelijke tijden, als een soort deeltijdbaantje? Hield hij meer van het einde van de dag of van prime time? Koos hij de rustige uren van vijf tot zeven? Of liever van acht tot halfelf, een minder aantrekkelijk blok omdat je dan je televisieserie mist, maar wel levendiger en met steeds nieuwe ontwikkelingen. Of nog later misschien? Elf uur, middernacht? Riskant. De tweede helft van de avond mag misschien veelbelovend lijken maar is ook onzekerder, zeker doordeweeks.

Mijn moeder liet zich er niet over uit. Ze vertelde niet veel over haar personage. Geen naam. Niets over zijn leeftijd, geen enkel detail over zijn uiterlijk of zijn bedoelingen. Ze onthulde slechts zijn methode om de slachtoffers te benaderen. Hij hoefde alleen maar een rekening van Telecom uit hun brievenbus te vissen, deze met stoom te openen en het telefoonnummer op te schrijven dat bovenaan het papier stond.

De nachtwake bestond namelijk niet alleen uit een paar verwijde pupillen in het donker. Het was ook een adem. Stilte en ademhaling, aan de andere kant van de lijn.

Zelf had ze een geheim nummer. En alleen een vaste telefoon. Een mobiele telefoon had ze nooit willen hebben. Ze hield niet van het idee om elk moment bereikbaar te zijn, om waar dan ook door zendmasten gelokaliseerd te kunnen worden, haar hele leven geregistreerd te weten op een simkaart.

Haar oude vaste telefoon stond op een krukje en als hij overging zei ze steevast, op een geïrriteerde toon: ‘Wie kan dat nu zijn?’ Ze liet het crèmekleurige apparaat, in de handel gebracht onder het merk Amarys, een hele tijd overgaan en het gerinkel door het appartement schallen. Dan kwam ze langzaam dichterbij, nam heel voorzichtig de hoorn van de haak en hield hem ver van haar oor alsof hij in haar gezicht zou kunnen ontploffen. Ze wachtte tot de beller als eerste iets zei. Soms legde ze de hoorn net zo snel weer neer, zonder een woord te zeggen, en trok de stekker uit het contact. Ik weet niet wie het dan was. Iemand die zich vergiste, of die ze niet te woord wilde staan? Een werknemer van een callcenter uit Tunis of Puducherry? Slagerij Van Kampen? Een zekere Serafijn Lampion? Ze bekeek het apparaat dat haar met de buitenwereld verbond met achterdocht, als een indringer waarvan niets goeds te verwachten viel.