De meester van Petersburg

J.M. Coetzee bij Uitgeverij Cossee

Schemerlanden

In het hart van het land

Wachten op de barbaren

Wereld en wandel van Michael K

Mr. Foe en Mrs. Barton

IJzeren tijd

Jongensjaren

In ongenade

Portret van een jongeman

Elizabeth Costello

Hij en zijn man

Langzame man

J.M. Coetzee

De meester van Petersburg

Vertaling

Frans van der Wiel

Cossee

Amsterdam

Oorspronkelijke titel The Master of Petersburg

© 1994 J.M. Coetzee

Met toestemming van Peter Lampack Agency, Inc. New York

Nederlandse vertaling © 1995 en 2006 Frans van der Wiel,

en Uitgeverij Cossee BV, Amsterdam

Omslagillustratie Valentin Serow, Portret van kunstenaar

Konstatin Korowin, 1891, Tretjakow-Galerie, Moskou

e-Book Mat-Zet bv, Soest

ISBN 978 90 5936 855 2 | NUR 302

1

Petersburg

Oktober, 1869. Een droschke rijdt langzaam door een straat in de Hooimarktbuurt van Sint-Petersburg. Voor een grote huurkazerne houdt de koetsier zijn paard in.

Zijn passagier bekijkt het gebouw met argwaan. ‘Weet u wel zeker dat het hier is?’ vraagt hij.

‘Svetsjnojstraat drieënzestig, dat heeft u gezegd.’

De passagier stapt uit. Het is een man van achter in de veertig, baardig en gebogen, met een hoog voorhoofd en zware wenkbrauwen die hem een air van in zichzelf gekeerde ernst geven. Hij draagt een donker pak van ietwat ouderwetse snit.

‘Wacht op me,’ draagt hij de koetsier op.

Onder de gehavende en bladderende gevels bewaren de oudere huizen van de Hooimarkt nog iets van hun oorspronkelijke elegantie, hoewel de meeste inmiddels pensions voor ambtenaren en studenten en werkvolk zijn geworden. In de ruimten ertussen, soms de muren met hen delend, zijn gammele houten bouwsels opgetrokken van twee of zelfs drie verdiepingen, doolhoven van kamers en hokken, de woningen van de allerarmsten.

Nummer 63, een van de oudere panden, wordt aan weerszijden door zulke bouwsels geflankeerd. Bovendien loopt er een web van balken en stutten tot halverwege de voorgevel die daardoor een ingekapselde aanblik biedt. Vogels hebben zich in de oksels van de stutting genesteld en hun uitwerpselen bevuilen de pui.

Een paar kinderen die in de steunbalken waren geklommen om stenen in de plassen op straat te mikken en dan naar beneden te springen om ze weer op te halen, onderbreken hun spel om de vreemdeling te bekijken. De drie jongsten zijn jongens; de vierde, die hun aanvoerder schijnt te zijn, is een meisje met blond haar en sprekende donkere ogen.

‘Goeiemiddag,’ roept hij hen toe. ‘Weet een van jullie waar Anna Sergejevna Kolenkina woont?’

De jongens reageren niet, blijven hem halsstarrig aanstaren. Maar het meisje laat na een ogenblik haar stenen vallen. ‘Kom,’ zegt ze.

De tweede verdieping van nummer 63 is een doolhof van onderling verbonden kamers, die zich uitspreidt vanaf een overloop bovenaan de trap. Hij volgt het meisje door een donkere, haakvormige gang, waarin de lucht van kool en gekookt vlees hangt, langs een open wasruimte, naar een grijsgeverfde deur die ze openduwt.

Ze staan in een lange, lage kamer, door één raam op ooghoogte verlicht. De mistroostigheid ervan wordt versterkt door een zwaar brokaattapijt aan de langste wand. Een vrouw in het zwart komt overeind om hem te woord te staan. Ze is midden dertig; heeft dezelfde donkere ogen en gebeeldhouwde wenkbrauwen als het kind, maar haar haar is zwart.

‘Vergeef me dat ik zo onaangekondigd ben gekomen,’ zegt hij. ‘Ik ben...’ Hij aarzelt. ‘Ik geloof dat mijn zoon bij u op kamers is geweest.’

Uit zijn valies pakt hij een voorwerp in een wit servet dat hij openvouwt. Het is een foto van een jongen, een daguerreotype in een verzilverde lijst. ‘Misschien herkent u hem,’ zegt hij. Hij geeft haar de foto niet in handen.

‘Dat is Pavel Aleksandrovitsj, mama,’ fluistert het kind.

‘Ja, die heeft bij ons gewoond,’ zegt de vrouw. ‘Het is heel erg.’ Er valt een ongemakkelijke stilte. ‘Hij was hier sinds april in pension,’ hervat ze. ‘Zijn kamer is zoals hij hem heeft achtergelaten, met al zijn bezittingen, op een paar dingen na die de politie heeft meegenomen. Wilt u hem zien?’

‘Ja,’ zegt hij hees. ‘Als er nog huur verschuldigd is, neem ik die natuurlijk voor mijn rekening.’

De kamer van zijn zoon, hoewel eigenlijk niet meer dan een hokje afgeschot van de rest van het appartement, heeft een eigen ingang en een raam naar de straat. Het bed is netjes opgemaakt, er staat een ladenkast, een tafeltje met een lamp, een stoel. Aan het voeteneind van het bed staat een koffer met daarop P.A.I. in reliëfletters. Hij herkent hem: een geschenk van hem aan Pavel.

Hij loopt naar het raam en kijkt naar buiten. Op straat staat de droschke nog te wachten. ‘Wil je iets voor me doen?’ vraagt hij het kind. ‘Wil je tegen de koetsier zeggen dat hij nu kan gaan en wil je hem betalen?’

Het kind neemt het geld dat hij geeft en vertrekt.

‘Ik zou graag even alleen zijn, als u het niet erg vindt,’ zegt hij tegen de vrouw.

Het eerste wat hij doet als ze weg is, is de dekens van het bed terugslaan. De lakens zijn schoon. Hij knielt en duwt zijn neus in het kussen; maar hij ruikt niets anders dan zeep en zon. Hij opent de laden. Ze zijn leeggemaakt.

Hij tilt de koffer op het bed. Bovenop ligt, netjes opgevouwen, een wit katoenen pak. Hij drukt er zijn voorhoofd tegen. Zwak komt de geur van zijn zoon tot hem. Keer op keer haalt hij diep adem en denkt: zijn geest die in mij vaart.

Hij trekt de stoel naar het raam en gaat naar buiten zitten staren. De schemering valt in, wordt dieper. De straat is leeg. De tijd verstrijkt; zijn gedachten blijven steken. Tobben, denkt hij – dat is het woord. Dit zware hoofd, deze zware ogen: lood dat in de ziel zakt.

De vrouw, Anna Sergejevna, en haar dochter gebruiken de avondmaaltijd, tegenover elkaar zittend aan de tafel met de lamp tussen hen in. Ze houden op met praten als hij binnenkomt.

‘Weet u wie ik ben?’ zegt hij.

Ze kijkt hem rustig aan, wacht af.

‘Ik bedoel, weet u dat ik niet Isajev ben?’

‘Ja, dat weten we. We kennen Pavels verhaal.’

‘Laat ik u niet storen bij de maaltijd. Mag ik de koffer voorlopig hier laten? Ik zal u tot het eind van de maand betalen. Nee, laat me ook voor november betalen. Ik zou de kamer graag aanhouden, als hij niet al is besproken.’

Hij geeft haar het geld, twintig roebel.

‘Heeft u er bezwaar tegen als ik zo nu en dan in de middag langskom? Is er overdag iemand thuis?’

Ze aarzelt. Zij en het kind wisselen een blik. Nu al, vermoedt hij, bedenkt ze zich. Ze had liever dat hij de koffer meenam en nooit meer terugkwam, zodat het verhaal van de dode huurder kon worden afgesloten en de kamer vrijgemaakt. Ze wil die treurende man niet in huis hebben, met al die schaduwen die hij om zich heen werpt. Maar het is te laat, het geld is aangeboden en aangenomen.

‘Matrjosja is ’s middags thuis,’ zegt ze rustig. ‘Ik zal u een sleutel geven. Mag ik u wel verzoeken uw eigen ingang te gebruiken? De deur tussen de huurkamer en deze kan niet op slot, maar normaal gebruiken we hem niet.’

‘Het spijt me. Dat wist ik niet.’

Matrjona.

Een uur lang zwerft hij door de vertrouwde straten van de Hooimarktbuurt. Dan keert hij over de Kokoesjkinbrug terug naar de herberg waar hij, onder de naam Isajev, eerder die dag een kamer heeft genomen.

Hij heeft geen honger. Geheel gekleed gaat hij liggen, kruist zijn armen en probeert te slapen. Maar zijn gedachten gaan terug naar nummer 63, naar de kamer van zijn zoon. De gordijnen zijn open. Maanlicht valt op het bed. Hij is er: hij staat bij de deur, ademt nauwelijks, staart gespannen naar de stoel in de hoek, wacht tot het donker verdicht, verandert in een ander soort donker, een donker van aanwezigheid. Geluidloos vormt hij zijn lippen naar de naam van zijn zoon, drie keer, vier keer.

Hij probeert iets te bezweren. Maar wat: een geest of zichzelf? Hij denkt aan Orpheus die stap voor stap achteruitloopt, de naam van de dode vrouw fluistert, haar uit het binnenste van de hel lokt; van de vrouw in lijkwaden met de dode ogen die hem volgt, de slappe armen als een slaapwandelaarster voor zich uitgestoken. Geen fluit, geen lier, alleen het woord, dat ene woord, steeds maar weer. Wanneer de dood alle andere banden doorsnijdt, blijft altijd nog de naam. De doop: de vereniging van een ziel met een naam, de naam die ze tot in eeuwigheid zal dragen. Nauwelijks ademend vormt hij opnieuw de lettergrepen: Pavel.

Zijn hoofd begint te duizelen. ‘Ik moet nu gaan,’ fluistert hij of denkt hij te fluisteren. ‘Ik kom terug.’

Ik kom terug: dezelfde belofte had hij gedaan toen hij de jongen voor het eerst naar school bracht. Je wordt niet in de steek gelaten. En liet hem in de steek.

Hij valt in slaap. Hij stelt zich voor hoe hij langs een lange waterval in een kolk duikt en zich overgeeft aan de duik.

2

De begraafplaats

Ze treffen elkaar bij het veer. Wanneer hij de bloemen ziet die Matrjona bij zich heeft, voelt hij ergernis. Ze zijn klein en wit en bescheiden. Of Pavel een lievelingsbloem heeft weet hij niet, maar rozen, wat rozen ook kosten in oktober, rozen scharlaken als bloed, zijn wel het minste dat hij verdient.

‘We zouden ze kunnen planten,’ zegt de vrouw die zijn gedachten raadt. ‘Ik heb een schepje meegenomen. Vogelpootje: een laatbloeier.’ En nu ziet hij het: de wortels zijn inderdaad in een vochtige doek gewikkeld.

Ze nemen de kleine veerboot naar het Jelagin-eiland, dat hij in jaren niet heeft bezocht. Afgezien van twee oude vrouwen in het zwart zijn ze de enige passagiers. Het is een koude, mistige dag. Als ze aankomen, begint een grijze, uitgemergelde hond jankend van ongeduld over de aanlegsteiger op en neer te draven. De veerman haalt met een bootshaak naar hem uit; hij trekt zich op veilige afstand terug. Hondeneiland, denkt hij: sluipen er hele troepen tussen de bomen rond, wachtend tot de rouwenden weg zijn om met graven te beginnen?

Bij het portiershuisje is het Anna Sergejevna, aan wie hij nog denkt als de hospita, die de weg gaat vragen, terwijl hij buiten wacht. Dan volgt de wandeling door de dodenlanen. Hij is begonnen te huilen. Waarom nu? denkt hij, boos op zichzelf. Toch zijn de tranen in zekere zin welkom, als een zachte sluier van blindheid tussen hemzelf en de wereld.

‘Hier, mama!’ roept Matrjona.

Ze staan voor een hoop aarde, één van de vele hopen waarin kruisvormige staken zijn gestoken, die elk een bordje dragen waarop een nummer is gekalkt. Hij probeert zijn gedachten te richten op dit ene nummer, zijn nummer, maar niet voordat hij de zevens en de vieren heeft gezien en heeft gedacht: Nooit zal ik meer op zeven kunnen wedden.

Dit is het ogenblik dat hij op het graf zou moeten neervallen. Maar het is al te plotseling, dit aarden bed is te vreemd, hij kan er geen enkel gevoel voor in zijn hart vinden. Ook wantrouwt hij de keten van onverschillige handen door welke de ledematen van zijn zoon moeten zijn gegaan terwijl hij zelf nog onwetend als een schaap in Dresden zat. Van de jongen die nog in zijn herinnering leeft naar de naam op de overlijdensakte naar het nummer op de staak, is een noodlottige aaneenschakeling die hij nog niet kan accepteren. Voorlopig, denkt hij: er zijn geen definitieve nummers, ze zijn allemaal voorlopig, anders zou het spel ten einde zijn. Straks gaat de schijf draaien, gaan de nummers bewegen en is alles weer in orde.

De aardhoop heeft het volume en zelfs de vorm van een liggend lichaam. Het is eigenlijk niets meer of minder dan het volume verse aarde verplaatst door een houten kist met een lange jongeman erin. Het heeft iets wat verder denken niet verdraagt, wat hij ver van zich werpt. In plaats van de gedachte komen tergende herinneringen aan wat hij al die tijd in Dresden heeft gedaan terwijl hier in Petersburg de procedure van bergen en nummeren, kisten, vervoeren, begraven zijn onverschillige gang volgde. Waarom was er in Dresden geen zuchtje voorgevoel in de lucht geweest? Moeten er massa’s omkomen voordat de hemel siddert?

Bij de beelden die terugkeren is er een van hemzelf in de badkamer van het appartement aan de Lärchenstrasse, waar hij voor de spiegel zijn baard bijknipt. De koperen kranen op de wasbak glimmen; het gezicht in de spiegel, verdiept in zijn bezigheid, is het gezicht van een vreemde uit het verleden. Ik was al oud, denkt hij. Het vonnis was al geveld; en de aan mij gerichte vonnisbrief was onderweg, ging van hand tot hand, alleen ik wist het niet. Het plezier in uw leven is voorbij: zo luidde het vonnis.

De hospita krabt een kuiltje aan de voet van de hoop. ‘Alstublieft,’ zegt hij, en op zijn wenk stapt ze opzij.

Terwijl hij zijn overjas losknoopt, zijn colbert losknoopt, zakt hij op zijn knieën, valt dan stram voorover tot hij plat op de hoop ligt met zijn armen uitgestrekt boven zijn hoofd. Hij huilt ongeremd, zijn neus loopt. Hij wrijft zijn gezicht tegen de natte aarde, begraaft zijn gezicht erin.

Als hij opstaat zit er aarde in zijn baard, in zijn haar, in zijn wenkbrauwen. Het kind, aan wie hij geen aandacht heeft geschonken, staart hem met verbaasde ogen aan. Hij veegt zijn gezicht schoon, snuit zijn neus, knoopt zijn kleren dicht. Wat een joodse scène! denkt hij. Maar laat ze het maar zien. Laat ze maar zien dat hij niet van steen is! Laat ze maar zien dat er geen grenzen zijn!

Er flitst iets uit zijn ogen naar haar toe; ze wendt zich verward af en drukt zich tegen haar moeder aan. Terug naar het nest! Een verschrikkelijke kwaadaardigheid stroomt van hem naar de levenden uit en vooral naar de levende kinderen. Als hier op dit moment een pasgeboren kind was, zou hij het uit de armen van de moeder rukken en tegen een steen verpletteren. Herodus, denkt hij: nu begrijp ik Herodus! Laat er een eind komen aan het verwekken!

Hij draait het tweetal de rug toe en loopt weg. Algauw heeft hij het nieuwere gedeelte van de begraafplaats achter zich en dwaalt hij tussen de oude stenen, tussen de langgestorvenen.

Als hij terugkeert, is het vogelpootje geplant.

‘Wie zorgt ervoor?’ vraagt hij stuurs.

Ze haalt haar schouders op. Het is niet aan haar die vraag te beantwoorden. Nu is het zijn beurt, is het aan hem om te zeggen: Ik kom het elke dag verzorgen, of: God zorgt ervoor, of anders: Niemand zorgt ervoor, het gaat dood, laat het maar doodgaan.

De witte bloemetjes wuiven vrolijk in de wind.

Hij grijpt de vrouw bij de arm. ‘Hij is hier niet, hij is niet dood,’ zegt hij met schorre stem.

‘Nee, natuurlijk is hij niet dood, Fjodor Michaïlovitsj.’ Ze is nuchter, geruststellend. Sterker nog: ze is op dit moment moederlijk, niet alleen voor haar dochter, maar ook voor Pavel.

Haar handen zijn klein, haar vingers slank en tamelijk kinderlijk, maar ze heeft een vol figuur. Absurd, hij zou graag zijn hoofd op haar borst leggen en die vingers door zijn haar voelen strelen.

De onschuld van handen, altijd weer hernieuwd. Een herinnering komt bij hem boven: de aanraking van een hand, intiem in het donker. Maar de hand van wie? Handen die als dieren zonder schaamte, zonder herinnering te voorschijn komen.

‘Ik moet het nummer opschrijven,’ zegt hij, haar ogen ontwijkend.

‘Ik heb het nummer.’

Waar komt zijn begeerte vandaan? Een dringend, vlammend gevoel: hij wil deze vrouw bij de arm pakken, haar achter de portierskeet sleuren, haar jurk optillen, met haar paren.

Hij denkt aan rouwenden bij een dodenwake, die op het eten en drinken aanvallen. Er zit iets van uitgelatenheid in, een bluf die de dood in het gezicht wordt geslingerd: Ons heb je niet!

Ze zijn terug op de steiger. De grijze hond sluipt omzichtig naar hen toe. Matrjona wil hem aaien, maar haar moeder raadt het af. De hond mankeert iets: vanaf de stam van zijn staart loopt een vurige open wond over zijn rug. Hij jankt steeds zachtjes, laat zich af en toe bruusk op zijn achterdeel zakken om de wond met zijn tanden aan te vallen.

Morgen kom ik weer, belooft hij: dan kom ik alleen en gaan we samen praten. In de gedachte aan terugkeren, de rivier oversteken, de weg vinden naar het bed van zijn zoon, met hem in de mist alleen zijn, is een vage belofte van avontuur.

3

Pavel

Hij zit op de kamer van zijn zoon met het witte kostuum op zijn schoot, ademt zachtjes, probeert zich te verliezen, probeert een geest op te roepen die toch onmogelijk al uit deze omgeving weg kan zijn.

De tijd verstrijkt. Vanuit de belendende kamer klinken, door de afscheiding heen, de gedempte stemmen van de vrouw en het kind en de geluiden van een tafel die wordt gedekt. Hij legt het pak opzij, klopt op de deur. De stemmen vallen abrupt stil. Hij treedt binnen. ‘Ik ga nu,’ zegt hij.

‘Zoals u ziet willen we net aan tafel gaan. U mag gerust mee-eten.’

De maaltijd die ze aanbiedt is eenvoudig: soep en aardappelen met zout en boter.

‘Hoe kwam mijn zoon bij u op kamers terecht?’ vraagt hij op een bepaald moment. Nog steeds noemt hij hem angstvallig mijn zoon: als hij de naam uitspreekt zal hij gaan beven.

Ze aarzelt en hij begrijpt waarom. Ze zou kunnen zeggen: Het was een aardige jongeman; we mochten hem graag. Maar was is het obstakel, het rotsblok op haar pad. Zolang er geen manier is om het woord in al zijn grimmigheid te ontwijken, zal ze het niet tegen hem gebruiken.

‘Een vorige huurder had hem aanbevolen,’ zegt ze ten slotte. En daar blijft het bij.

Ze lijkt hem droog, droog als een vlindervleugel. Alsof zich tussen haar huid en haar onderrok, tussen haar huid en de zwarte kousen die ze ongetwijfeld draagt, een laagje fijne witte as bevindt, zodat haar kleren, bij de schouder losgemaakt, uit eigener beweging op de grond zouden glijden.

Hij zou haar naakt willen zien, deze vrouw in de nabloei van haar jeugd.

Niet wat je een ontwikkelde vrouw zou noemen; maar zul je ooit mooier Russisch horen spreken? Haar tong fladdert als een vogel in haar mond: zachte veren, zacht geklapwiek.

In de dochter bespeurt hij niets van de zachte droogheid van de moeder. Integendeel, ze heeft iets vloeibaars, iets van de jonge ree, die vertrouwend maar schichtig haar hals rekt om de hand van de vreemde te besnuffelen, klaar om weg te springen. Hoe kan deze donkere vrouw dit blonde kind hebben gebaard? Toch zijn alle tekenen aanwezig: de vingers klein, bijna ongevormd; de donkere ogen schitterend als van Byzantijnse heiligen; de fijne, gebeeldhouwde lijn van het voorhoofd; zelfs de humeurigheid.

Vreemd, dat trekken bij een kind hun volmaakte vorm kunnen aannemen, terwijl ze bij de ouder een kopie lijken!

Het meisje slaat even haar ogen op, ontmoet zijn monsterende blik en wendt zich in verwarring af. Een kwade impuls welt in hem op. Hij wil haar bij de arm grijpen en door elkaar schudden. Kijk me aan, kind! wil hij zeggen. Kijk me aan en leer!

Zijn mes valt op de grond. Dankbaar graait hij ernaar. Het is alsof de huid van zijn gezicht is gestroopt, alsof hij ondanks zichzelf die twee voortdurend een afgrijselijk bloederig masker opdringt.

De vrouw neemt weer het woord: ‘Matrjona en Pavel Aleksandrovitsj konden het goed met elkaar vinden,’ zegt ze ferm en behoedzaam. En tegen het kind: ‘Hij gaf je les, hè?’

‘Hij heeft me Frans en Duits geleerd. Vooral Frans.’

Matrjona: geen goede naam voor haar. Een oudevrouwennaam, de naam van een oud wijfje met een gezicht als een pruim.

‘Ik zou je graag iets van hem geven,’ zegt hij. ‘Als aandenken.’

Opnieuw slaat het kind haar ogen op met die onthutste blik en staart hem aan zoals een hond een vreemde aanstaart, nauwelijks horend wat hij zegt. Wat is er toch? En het antwoord komt: Ze kan zich mij niet voorstellen als Pavels vader. Ze probeert Pavel in me te zien en het lukt haar niet. En hij denkt verder: Voor haar is Pavel nog niet dood. Ergens in haar leeft hij nog en ademt hij de warme, zoete adem van de jeugd. Terwijl die zwartgalligheid, die baardigheid, die benigheid van mij even afstotelijk moeten zijn als Magere Hein zelf. De dood met zijn heupbotten en zijn lange tanden en het gerammel van zijn enkels bij het lopen.

Hij voelt er niet voor over zijn zoon te spreken. Over hem te horen spreken, ja, maar niet zelf spreken. Dit is welgeteld de tiende dag van Pavels dood. Met elke dag die voorbijgaat worden herinneringen aan hem, die misschien nu nog als herfstbladeren door de lucht zweven, in de modder getrapt of door de wind gegrepen en meegevoerd de verblindende lucht in. Hij is de enige die de herinneringen wil vergaren en bewaren. Ieder ander voegt zich naar de orde van dood, rouw en vergeten. Als we niet vergeten, zegt men, is de wereld algauw niets meer dan een reusachtige bibliotheek. Maar alleen al de gedachte aan het vergeten van Pavel maakt hem razend, maakt een oude stier van hem, prikkelbaar, loerend, gevaarlijk.

Hij wil verhalen horen. En het kind, o wonder, gaat er een vertellen. ‘Pavel Aleksandrovitsj’ – ze kijkt even naar haar moeder ter bevestiging dat ze de dode naam mag zeggen – ‘zei dat hij nog maar een klein tijdje in Petersburg zou blijven, daarna ging hij naar Frankrijk.’

Ze stokt. Hij wacht ongeduldig tot ze verder gaat.

‘Waarom wilde hij naar Frankrijk?’ vraagt ze en nu richt ze zich alleen tot hem. ‘Wat is er in Frankrijk?’

Frankrijk? ‘Hij wilde niet naar Frankrijk, hij wilde uit Rusland weg,’ antwoordt hij. ‘Als je jong bent erger je je aan alles om je heen. Je ergert je aan je moederland, omdat je moederland je oud en bedompt lijkt. Je wilt nieuwe dingen zien, nieuwe ideeën opdoen. Je denkt dat je in Frankrijk of Duitsland of Engeland de toekomst vindt die je eigen saaie land je niet kan geven.’

Het kind fronst de wenkbrauwen. Hij zegt Frankrijk, moederland, maar ze hoort iets anders, iets achter de woorden: wrok.

‘Mijn zoon heeft een versnipperde opleiding gehad,’ zegt hij, zich nu niet tot het kind maar tot de moeder richtend. ‘Ik moest met hem van de ene school naar de andere. De reden was eenvoudig: ’s morgens kon hij zijn bed niet uitkomen. Hij was niet wakker te krijgen. Ik neem het misschien te zwaar op. Maar je kunt niet verwachten op de universiteit te komen als je niet naar school gaat.’

Wat vreemd om zoiets op een moment als dit te zeggen! Niettemin gaat hij door, nu weer tegen de dochter. ‘Zijn Frans was heel zwak – dat moet je hebben gemerkt. Misschien wilde hij daarom naar Frankrijk – om zijn Frans te verbeteren.’

‘Hij las altijd veel,’ zegt de moeder. ‘Soms was de lamp op zijn kamer de hele nacht aan.’ Haar stem blijft zacht, vlak. ‘Wij vonden het niet erg. Hij was altijd heel attent. We waren erg op Pavel Aleksandrovitsj gesteld, hè?’ De glimlach die ze het kind toewerpt komt hem voor als een streling.

Was. Ze heeft het gezegd.

Ze fronst. ‘Wat ik nog niet begrijp...’

Er valt een ongemakkelijke stilte. Hij doet niets om die te veraangenamen. Integendeel, hij verstijft als een wolf die zijn welp bewaakt. Pas op, denkt hij: het is voor eigen risico als je hem één woord te na komt! Ik ben zijn moeder en zijn vader, ik ben alles voor hem en meer! Er is iets waartegen hij wil vechten en ook schreeuwen. Maar wat? En wie is de vijand die hij uitdaagt?

Vanuit het diepst van zijn keel, waar hij het niet meer kan onderdrukken, breekt er een geluid los, een grom. Hij bedekt zijn gezicht met zijn handen; tranen lopen over zijn vingers.

Hij hoort de vrouw van tafel opstaan. Hij wacht tot het kind zich ook terugtrekt, maar dat doet ze niet.

Na een tijdje droogt hij zijn ogen en snuit zijn neus. ‘Het spijt me,’ fluistert hij tegen het kind, dat er nog zit, het hoofd gebogen over haar lege bord.

Hij doet de deur van Pavels kamer achter zich dicht. Spijt? Nee, de waarheid is dat hij geen spijt heeft. Verre van dat: hij is woedend op iedereen die leeft, terwijl zijn kind dood is. En vooral woedend op dat meisje, dat hij juist vanwege haar bedeesdheid graag aan stukken zou scheuren.

Hij gaat op het bed liggen, met zijn armen stijf over zijn borst, ademt snel, probeert de duivel uit te bannen die in hem is gevaren. Hij weet dat hij zo het meeste weg heeft van een opgebaard lichaam en dat wat hij een duivel noemt misschien niets anders is dan zijn eigen ziel die met haar vleugels slaat. Maar levend zijn is op dit moment iets walgelijks. Hij wil dood zijn. Meer dan dat: uitgevaagd, vernietigd zijn.

Wat het leven aan gene zijde betreft, daar heeft hij geen fiducie in. Hij denkt de eeuwigheid te moeten doorbrengen op een rivieroever met horden andere dode zielen, wachtend op een schuit die nooit komt. De lucht zal koud en klam zijn, het zwarte water tegen de oever klotsen, zijn kleren zullen van zijn rug rotten en rond zijn voeten vallen, hij zal zijn zoon nooit meer zien.

Op koude, tegen zijn borst gevouwen vingers telt hij opnieuw de dagen. Tien. Zo voelt het nu na tien dagen.

Misschien kan poëzie zijn zoon terugbrengen. Hij hoort vaag het gedicht dat ervoor nodig zou zijn, hoort vaag de muziek. Maar hij is geen dichter: eerder een hond die zijn bot kwijt is, hier en daar wat krabt.

Hij wacht tot het lichtschijnsel onder de deur is uitgegaan, verlaat dan stilletjes het appartement en keert terug naar zijn pension.

Die nacht krijgt hij een droom. Hij zwemt onder water. Het licht is blauw en schemerig. Hij zwenkt en glijdt soepel, gracieus; zijn hoed schijnt weg te zijn, maar in zijn zwarte pak voelt hij zich als een schildpad, een grote oude schildpad in zijn natuurlijke element. Boven hem is er een rimpelende beweging, maar hier op de bodem is het water stil. Hij zwemt door wierbedden; weke slierten watergras aaien langs zijn vinnen, als het vinnen zijn.

Hij weet waarnaar hij op zoek is. Onder het zwemmen opent hij soms zijn mond en meent hij een schreeuw of een roep uit te stoten. Bij elke schreeuw of roep komt er water in zijn mond; elke lettergreep wordt vervangen door een lettergreep water. Hij wordt steeds logger, tot zijn borstbeen over het slijk van de rivierbedding strijkt.

Pavel ligt op zijn rug. Zijn ogen zijn dicht. Zijn haar, waaierend in de stroming, is zacht als babyhaar.

Aan zijn schildpadkeel ontsnapt een laatste schreeuw, die hem eerder een blaf toeschijnt, en hij duikt naar de jongen. Hij wil het gezicht kussen; maar als hij het met zijn harde lippen beroert, weet hij niet zeker of het geen beet is.

Dan wordt hij wakker.

Toegevend aan een oude gewoonte, brengt hij de ochtend aan het schrijftafeltje in zijn kamer door. Als de meid komt schoonmaken, wuift hij haar weg. Maar hij schrijft geen woord. Niet omdat hij verlamd is. Zijn hart pompt gestaag, zijn hoofd is helder. Ieder moment kan hij de pen oppakken en letters op papier vormen. Maar het geschrevene, vreest hij, zou dat van een krankzinnige zijn – gemeen, schunnig, bladzij na bladzij, ontembaar. Hij denkt aan krankzinnigheid als iets wat door de slagader van zijn rechterarm naar de vingertoppen en de pen vloeit en zo het papier op. Het vloeit in een stroom; hij hoeft de pen niet in te dopen, geen enkele keer. Wat op het papier uitstroomt is geen bloed of inkt, maar zuur, zwart, met een onaangenaam groene glans wanneer het licht erop afkaatst. Op de bladzijde droogt het niet: als je er met een vinger overheen ging, zou het zowel vloeibaar als elektrisch aanvoelen. Een schrift dat zelfs blinden zouden kunnen lezen.

In de namiddag keert hij terug naar de Svetsjnojstraat, naar Pavels kamer. Hij sluit de tussendeur naar het appartement en barricadeert die met een stoel. Dan spreidt hij het witte pak uit op het bed. Bij daglicht ziet hij hoe goor de omslagen zijn. Hij besnuffelt de oksels en de geur is onmiskenbaar: niet die van een kind, maar van een andere man, een volwassene. Hij ademt hem keer op keer in. Hoeveel ademteugen voor hij is vervlogen? Als je het pak in een glazen kist zou opbergen, zou dan ook de geur bewaard blijven?

Hij trekt zijn eigen kleren uit en doet het witte pak aan. Hoewel het jasje ruim en de broek te lang is, voelt hij zich er niet belachelijk in.

Hij gaat liggen en vouwt zijn armen. De houding is theatraal, maar hij is bereid zijn opwellingen blindelings te volgen. Tegelijkertijd heeft hij geen enkel vertrouwen in opwellingen.

In een visioen ziet hij Petersburg laag en uitgestrekt liggen onder de onbarmhartige sterren. Op een perkamentrol aan de hemel staat in Hebreeuwse karakters een woord geschreven. Hij kan het woord niet lezen, maar weet dat het een veroordeling is, een vloek.

Achter zijn zoon is een poort dichtgegaan, een poort die met ijzeren banden zevenvoudig is vergrendeld. Het openen van die poort is de taak die hem is opgelegd.

Gedachten, gevoelens, visioenen. Vertrouwt hij ze? Ze komen uit het diepst van zijn hart; maar er is geen reden het hart meer te vertrouwen dan de rede.

Op een of andere manier trek ik me terug, denkt hij; wat zal er van me over zijn wanneer de terugtocht is voltooid?

Hij ziet zichzelf teruggaan in het ei, of in ieder geval in iets dat glad en koud en grijs is. Misschien is het niet alleen een ei: misschien is het de ziel, misschien ziet zo de ziel eruit.

Er ritselt iets onder het bed. Een muis die daar bezig is? Het kan hem niet schelen. Hij draait zich om, trekt het witte jasje over zijn gezicht, haalt diep adem.

Sinds de tijding kwam dat zijn zoon dood was, is er iets uit hem aan het wegvloeien waaraan hij denkt als stevigheid. Ik ben degene die dood is, denkt hij, of liever, ik ben gestorven, maar mijn dood is uitgebleven. Hij ervaart zijn eigen lichaam als sterk, robuust, een lijf dat niet zomaar bezwijkt. Zijn borstkas is als een ton met solide duigen. Zijn hart zal nog lang verder kloppen. En toch is hij uit de menselijke tijd getrokken. De stroom die hem meevoert gaat nog voort, heeft nog richting, doel zelfs; maar dat doel is niet meer het leven. Hij wordt gedragen door dood water, een dode stroom.

Hij valt in slaap. Als hij wakker wordt is het donker en is de hele wereld stil. Hij strijkt een lucifer aan in een poging zijn verwarde geest tot de orde te roepen. Na middernacht. Waar is hij geweest?

Hij kruipt onder de dekens, slaapt met tussenpozen. ’s Morgens, stinkend en verfomfaaid op weg naar de waskamer, loopt hij Anna Sergejevna tegen het lijf. Met haar haar onder een hoofddoek en grove laarzen aan, ziet ze eruit als een willekeurige marktvrouw. Ze kijkt hem verbaasd aan. ‘Ik ben in slaap gevallen, ik was erg moe,’ legt hij uit. Maar dat is niet de reden. Hij heeft het witte pak nog aan.

‘Als u het niet bezwaarlijk vindt, blijf ik tot aan mijn vertrek hier op Pavels kamer,’ vervolgt hij. ‘Het is maar voor een paar dagen.’

‘We kunnen er nu niet over praten, ik heb haast,’ antwoordt ze. Het idee staat haar duidelijk niet aan. Ze geeft ook geen toestemming. Maar hij heeft betaald, ze kan er niet omheen.

De hele ochtend zit hij met zijn hoofd in zijn handen aan de tafel in de kamer van zijn zoon. Hij kan niet veinzen dat hij schrijft. Zijn gedachten glippen steeds naar het ogenblik van Pavels dood. Wat hij ondraaglijk vindt, is de gedachte dat Pavel in die laatste fractie van de laatste seconde van zijn val wist dat niets hem kon redden, dat hij dood was. Hij wil geloven dat Pavel voor die zekerheid, nog gruwelijker dan de vernietiging zelf, was behoed door de vaart en paniek van de val, door de neiging van de geest zichzelf te verdoven tegen alles wat te overweldigend is om te dragen. Met heel zijn hart wil hij dat geloven. Tegelijkertijd weet hij dat hij wil geloven om zichzelf te verdoven tegen de wetenschap dat Pavel, in zijn val, alles wist.

Op zulke momenten kan hij Pavel en zichzelf niet uit elkaar houden. Ze zijn dezelfde persoon; en die persoon is niet meer of minder dan een gedachte die Pavel in hem denkt, die hij in Pavel denkt. De gedachte houdt Pavel in leven, midden in zijn val.

Waar hij zijn zoon voor wil behoeden is het besef dat hij dood is. Laat mij, denkt hij, zolang ik leef degene zijn die het weet! Laat mij, welke wilsinspanning er ook voor nodig is, het denkende dier zijn dat door de lucht suist.

Aan tafel gezeten, met gesloten ogen, gebalde vuisten, houdt hij het doodsbesef bij Pavel weg. Hij ziet zich als de Triton op het Piazza Barberini in Rome die aan zijn lippen een trompetschelp houdt waaruit zonder ophouden een kristallen fontein spuit. Dag en nacht blaast hij leven in het water. De pezen in zijn nek, gevat in brons, staan strak van de inspanning.

4

Het witte kostuum

Met november is ook de eerste sneeuw gekomen. De hemel is bezaaid met moerasvogels die naar het zuiden trekken.

Hij heeft zijn intrek genomen in Pavels kamer en is binnen luttele dagen opgenomen in het leven van het gebouw. De kinderen onderbreken hun spel niet meer om hem aan te gapen als hij langskomt, al dempen ze nog wel hun stemmen. Ze weten wie hij is. Wie is hij? Hij is het ongeluk, hij is de vader van het ongeluk.

Elke dag houdt hij zich voor dat hij terug moet naar het Jelagineiland, naar het graf. Maar hij gaat niet.

Hij schrijft zijn vrouw in Dresden. Zijn brieven zijn geruststellend, maar verstoken van gevoel.

Hij brengt zijn ochtenden op de kamer door, ochtenden van opperste leegte, die op den duur hun eigen verraderlijke en dodelijke bevrediging krijgen. ’s Middags loopt hij door de straten, maar hij mijdt het gebied rond de Mesjtsjanskajastraat en de Voznesenski-prospekt, waar hij herkend zou kunnen worden, pauzeert een uur in een theehuis, altijd hetzelfde.

In Dresden las hij altijd de Russische kranten. Maar hij heeft geen belangstelling meer voor de buitenwereld. Zijn wereld is gekrompen; zijn wereld zit in zijn borst.

Uit consideratie met Anna Sergejevna keert hij pas na het vallen van de avond naar de woning terug. Tot hij geroepen wordt voor het eten blijft hij stilletjes op de kamer die de zijne wel en niet is.

Hij zit op het bed met het witte kostuum op zijn schoot. Niemand kan hem zien. Er is niets veranderd. Hij voelt de liefdesband van zijn hart naar dat van zijn zoon even concreet als een touw. Hij voelt het touw ineendraaien en zijn hart insnoeren. Hij kreunt hardop. ‘Ja!’ fluistert hij, de pijn verwelkomend; hij strekt zijn arm en geeft weer een ruk aan het touw.

De deur achter hem gaat open. Geschrokken draait hij zich om, gebogen en lelijk, met tranen in zijn ogen en het kostuum verfrommeld in zijn handen.

‘Wilt u nu eten?’ vraagt het kind.

‘Ik zou vanavond liever alleen willen zijn.’

Later komt ze terug. ‘Wilt u misschien thee? Ik kan het u brengen.’

Ze brengt een theepot, een suikerschaaltje, een kopje, plechtig op een blad.

‘Is dat het pak van Pavel Aleksandrovitsj?’

Hij legt het pak opzij, knikt.

Ze staat op armlengte afstand te kijken terwijl hij
drinkt. Weer wordt hij getroffen door de fijne lijn van haar slaap en jukbeen, de donkere, vloeibare ogen, de donkere wenkbrauwen, het korenblonde haar. Gevoel kolkt in hem, tegenstrijdig als twee golven die op elkaar slaan: een aanvechting om haar te beschermen, een aanvechting om naar haar uit te halen omdat ze leeft.

Goed dat ik zit opgesloten, denkt hij. Zoals ik nu ben, ben ik ongeschikt voor de mensheid.

Hij wacht tot ze iets zegt. Hij wil dat ze praat. Het is uitzinnig om dat van een kind te vragen, maar hij vraagt het toch. Hij slaat zijn ogen naar haar op. Niets is versluierd. Hij kijkt haar strak aan met wat alleen naaktheid kan worden genoemd.

Even vangt ze zijn blik op. Dan wendt ze haar ogen af, doet onzeker een stap achteruit, maakt een vreemde, schutterige revérence en vlucht de kamer uit.

Nog terwijl dit zich afspeelt, weet hij dat hij deze scène niet zal vergeten en misschien ooit nog eens in zijn werk zal gebruiken. Een zekere schaamte bekruipt hem, maar die is oppervlakkig en voorbijgaand van aard. Eerst in zijn werk en nu in zijn leven lijkt de schaamte haar kracht te hebben verloren en is er een neutrale en amorele passiviteit voor in de plaats gekomen, die voor geen enkele buitensporigheid terugdeinst. Het is alsof hij vanuit een ooghoek wolken met angstaanjagende snelheid op zich kan zien afkomen, onweerswolken. Alles wat ze op hun pad vinden wordt weggevaagd. Met angst, maar ook opwinding, wacht hij op het losbreken van het onweer.

Als zijn horloge elf uur aanwijst komt hij zonder zich aan te kondigen uit zijn kamer te voorschijn. Het gordijn voor de alkoof waar Matrjona en haar moeder slapen is dicht, maar Anna Sergejevna is nog op, zit aan tafel bij het lamplicht te naaien. Hij loopt de kamer door, neemt tegenover haar plaats.

Haar vingers zijn behendig, haar bewegingen gedecideerd. In Siberië heeft hij leren naaien, uit noodzaak, maar met zo’n vloeiende gratie kan hij het niet. Tussen zijn vingers is een naald een curiosum, een pijl uit Lilliput.

‘Dat licht is toch te zwak voor zulk fijn werk,’ mompelt hij.

Ze neigt haar hoofd alsof ze wil zeggen: Ik hoor u, maar ook: Wat wou u dat ik eraan deed?

‘Is Matrjona uw enige kind?’

Ze kijkt hem recht in de ogen. Hij houdt van die directheid. Hij houdt van haar ogen, die helemaal niet zacht zijn.

‘Ze had een broer, maar die is gestorven toen hij heel jong was.’

‘Dus u weet wat het is.’

‘Nee, ik weet het niet.’

Wat bedoelt ze? Dat de dood van een kleuter gemakkelijker te dragen is? Ze legt het niet uit.

‘Als u me toestaat, koop ik een betere lamp voor u. Het is zonde om je ogen zo jong te bederven.’

Ze nijgt haar hoofd alsof ze wil zeggen: Dank u voor het idee; ik zal u niet aan uw belofte houden.

Zo jong: wat bedoelt hij?

Hij weet al geruime tijd dat wanneer de woorden komen die nu komen, hij niet zal proberen ze tegen te houden. ‘Ik snak ernaar om over mijn zoon te praten,’ zegt hij, ‘maar mijn verlangen om anderen over hem te horen praten is nog groter.’

‘Hij was een fijne jongeman,’ begint ze. ‘Jammer dat we hem maar zo kort hebben gekend.’ En dan, alsof ze zich realiseert dat dit niet genoeg is: ‘Hij las Matrjona rond bedtijd altijd voor. Daar keek ze de hele dag naar uit. Die twee waren echt aan elkaar verknocht.’

‘Wat lazen ze?’

‘Wat me zo te binnen schiet is Het gouden haantje en Krylov. Hij heeft haar ook een paar Franse gedichten geleerd. Ze kan er nog steeds een of twee opzeggen.’

‘Goed dat u boeken in huis heeft.’ Hij gebaart naar een plank waarop zo’n twintig of dertig boeken staan. ‘Goed voor een opgroeiend kind, bedoel ik.’

‘Mijn man was drukker. Hij werkte op een drukkerij. Hij las veel, dat was zijn ontspanning. Dit zijn maar een paar van zijn boeken. Toen hij nog leefde liep het huis er soms van over. Er was geen plaats voor alle boeken.’ Ze aarzelt. ‘We hebben een boek van u. Arme mensen. Het was een van mijn mans lievelingsboeken.’

Er valt een stilte. De lamp begint te flakkeren. Ze draait hem laag en legt haar naaiwerk opzij. De verste hoeken van de kamer verzinken in de schaduw.

‘Ik heb Pavel Aleksandrovitsj moeten vragen ’s avonds geen vrienden op zijn kamer te ontvangen,’ zegt ze. ‘Ik heb er nu spijt van. Het was nadat ze ons wakker hadden gehouden met hun gepraat en gedrink tot diep in de nacht. Sommige van zijn vrienden waren nogal lomp.’

‘Ja, hij was democratisch in zijn vriendschappen. Hij kon met eenvoudige mensen praten over dingen die hen na aan het hart lagen. Eenvoudige mensen dorsten naar ideeën. Hij deed nooit neerbuigend tegen ze.’

‘Hij deed ook niet neerbuigend tegen Matrjona.’

Het licht wordt zwakker, de pit begint te walmen. Een zalf van woorden, denkt hij, uitgesmeerd over de zere plekken. Maar wil ik genezen worden?

‘Hij was een ernstig iemand, ondanks zijn jeugd,’ drijft hij door. ‘Hij dacht na over Rusland, over onze levensomstandigheden hier. Hij maakte zich zorgen over dingen die voor eenvoudige mensen belangrijk zijn.’

Er volgt een lange stilte. Waardering, denkt hij: ik toon waardering voor hem, hoe mager, hoe verlaat ook, en probeer ook haar waardering te ontlokken. En waarom niet!

‘Ik heb me verbaasd over iets wat u gisteren zei,’ zegt ze peinzend. ‘Waarom vertelde u me dat verhaal over het verslapen van Pavel?’

‘Waarom? Omdat het, hoe onbeduidend het nu ook mag lijken, zijn leven in de war stuurde. Doordat hij zo lang sliep moest ik hem van school halen, van de ene na de andere school. Daarom kon hij niet naar de universiteit. Zo kwam hij uiteindelijk hier in Petersburg in de marge van het studentenleven terecht, waar hij in feite niets te zoeken had, waar hij niet echt bijhoorde. Het was geen ordinaire luiheid. Niets kon hem wakker krijgen – schreeuwen, schudden, dreigen, smeken. Het was alsof je een beer probeerde wekken, een beer in winterslaap!’

‘Dat begrijp ik wel. Sommige kinderen vinden hun draai nooit op school. Maar ik bedoelde iets anders. Vergeef me dat ik het zeg, maar toen u het verhaal vertelde viel me op hoe kwaad u nog steeds op hem scheen.’

‘Natuurlijk was ik kwaad! U moet niet vergeten dat zijn moeder overleed toen hij vijftien was. Het viel niet mee hem alleen op te voeden. Ik had betere dingen te doen dan een jongen van die leeftijd uit bed te porren. Als Pavel net als ieder ander zijn school had afgemaakt, was dit allemaal niet gebeurd.’

‘Dit?’