Schemerlanden

J.M. Coetzee bij Uitgeverij Cossee

In het hart van het land

Mr. Foe en Mrs. Barton

Wachten op de barbaren

Portret van een jongeman

Elizabeth Costello

J.M. Coetzee

Schemerlanden

Vertaling

Peter Bergsma

Cossee

Amsterdam

Oorspronkelijke titel Dusklands

© 1974, 1983 J.M. Coetzee

Met toestemming van Peter Lampack Agency, Inc., New York

Nederlandse vertaling © 2003 Peter Bergsma

en Uitgeverij Cossee BV, Amsterdam

Omslagillustratie Gustave Courbet, ‘Portret van een jager’

Foundation Emil G. Bührle Collection, Zurich

e-Book Mat-Zet bv, Soest

ISBN 978 90 5936 853 8 | NUR 302

HET VIETNAMPROJECT

Uiteraard is het moeilijk geen begrip te hebben voor de bioscoopbezoekers in Europa en Amerika die, als ze zien hoe piloten van jachtbommenwerpers merkbaar opgetogen zijn na een geslaagde napalmaanval op doelen van de Vietcong, vol afschuw en walging reageren. Aan de andere kant kan men niet in redelijkheid van de regering van de Verenigde Staten verlangen dat zij piloten aantrekt die zo schrikken bij de gedachte aan de eventuele schade die ze zullen aanrichten, dat ze hun opdracht niet kunnen uitvoeren of te kampen krijgen met zware depressies of schuldcomplexen.

Herman Kahn

Mijn naam is Eugene Dawn.

Dat kan ik ook niet helpen. Daar gaan we.

I

Coetzee heeft me verzocht mijn essay te herschrijven. Het zit hem niet lekker: hij wil dat het vleiend is, anders kan het wat hem betreft de prullenbak in. Mij wil hij ook kwijt, dat kan ik wel zien. Ik wapen me tegen deze machtige, geniale, doodgewone man, wie het zo volkomen aan visie ontbreekt. Ik vrees hem en veracht zijn blindheid. Ik had beter verdiend. Ik zit onder de plak bij een manager, een type voor wie ik in een eerste opwelling door het stof zou willen kruipen. Ik heb mijn meerderen altijd gehoorzaamd, en met plezier. Ik had me nooit aan het Vietnamproject gewaagd als ik geweten had dat het me in conﬂict zou brengen met een meerdere. Van conﬂicten komt narigheid en narigheid vergiftigt het bestaan. Ik kan niet tegen narigheid, ik heb rust en liefde en orde nodig om te kunnen werken. Ik moet vertroeteld worden. Ik ben een ei dat in het allerdonzigste nest moet liggen onder de allerverlokkelijkste broedster voordat mijn kale, weinig goeds belovende schaal breekt en mijn schuwe geheime leven te voorschijn komt. Dit mag mij niet ten volle worden aangerekend. Ik peins, ik ben een denker, een creatieve geest, niet geheel zonder waarde voor de
wereld. Ik had meer begrip verwacht van Coetzee, die toch gewend zou moeten zijn met creatieve geesten om te gaan. Na ooit zelf creatief te zijn geweest, is hij nu een mislukte creatieve geest die schaamteloos teert op andere creatieve geesten. Hij heeft een reputatie gegrondvest op het werk van anderen. Hier heeft hij de leiding gekregen over het Nieuw Levenproject, zonder dat hij iets van Vietnam of het leven af weet. Ik verdien beter.

Ik zie op tegen de confrontatie van morgen. Ik ben slecht in confrontaties. Mijn eerste opwelling is om toe te geven, om mijn tegenstander te omhelzen en me volledig gewonnen te geven opdat hij maar van me houdt. Gelukkig veracht ik mijn eerste opwellingen. Het huwelijksleven heeft me geleerd dat alle concessies vergissingen zijn. Geloof in jezelf en je opponent zal je respecteren. Laat de mast niet los, als dat een juiste beeldspraak is. Mensen die in zichzelf geloven, verdienen eerder liefde dan mensen die aan zichzelf twijfelen. Mensen die aan zichzelf twijfelen hebben geen kern. Ik doe mijn best om mijzelf van een kern te voorzien, ook al is het dan laat in mijn leven.

Ik moet me vermannen. Ik geloof in mijn werk. Ik ben mijn werk. Het Vietnamproject vormt nu al een jaar lang het middelpunt van mijn bestaan. Ik ben niet van plan me voortijdig de mond te laten snoeren. Ik zal mijn zegje doen. Ik moet eindelijk eens bereid zijn voor mezelf op te komen.

Ik mag Coetzee niet onderschatten.

Hij riep me vanochtend zijn kantoor binnen en liet me plaatsnemen. Hij is een robuuste man, het type dat elke dag biefstuk eet. Glimlachend ijsbeerde hij door het vertrek en bedacht een openingszin, terwijl ik me naar rechts en naar links draaide in een poging mijn gezicht op hem te blijven richten. Ik bedankte voor de koffie die hij me aanbood. Hij is het soort dat koffie
drinkt, ik het soort dat met cafeïne in zijn aderen begint te trillen en allerlei euforische toezeggingen doet.

Zeg niets waar je later spijt van kunt krijgen.

Ik had mij speciaal voor het gesprek een rechte rug en een vrijmoedige blik aangemeten. Coetzee weet misschien best dat ik krom ben en niemand recht aankijk – ik kan het ook niet helpen dat ik zulke ogen heb – maar ik wilde hem te kennen geven dat ik me vandaag formeel wapende met een kern van vrijmoedigheid en waarachtigheid. (Sinds de puberteitscrisis is geen enkele houding mij makkelijk gevallen. Maar alle gedrag kan worden aangeleerd. Ik heb goede hoop op een aangepaste toekomst.)

Coetzee nam het woord. Door middel van een reeks complimenten, waarvan de dubbelzinnigheid nooit minder dan onverbloemd was, deed hij de vrucht van een jaar werk verrotten. Ik zal niet doen alsof ik zijn woorden niet stuk voor stuk kan ontleden.

‘Ik had nooit gedacht dat deze afdeling nog eens zulk avant-gardistisch werk zou leveren,’ zei hij. ‘Ik moet je complimenteren. Ik heb je eerste hoofdstukken met plezier gelezen. Je schrijft goed. Het zal een genoegen zijn te worden betrokken bij zo’n staaltje van afgerond onderzoek.

Wat natuurlijk niet wil zeggen,’ vervolgde hij, ‘dat iedereen het noodzakelijk eens is met wat je zegt. Je werk heeft betrekking op een geheel nieuw en controversieel gebied, dus enig tegengas mag je wel verwachten.

Maar ik heb je niet gevraagd langs te komen om over de inhoud te praten van je rapport, waarin je – laat me het nog eens herhalen – een paar behartenswaardige dingen zegt waarover onze contractanten serieus zullen moeten nadenken.

Liever, daarentegen, doe ik enkele suggesties voor wat betreft de presentatie. Ik doe deze suggesties alleen maar omdat ik enige ervaring heb met het schrijven en begeleiden van rapporten over Defensieprojecten. Terwijl het voor jou – als ik me vergis moet je me maar corrigeren – de eerste keer is.’

Hij gaat me laten vallen. Hij vreest visie, koestert geen sympathie voor hartstocht of wanhoop. Macht wordt alleen maar aangesproken door macht. Zinnen scharen zich in een rij achter zijn onberispelijke rode lippen. Ik zal mijn congé krijgen, geheel volgens de regels de laan uit worden gestuurd. Een bepaalde conﬁguratie van zijn mond en neus, zo subtiel dat ze alleen voor mij waarneembaar is, vertelt me dat de hectische giften die door mijn bloed jachten en uitwaaieren via mijn zweet zijn verﬁjnde zintuigen slechts afkeer inboezemen. Ik werp woedende blikken. Ik probeer met mijn bliksemschicht een man te vellen die niet in magie gelooft. Als ik faal, zal ik mij tevreden stellen met een thuis te midden van de kalme specialisten in beheersing en zelfbeheersing. Mijn ogen seinen een serie smeekbeden en dreigementen die zo snel is dat ze alleen voor mijzelf waarneembaar is, en voor hem.

‘Zoals je bekend zal zijn uit je contacten met hen, vormen militairen – om het maar ronduit te zeggen – een traag denkend, achterdochtig en conservatief volkje. Het is nooit gemakkelijk hen van iets nieuws te overtuigen. Toch zijn zij degenen die je uiteindelijk zult moeten overtuigen van de juistheid van je aanbevelingen. Neem maar van mij aan dat je daarin niet zult slagen als datgene wat je zegt ze boven hun pet gaat. Evenmin zul je slagen als je hen benadert met de absoluutheid, de intellectuele heftigheid die je gewend bent van onze interne discussies hier op het Kennedy Institute. Wij kennen de spelregels van het intellectuele steekspel, zij niet; zij ervaren een aanval als een aanval, waarschijnlijk als een aanval op hun klasse als geheel.

Daarom zou ik in de allereerste plaats willen, voordat we over iets anders praten, dat je wat gaat sleutelen aan de toon van je betoog. Ik wil dat je je voorstellen zodanig herschrijft dat mensen uit het leger ze kunnen overnemen zonder hun zelfrespect te verliezen. Onthoud één ding goed: als je zegt dat ze hun vak niet verstaan (wat waarschijnlijk waar is), dat ze niet begrijpen waar ze mee bezig zijn (wat zeker waar is), dan hebben ze geen andere keus dan je het raam uit te smijten. Terwijl als je voortdurend benadrukt, niet alleen expliciet maar ook door middel van stilistische kniebuigingen, dat je alleen maar een ambtenaartje bent met een beperkt maar belangrijk specialisme, een kamergeleerde haast die niet zoals zij militairen doorkneed is in de krijgskunde; maar dat je niettemin, binnen de enge grenzen van je specialisme, enkele suggesties kunt aandragen die wellicht van strategisch nut zullen zijn – dat je dan zult merken dat je voorstellen een willig oor vinden.

Als je Kidmans boekje over Midden-Amerika nooit hebt ingekeken, doe dat dan eens. Een fraaier staaltje van zichzelf wegcijferende overredingskracht is mij niet bekend.

Ik zou je nog iets anders in overweging willen geven. Zoals je ongetwijfeld weet, hanteer je bij je analyse van de propagandadiensten termen die de meeste mensen onbekend zijn. Dit geldt niet alleen voor jouw werk, maar voor het werk van iedereen in de sectie mythograﬁe. Ik persoonlijk vind mythograﬁe heel boeiend, en ik denk dat het vak een gouden toekomst tegemoet gaat. Maar vergis je je misschien niet in je lezers? Ik krijg het eigenaardige gevoel, als ik je essay doorlees, dat het voor mijn ogen geschreven is. Welnu, je zult merken dat je echte lezers een heel wat onbeschaafder volkje zijn. Sta me daarom toe een soort inleiding voor te stellen waarin je in eenlettergrepige woorden uitlegt welke procedure je volgt – hoe mythen werken in een menselijke samenleving, hoe tekenen worden uitgewisseld, enzovoort; met een heleboel voorbeelden en in godsnaam geen voetnoten.’

Mijn gekromde vingers boren zich in mijn handpalmen, waar ze opzwellen en gevoelloos worden. Op dit moment, terwijl ik zit te schrijven, merk ik dat mijn linkerhand zich tot een vuist balt. Charlotte Wolff noemt dit een teken van depressiviteit (The Psychology of Gesture), maar daar kan ze onmogelijk gelijk in hebben: ik voel mij op dit ogenblik, nu ik mij wijd aan een bevrijdende creatieve taak, helemaal niet depressief. Niettemin spreekt Charlotte Wolff met gezag als ze het over lichaamstaal heeft, dus ik zorg dat mijn vingers iets te doen hebben. Terwijl ik lees, bijvoorbeeld, buig en strek ik ze bewust; en als ik met mensen praat, houd ik mijn handen opvallend ontspannen, zo ontspannen zelfs dat ze bijna slap hangen.

Ik merk echter dat mijn tenen de gewoonte hebben aangenomen zich te krullen en zich in mijn voetzolen te boren. Ik vraag me af of andere mensen, Coetzee bijvoorbeeld, dat ook hebben opgemerkt. Coetzee is het soort man dat symptomen opmerkt. Als manager heeft hij waarschijnlijk een vijfdaagse cursus in het interpreteren van gebaren uitgezeten.

Als ik het gebaar ter hoogte van mijn voeten onderdruk, waar zal het dan weer opduiken?

Evenmin kan ik me ontworstelen aan de gewoonte om over mijn gezicht te strijken. Charlotte keurt deze tic af, omdat het volgens haar een teken van angst is. Bij belangrijke gelegenheden probeer ik uit alle macht mijn handen bij mijn gezicht vandaan te houden (ik peuter ook in mijn neus). Men zegt me dat ik te gespannen ben, dat wil zeggen, mensen die menen op vertrouwelijke voet met mij te staan; maar de waarheid gebiedt mij te zeggen dat ik alleen maar gespannen ben omdat mijn wilskracht zich concentreert op het onderdrukken van spasmen in de diverse delen van mijn lichaam, als spasmen tenminste niet een te dramatisch woord is. Ik erger mij aan de ongedisciplineerdheid van mijn lichaam. Ik heb vaak gewenst dat ik een ander lichaam had.

Het is onaangenaam je scheppingen afgewezen te zien worden, dubbel zo onaangenaam als ze worden afgewezen door iemand die je bewondert en driemaal zo onaangenaam als je gewoon bent bewierookt te worden. Ik was altijd een schrander kind, een braaf kind en een schrander kind. Ik at mijn bonen op, die goed voor me waren, en deed mijn huiswerk. Ik liet me zien maar niet horen. Iedereen prees me. Pas kort geleden ben ik aan het wankelen gebracht. Dat was een verbijsterende ervaring, hoewel ik er vanwege mijn hoge mate van bewustzijn altijd rekening mee heb gehouden. Op het moment dat je ophoudt een leerling te zijn, heb ik mezelf voorgehouden, op het moment dat je zelf je vleugels uitslaat, moet je erop voorbereid zijn dat je leraren zich verraden voelen en afgunstig terugslaan. De kleinzielige reactie van Coetzee op mijn essay valt te verwachten van een bureaucraat wiens positie wordt bedreigd door een veelbelovende ondergeschikte die niet het trage, platgetreden pad naar de top zal volgen. Hij is de oude stier, ik ben de jonge.

Deze troostrijke gedachte maakt zijn beledigingen echter niet lichter te verdragen. Hij heeft macht over mij. Ik heb zijn goedkeuring nodig. Ik zal niet doen alsof hij mij niet kan kwetsen. Ik verkies zijn liefde boven zijn haat. Ongehoorzaamheid gaat mij niet gemakkelijk af.

Ik ben aan mijn Inleiding begonnen. Het creatieve gedeelte doe ik ’s ochtends; de middagen breng ik door met mijn bronnen in de kelder van de Harry S. Truman Library. Daar, te midden van de boeken, betrap ik mijzelf soms op een stemming die veel weg heeft van gelukzaligheid, de hoogste vorm van gelukzaligheid, intellectueel geluk (zulke types zijn wij mythografen). De kelder (of eigenlijk de subkelder, een stadium in de neerwaartse expansie van de bibliotheek) is te bereiken via een wenteltrap en een galmende, zacht blauwgrijs gepantserde tunnel. Hij bevat de decimale klassen 100-133, die weinig in trek zijn bij de Truman-cliëntèle. De rekken lopen over rails om ruimte te besparen. De vier bewakingscamera’s die de kelder bestrijken kunnen worden ontweken op onzichtbare plekken in de verschuifbare gangpaden; op deze onzichtbare plekken ﬂirt, als dat het juiste woord is, een van de assistentes, een meisje wier naam ik niet ken, met mijn vriend die het toezicht heeft over de kelderafdeling. Ik keur dit niet goed en neem zelfs de moeite mijn afkeuring te laten blijken vanuit mijn kleine studienis, maar het meisje trekt zich niets van mij aan en Harry weet niet beter. Ik keur het niet af omdat ik roet in het eten wil gooien, maar omdat ze de draak met Harry steekt. Harry is microcefaal. Hij houdt van zijn werk; ik zou niet graag zien dat hij zich moeilijkheden op de hals haalt. Hij wordt ’s ochtends naar de bibliotheek gebracht en ’s avonds weer opgehaald door een neutraal gespoten minibusje van de orde van Onze Lieve Vrouwe de Heilige Maagd. Zelf is hij ook een onschuldige maagd, waarschijnlijk tot aan zijn dood. Hij gebruikt de onzichtbare plekken om te masturberen.

Mijn relatie met Harry is geheel naar genoegen. Hij houdt zijn planken graag netjes en heeft er een hekel aan, zo zie ik aan zijn hoofdschudden, als mensen er zomaar boeken afpakken. Daarom zorg ik ervoor, als ik boeken van de plank pak, hem te vermurwen door er voorgeschreven groene strookjes in te steken en ze keurig op het plankje boven mijn studienis te zetten. Daarna glimlach ik naar hem, en hij grijnst terug. Ook vlei ik mij graag met de gedachte dat het werk waarin ik mij ’s middags verdiep zijn goedkeuring zou kunnen wegdragen als hij het begreep. Ik maak uittreksels, trek verwijzingen na, stel lijsten op, vat de hoofdpunten samen. Als hij de keurige letterlinten ziet die uit mijn pen vloeien, mijn ordelijke boeken en papieren, mijn kalme rug in het witte overhemd, dan weet Harry misschien op zijn manier dat ik zonder vrees tot zijn afdeling kan worden toegelaten. Het spijt me dat er voor hem geen grotere rol is weggelegd in mijn verhaal.

Ik ben helaas niet in staat ook maar enige creatieve arbeid in de bibliotheek te verrichten. Mijn creatieve oprispingen komen alleen ’s ochtends vroeg, wanneer de vijand in mijn lichaam nog te slaperig is om wallen op te werpen tegen de aanvallen van mijn brein. Het Vietnamrapport is geschreven met het gezicht naar de opkomende zon in het oosten en overmand door poignant berouw (poindre, doorboren) over het feit dat ik mijn wortels heb in het avondland. Niets van dit alles komt tot uitdrukking in het rapport zelf. Als ik plichten te vervullen heb, dan vervul ik die.

Mijn studienis in de bibliotheek is grijs, met een grijze lessenaar en een grijs laatje voor schrijfbenodigdheden. Mijn kamer op het Kennedy Institute is ook grijs. Grijze bureaus en TL-buizen: het functionalisme van de jaren vijftig. Ik heb gespeeld met het idee me daarover te beklagen, maar ik zou niet weten hoe ik dat zou moeten doen zonder me bloot te stellen aan tegenaanvallen. Hardhout is voor de managers. Dus knarsetand ik maar en lijd. Grijze vlakken, het schaduwloze groene licht waaronder ik drijf als een bleke bedwelmde diepzeevis, doordring tot in de allergrijste geheugencentra en verdrink in mijmeringen vol liefde en haat jegens mijn eigen persoon die het vuur van zijn drieëntwintigste, vierentwintigste en vijfentwintigste levensjaar heeft verdaan onder de ﬂuorescerende gloed van Datamatic en soms bijna doodging van verlangen naar vijf uur ’s middags met zijn dubbelzinnige, Hesperische belofte.

De lampen van de Harry S. Truman gonzen op hun ingehouden, vaderlijke toon. Het is tweeëntwintig graden. Omgeven als ik ben door muren van boeken, zou ik in het paradijs moeten zijn. Maar mijn lichaam laat me in de steek. Ik lees, mijn gezicht begint zijn leven te verliezen, ik krijg steken in mijn hoofd en daarna, terwijl ik mij door geeuwstormen worstel om mijn huilende ogen op de bladzij gericht te houden, begint mijn rug te verstenen tot de sikkel van de geleerde. De spierstrengen die zich vertakken vanaf de ruggengraat krullen zich in scheuten rond mijn nek, over mijn sleutelbeenderen, onder mijn oksels, over mijn borst. Uitlopers kruipen omlaag langs armen en benen. Aldus rond mijn lichaam geklampt sterft deze parasiterende zeester een grijnzende dood. Zijn tentakels worden broos. Ik recht mijn rug en hoor banden knarsen. Ook achter mijn slapen, achter mijn jukbeenderen, achter mijn lippen kruipt de gletsjer naar binnen naar zijn epicentrum achter mijn ogen. Mijn ogen schrijnen, mijn mond trekt samen. Als dit inwendige gezicht van mij, dit masker van spier, trekken had, dan zouden dat de monsterlijke troglodiete trekken zijn van iemand die zijn slapende ogen en mond samenbalt terwijl een volledig onaanvaardbare droom hem binnendringt. Van hoofd tot voeten ben ik onderdaan van een weerspannig lichaam. Alleen de organen van mijn onderbuik behouden hun blinde vrijheid: de
lever, de alvleesklier, de darmen en natuurlijk het hart, die zich zompend verdringen als een ongeboren achtling.

Nu is ook het moment aangebroken om het stuk kraakbeen te noemen dat onder aan mijn ijzeren ruggengraat hangt en mijn trieste relatie met Marilyn veroorzaakt. Helaas is Marilyn er nooit in geslaagd mij te bevrijden van mijn krampen. Hoewel wij, als de toegewijde partners uit de huwelijkshandboeken, aandacht schenken aan elkaars geﬂuister, gesteun en gekreun, hoewel ik ploeg als de held en Marilyn schuimt als de heldin, gebiedt de waarheid te zeggen dat de gelukzaligheid waarvan de boeken spreken ons is ontglipt. Dat is niet mijn schuld. Ik doe mijn plicht. Terwijl ik me niet aan de indruk kan onttrekken dat mijn vrouw het laat afweten. Al voor de komst van mijn zaad gaapt haar huidplooi en trekt zich terug, zodat mijn verraden afgezant aan de voet wordt omklemd en vergeefs zijn kop zwaait in een immense spelonk, juist op het moment dat hij niets liever wil dan in zachte, stevige, oneindig vertrouwde omhelzing gewiegd te worden tot zijn razernij is bekoeld. Het woord dat op dergelijke momenten met zijn staart de hemelen van mijn nooit geheel gedoofde bewustzijn verduistert, is evacuatie: mijn zaad druipt als urine in het nutteloze riool van Marilyns voortplantingsstelsel.

Marilyn (om mijzelf nog even verder tegen Marilyn op te stoken, hoewel dat niet goed voor me is) houdt er wat de liefde betreft een vaste kwantumtheorie op na: als ik liefde kan spenderen aan andere zaken, dan moet die liefde van haar gestolen zijn. Zo is zij steeds jaloerser geworden op mijn werk aan het Vietnamproject naarmate ik mij daar verder in heb verdiept. Zij wenst me saaie klusjes toe opdat ik verlichting vind bij haar. Ze voelt zich leeg en wil gevuld worden, maar haar leegheid is van dien aard dat ze elke penetratie ervaart als een invasie en inbezitneming. Vandaar haar vertwijfelde blik. (Ik begrijp vrouwen intuïtief, hoewel ik geen sympathie voor hen voel.) Mijn leven met
Marilyn is een voortdurende strijd geworden om mijn vrede van geest te verdedigen tegen haar hysterische aanvallen en de druk van mijn vijandige lichaam. Ik heb vrede van geest nodig om mijn creatieve werk te kunnen verrichten. Ik heb rust, liefde, voeding en zonlicht nodig; die kostbare ochtenden, wanneer mijn
lichaam ontspannen is en mijn geest een hoge vlucht neemt, mogen niet verloren gaan door het gejammer en geschreeuw van Marilyn en haar kind. Sinds ik mijn onschendbaarheid heb zeker gesteld, fungeert die arme Martin als mijn zondebok, die de geselingen van zijn moeders tong moet ondergaan omdat hij haar heeft wakker gemaakt, omdat hij zijn ontbijt wil, omdat hij aangekleed wil worden, totdat er stormen van razernij losbarsten in mijn verre hoofd en ik, terwijl roze wazen van apoplexie mijn blik verduisteren, bulder dat het stil moet zijn. Daarna is alles voorbij: de strengen beginnen zich rond mijn lichaam te knopen, het primitieve, gespierde gezicht achter mijn gezicht begint alle wegen naar de buitenwereld af te sluiten, het is tijd om mijn tas in te pakken en me behoedzaam tussen de hondenpoep op het trottoir door te begeven op weg naar weer een nieuwe ijzeren dag.

Ik heb mijn papieren en foto’s altijd bij me in zo’n ouderwetse aktetas waarin de automobielarbeiders in Essen tegenwoordig hun twaalfuurtje meenemen. Als ik deze omvangrijke, dwaze last niet bij mij houd, gaat Marilyn in mijn manuscript neuzen om te zien waar ik mee bezig ben. Marilyn is een gestoorde en ongelukkige vrouw. Ik laat haar niets zien omdat ik weet dat ze met anderen over mij praat en omdat ze naar mijn mening niet bij machte is het inzicht in de menselijke ziel, dat ik verworven heb sinds ik over Vietnam ben gaan nadenken, ten volle te doorgronden. Marilyn wil niets liever dan dat mijn carrière voorspoedig verloopt, zij het alleen voor haar eigen bestwil. Het verontrust haar dat ik de veilige hoofdweg van de orthodoxe S-R-propaganda verlaat om een eigen weg in te slaan. Zij is een conformiste die in mij haar conformistische tweelingbroer hoopte te trouwen. Maar ik ben in mijn hart nooit een conformist geweest. Ik heb altijd alleen maar mijn tijd afgewacht. Marilyns grote vrees is dat ik haar vanuit de buitenwijken de wildernis in zal sleuren. Zij denkt dat elke deviatie naar de wildernis leidt. Dat komt doordat ze een verkeerd idee over Amerika heeft. Ze kan niet geloven dat Amerika groot genoeg is om plaats te bieden aan zijn devianten. Maar Amerika is groter dan wij allemaal: daarvan was ik al lang overtuigd voordat ik mijn zegje deed tegen Coetzee. Amerika zal mij opslokken, mij verteren, mij laten oplossen in het tij van zijn bloed. Marilyn hoeft niet bang te zijn: ze zal altijd een thuis hebben. Bovendien wil de ware mythe van Amerika dat niet ik afwijkend gedrag vertoon, maar de cynische Coetzee en al die anderen die niet langer voelen hoe de authentieke Amerikaanse bestemming in hun binnenste tintelt en hun merg verstevigt. Alleen de sterken kunnen koers houden gedurende de windstilten van de geschiedenis. Het is mogelijk dat Coetzee de jaren zeventig zal overleven; maar simpele zielen zoals Marilyn zullen wegrotten zonder kern van geloof.

Het lijdt geen twijfel dat Marilyn graag in mij had willen geloven. Maar het is haar onmogelijk oprecht in mij te geloven sinds ze heeft vastgesteld dat mijn morele evenwicht werd verstoord door mijn werk aan het Vietnamproject. Mijn menselijke gevoelens hebben een vergroving ondergaan, denkt ze, en ik ben verslaafd geraakt aan gewelddadige en perverse fantasieën. Dat is me gebleken tijdens de sentimentele nachten waarin ze uithuilt tegen mijn schouder en haar hart uitstort. Ik kus haar voorhoofd en brom troostende woorden. Ik zeg haar dat ze het hoofd niet moet laten hangen. Ik ben nog steeds de oude, zeg ik haar, de oude, liefhebbende echtgenoot, ze moet me alleen vertrouwen. Mijn stem bromt verder, ze slaapt. Dit kalmerende medicijn is goed voor enkele dagen van plotselinge omhelzingen, op de tenen lopen, warme maaltijden en conﬁdenties. Marilyn is een vertrouwelijke ziel met niemand om in vertrouwen te nemen. Zij wordt op de been gehouden door de hoop dat wat haar vriendinnen mijn psychische verwildering noemen zal eindigen met het einde van de oorlog en het Vietnamproject, dat mijn herintrede in de beschaving mij zal temmen en uiteindelijk weer mens maken. Deze zoetelijk romantische benadering van mijn toestand amuseert mij: ik zou zelfs op een dag de rol van de geruïneerde en gereconstrueerde jongeling kunnen spelen, ware het niet dat ik hierin de hand van Marilyns sluwe raadgeefsters vermoed. Ik weet dat er al boeken van de persen zijn gerold over voorstedelijke sadisten en cataleptische randﬁguren met Vietnamese geraamtes in de kast. Maar de waarheid is dat ik nooit iemand aan mootjes heb gehakt, net zomin als die dikdoenerige Henry: ik tel ze dikwijls na in de dageraad: er ontbreekt nooit iemand. En als ik mijzelf met lichaam en ziel aan een of ander verzinsel zou moeten toevertrouwen, dan zou ik nooit een ander verzinsel kiezen dan dat van mijzelf. Ik ben nog steeds de baas over mijn eigen ziel.

Marilyn en haar vriendinnen geloven dat iedereen die het binnenste mechanisme van een oorlog benadert, aan een gruwelijk visioen gaat lijden dat hem in-en-in-slecht maakt. (Ik verwoord de ideeën van Marilyn en haar vriendinnen helderder dan zijzelf. Dat komt doordat ik hen begrijp zoals zij mij niet begrijpen.) Gedurende het afgelopen jaar zijn de betrekkingen tussen mijn eigen lichaam en dat van anderen in menig opzicht veranderd, maar daar zal ik te zijner tijd en ter bestemder plekke nog uitvoerig op terugkomen. Marilyn brengt deze veranderingen in verband met de vierentwintig foto’s van menselijke lichamen die ik nu noodgedwongen de hele dag met mij meezeul in mijn aktetas. Zij gelooft dat ik een geheim heb, dat ik verteerd word door een kanker van schandelijke kennis. Dit geheim schrijft ze mij toe om zichzelf gerust te stellen, want wie in geheimen gelooft, gelooft in de optimistische doctrine dat in het labyrint van de herinnering altijd een verklaring voor het toevallige heden verborgen ligt. Iedereen die dit tegensprak zou ze niet geloven, evenmin als haar vriendinnen. Zij krommen hun klauwen: al is het nog zo diep geworteld, zo beloven ze haar, we krijgen het er wel uit. Ik haal mijn schouders over hen op. Ik zou Marilyn wel alles willen uitleggen, als ze maar niet zo vol zat met hun gemene, koppige gif. Er zijn geen geheimen, zou ik haar zeggen, alles speelt zich af aan de oppervlakte en is zichtbaar in het gedrag, althans voor wie ogen heeft om het te zien. Als jij merkt dat je me niet langer kunt kussen, zou ik zeggen, dan praat je in tekenen en maakt me duidelijk dat ik dood vlees ben dat je niet zonder weerzin in je mond kunt nemen. Als ik van mijn kant jouw lichaam in beroering breng met mijn kleine, door batterijen gevoede sonde, dan zoek ik alleen een openlijker weg om met mijn eigen machtscentra in aanraking te komen dan door middel van de onbevredigende genitale koppeling. (Ze huilt als ik dat doe, maar ik weet dat ze het heerlijk vindt. Alle mensen zijn hetzelfde.) Ik heb geen geheimen voor jou, zeg ik, evenmin als jij voor mij.

Maar overdag is Marilyn onvermurwbaar in haar drang om de mysteriën te onthullen. Elke woensdag poot ze een zwangere zwarte tiener in het huis en gaat naar San Diego voor therapie en winkelbezoek. Ik keur dit niet af en betaal met liefde. Als ze weer een glimlachende, honingblonde verschijning wordt met lange bruine benen, dan zal het mij een zorg zijn langs welke weg ze dat voor elkaar krijgt. Ik heb genoeg van deze geesteszieke met rattenstaartjes in haar haar die lusteloos in mijn huis hangt, zuchten slaakt, haar handen wringt, de klok rond slaapt. Ik betaal mijn geld en hoop op resultaat. Op dit ogenblik echter berooft haar woensdagse strijd om met zichzelf in het reine te komen haar van al haar aantrekkingskracht: de stille tranen, de rode neus en het kaasachtige vlees verdoven zelfs mijn krachtigste erecties en maken dat ik grimmig op haar voortploeter met het miezerigst denkbare kwabje opperhuid.

Toch merk ik dat woensdag de dag is dat ik Marilyn het meest nodig heb. Ik kom expres vroeg thuis om Marcia af te lossen en wacht achter de gordijnen op Marilyns Volkswagen. Als ze de deur opendoet, staat manlief klaar om met de pakjes te helpen en krijgt een glimlach waaraan een straaltje cynisch begrip niet ontbreekt. Marilyn wil niets liever dan neerploffen en voor altijd in slaap vallen; in plaats daarvan scharrel ik als een spaniël tussen haar rokken. Ruik ik een zweem van een andere man bij haar? Ongelukkige jonge echtgenotes die in de auto stappen voor een dagje vol vage afspraken houden er dikwijls een buitenechtelijke verhouding op na. Leer mij de wereld kennen. Ik ben nieuwsgierig naar de waarheid, heel nieuwsgierig. Wat zou een andere man in deze vermoeide, afgetobde vrouw kunnen zien? Bij wijze van oefening bekijk ik haar door de ogen van een onbekende man. Nieuwe perspectieven winden me op. Mijn ogen glanzen, dat is wel zeker. Maar Marilyn is moe: ze glimlacht en weert mijn liefkozingen af: het is een klamme dag, ze moet onder de douche, heb ik Marcia wel betaald? Ik ben volwassen en geduldig. Ik kijk hoe ze een douche neemt. Onder het water zijn haar bewegingen onhandig, jeugdig.

Men kan aan alles verslaafd raken, om het even wat. Ik ben verslaafd aan grote stukken autorijden, hoe langer hoe beter, hoewel ik er doodmoe van word. Ik vind kauwen een weerzinwekkende bezigheid, en toch eet ik onophoudelijk. (Ik ben mager, zoals u wel geraden zult hebben; mijn lichaam stoot al het voedsel halfverteerd af.) Ik ben duidelijk verslaafd aan mijn huwelijk, en verslaving is op den duur een heel wat zekerder band dan liefde. Als Marilyn ontrouw is, is ze me des te liever, want als vreemden haar waarderen moet ze wel waardevol zijn en ben ik gerustgesteld. Elke middag van ontrouw vloeit uit in een reservoir van intieme herinnering binnen dit neurotische huislichaam, en ik die er ondanks de meest vastberaden en koortsige inspanningen van de verbeelding tot dusverre niet in ben geslaagd hun smaak te delen, heb mijzelf beloofd dat ik op een dag die dam zal slechten.

Ze valt in slaap in haar eigen armen. Trillend lig ik naast haar, gevoelig voor de subtielste uitstraling van haar huid, verwikkeld in een heerlijke strijd om de woordenstroom tegen te houden (‘Zeg me, zeg me...’) die, indien voortijdig de vrije loop gelaten, de sensuele betovering verbreekt. Vooral op woensdagavond moet ik mijzelf bekennen dat ik zonder Marilyn geen reden zou hebben om door te gaan; en begin daarmee ongetwijfeld te beseffen wat het moet zijn om lief te hebben. Voor slapende wezens in het algemeen kan ik de meest ongecompliceerde vlagen van tederheid voelen. Boven slapende kinderen kan ik huilen van vreugde. Ik denk weleens dat ik de hoogste toppen van extase zou kunnen bereiken als Marilyn maar zou slapen tijdens de seks. Er zijn vast en zeker manieren om dat te bewerkstelligen.